سؤال- در راه بازگشت از عراق و عتبات عالیات برای نماز مغرب و عشا در مسجدی واقع در ایلام توقف کردیم. که در آن مسجد یک روحانی با چند تن از جوانان آن منطقه مشغول به صحبت درباره مسئله قمار بودند. اما پس از نماز توسط یکی از دوستان این حقیر را نیز وارد بحث نمودند و آن روحانی مسئله را این گونه برای من بیان کرد: بازی کردن با وسایلی همچون: پاسور، بیلیارد، منچ و … تا زمانی که در منطقه و محل زندگی شخص به عنوان قمار استفاده می‌شود، حرام می‌باشد ولی چنان‌چه در آن منطقه از چنین وسایلی به عنوان قمار استفاده نشود، حالت قمار را از دست می‌دهد و بازی کردن با این وسایل جایز می‌باشد. اما سؤال این حقیر از حضرت عالی: ۱٫قمار به چه معنایی می‌باشد؟ ۲٫آیا ادعای از دست دادن حالت قمار در این گونه موارد صحیح است یا خیر؟
جواب- در سوره ۲ قرآن کریم آیه ۲۲۰ آمده است:
«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فيهِما إثْمٌ كَبيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إثْمُهُما أكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما، …».
(ای پیغمبر!) از تو درباره شراب و قمار (و حکم آن‌ها) مىپرسند، بگو: در آن‌دو گناهى بزرگ و سودهايى براى مردم است، و گناه هر دو از سودشان بزرگ‌تر است.
و در آیه دیگری آمده است:
«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ».
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! حق اين است‌كه شراب و قمار و بت‌هاى منصوب و تيرهاى قرعه (نجس و) پليد و از عمل شيطانند پس از اين‌ها دورى كنيد امید است‌که رستگار شويد.
در هر دو آیه سخن از میسر رفته و در تفسیر اهل‌بیت علیهم السّلام همان قمار است.
در آیه سوّم: سوره ۵ المائده آیات ۹۱ و ۹۲ آمده است:
«إنَّمايُريدُ الشَّيْطانُ أنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أنْتُمْ مُنْتَهُونَ».
بدرستی‌که شيطان مىخواهد با شراب و قمار در ميان شما فتنه و دشمنى افكند و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد آيا بس مىكنيد؟.
در آیه اوّل: آن را دارای إثم کبیر و در آیه دوّم رجس و از عمل شیطان و امر به اجتناب مؤمنین از آن فرموده است و در آیه سوّم اراده شیطان در نوشیدن شراب و عمل قمار را ایجاد دشمنی میان مؤمنین و بغض و کینه و جلوگیری و بازداشت از ذکر و یاد خدا و برپا داشتن نماز ذکر فرموده.
و امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:
«وَ أمَّا الْمَيْسِرُ فَالنَّرْدُ وَ الشِّطْرَنْجُ وَ كُلُّ قِمَارٍ مَيْسِرٌ … كُلُّ هٰذا بَيْعُهُ وَ شِراؤُهُ وَ الْإِنْتِفاعُ بِشَيْءٍ مِنْ هٰذا حَرامٌ مِنَ اللهِ مُحَرَّمٌ وَ هُوَ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ وَ قَرَنَ اللهُ الْخَمْرَ وَ الْمَيْسِرَ مَعَ الْأوْثانِ».[i]
امّا معنای ميسر، نرد و شطرنج و هر قماری ميسر است … و تمام اين موارد خريد و فروش و هر گونه بهره برداری از اين‌ها حرام است؛ از جانب خدا حرام شده و پليد و از کار شيطان است، و خداوند شراب و قمار را قرین بت‌ها قرار داده است. توضيح آن‌که: گناه می‌گساری و قماربازی با بت‌پرستی و کفر ورزیدن به خدا قرین است.
و فرمود:
«يَدْخُلُ في المَيْسِرِ اللَّعِبُ بِالشِّطْرَنْجِ وَ النَّرْدِ وَ غَيْرُ ذٰلِكَ مِنْ أنْواعِ القِمارِ حَتّیٰ أَنَّ لَعِبَ الصِّبْيانِ بِالْجَوزِ مِن القِمارِ».[ii]
بازی با شطرنج و نرد و غير اين‌دو از انواع قمار، همه داخل در ميسر است، حتّی گردوبازی بچّه‌ها هم قمار (و از مصاديق ميسر) است (و همان حکم را دارد).
و از امام جعفر صادق علیه السّلام درباره آیه: «… فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»[iii] پرسیده شد که حضرت فرمودند:
«الرِّجْسَ مِنَ الْأوْثانِ» مقصود شطرنج است و مقصود از « قَوْلَ الزُّورِ» غنا است و نرد شدیدتر از شطرنج است. و فرمود:
«… وَ لايَجُوزُ اللَّعِبُ بِالْخَواتيمِ وَالْأرْبَعَةَ عَشَرَ وَكُلُّ ذٰلِكَ وَأَشْباهُهُ قِمارٌحَتّىٰ لَعِبُ الصِّبْيانِ بِالْجَوْزِ هُوَ الْقِمارُ … ».[iv]
… و جایز نیست بازی با خواتیم و اربعة عشر و همه آن‌ها و چیزهای دیگری که شبیه آن است قمار می‌باشد و حتّی بازی کودکان با گردو که همان نیز قمار است … .
و امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:
«… وَ أَمَّا الشِّطْرَنْجُ فَهِيَ الَّذي قالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ:فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ، فَقَوْلُ الزُّورِ الْغِناءُ، وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ عَنْ جَميعِ ذٰلِكَ لَفي شُغُلٍ، ما لَهُ وَ الْمَلاهي؟! فَإنَّ الْمَلاهِيَ تُورِثُ قَساوَةَ الْقَلْبِ، وَ تُورِثُ النِّفاقَ، وَ… ».[v]
و امّا شطرنج، همان است که خدای عزّوجل در مورد آن فرموده است: از پلیدی از بت‌ها (بت پرستی) اجتناب ورزید، و از سخن ناروا دوری کنید و «سخن ناروا» غنا است، و همانا مؤمن از تمامی این کارها به کار ديگر است، مؤمن را چه به آلات لهو، (مؤمن و شطرنج بازی و مطربی؟!) زیرا (استعمال) آلات لهو، قساوت قلب می آورد، و دورويی را به یادگار می نهد، و … .
و در کتاب المقنع ابن بابویه قمّی: ص۱۵۴ که از کتب متون احادیث است آمده: در تفسير از اهل‌بيت علیهم السّلام است‌که:
«أَنَّ الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثانِ الشِّطرَنْجِ، وَ قَولَ الزُّورِالغِناءُ، … وَ اجْتَنِبِ الْمَلاهِيَ كُلَّها، وَاللَّعْبَ بِالْخَواتيمِ وَالْأَرْبَعَةَ عَشَرَ، فَإنَّ الصّادِقينَ نَهَوْاعَنْ ذٰلِكَ أَجمَعَ».
«الِّرجسَ مِنَ الأوثانِ» شطرنج و «قَولَ الزُّورِ» غنا می‌باشد … و از انجام کارهای بیهوده (استعمال آلات موسیقی) بپرهیز، و از بازی کردن با خواتیم و اربعة عشر دوری کن. زيرا امامان راستگو از انجام دادن همه آن‌ها نهی فرموده‌اند.
و امام جعفرصادق علیه السّلام فرمودند:
«… وَ ذٰلِكَ إِنَّما حَرَّمَ اللهُ الصِّناعَةَ الَّتي هِيَ حَرامٌ کُلّݩݩُهَا الَّتي يَجِيءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاًنَظيرَ الْبَرابِطِ وَ الْمَزاميرِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ كُلِّ مَلْهُوٍّ بِهِ وَ الصُّلْبانِ وَ الْأَصْنامِ وَ ما أشْبَهَ ذٰلِكَ مِنْ صِناعاتِ الْأَشْرِبَةِ الْحَرامِ وَ ما يَكُونُ مِنْهُ وَ فيهِ الْفَسادمَحْضاً وَ لا يَكُونُ فيهِ وَ لا مِنْهُ شَيْءٌ مِنْ وُجُوهِ الصَّلاحِ فَحَرامٌ تَعْليمُهُ وَ تَعَلُّمُهُݥݥݥݥ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ جَميعُ التَّقَلُّبِ فيهِ مِنْ جَميعِ وُجُوهِ الْحَرَكاتِ كُلِّها … ».[vi]
… و خداوند تنها آن صنعت و حرفهاى را تحريم نموده كه تماماً حرام است، و منحصرا فساد برانگيز مىباشد، نظير ساختن آلات موسيقى همچون تار، نى، و شطرنج و هر آلت لهوى، و صليب سازى، و ساختن بت و مانند آن همچون صنعت ساخت نوشابههاى حرام و آنچه صلاح و خيرى در آن نيست و فساد محض است، و عارى از هر مصرف سودمندى است در اين صورت آموزش و آموختن و عمل به آن و دريافت دستمزد بر آن؛ و خلاصه هر گونه تصرّف در آن‌ها نامشروع و حرام است، جز آن حرفهاى كه در امور صناعات از آن استفاده مىشود، … .
و احادیث دیگری که تعمیم داده شده است حرمت بازی نمودن و لهو و سرگرمی با آلات قمار و غیر آلات قمار را، و آنچه را که از آن شخص نقل نموده‌اید سخنی‌بی اساس است.
دیگر این‌که همان آثاری که در بازی با آلات قمار چون شطرنج است، در لهو و بازی با آلات دیگری که برد و باخت دارند مانند بیلیارد و آنچه ذکر شد نیز می‌باشد.
در صریح فرمایش معصومین علیهم السّلام است‌که آنچه برد و باخت و بازی و لهو باشد خواه شطرنج و نرد و اربعة‌عشر و بازی با گردو و غیره همگی حرام محض می‌باشد زیرا آثار سوء در همه آن‌ها می‌باشد خواه با رهان و قمار بر سر چیزی باشد یا نباشد.
دیگر این‌که تأسیس این ابزار از جانب کفّار برای قمار و برد و باخت و اتلاف عمر و ترویج روحیه سلطه طلبی و قساوت قلب و دوری از ذکر خدا و نماز و آنچه خوبی است می‌باشد، و موافق شیطان رجیم و حزب وی لعنهم الله است. و الله العالم.
[i]– تفسير القميّ: ج۱ ص۱۸۰، تفسيرالعيّاشيّ: ج۱ ص۳۳۹٫ وسائلالشّيعة: ج۱۷ ص۳۲۱ ب۱۰۲ح۲۲۶۵۷، تفسيرالبرهان: ج۱ ص۴۹۷، تفسیر نورالثّقلين: ج۱ ص۶۶۹، بحارالانوار: ج۷۶ ص۲۲۸ ب۹۸ ح۱٫
[ii] – تفسیر مجمع البیان: ج۳ ص۳۷۰٫
[iii]– سوره (۲۲) الحجّ آيه۳۱٫
[iv] – فقه منسوب رضوی علیه السّلام: ص۲۸۴ ح۴، و من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۵۸ باب حدّ شرب الخمر ح۵۰۹۳٫
[v] – بحارالأنوار: ج۷۳ ص۳۵۶ ب۶۷ ح۲۲ و مستدرک الوسائل: ج۱۳ ص۲۲۲ ب۸۱ ح۱۵۱۸۸-۳٫
[vi] – تحف العقول: ص۳۵۵٫
حضرت آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
بسیار کامل و عالی . اجرتون با حضرت سیدالشهدا علیه السلام.