در رد فلسفه
دین اسلام را حضرت اللّه جلّ جلاله کامل فرموده است
منکر کمال دین کافر است
تمامی نیازهای بشری را حضرت الله جلّ جلاله از راه وحی تنزیلی و تأویلی تامین فرموده است و نیازی به علومی که زاییده عقل ناقص و نسبی بشر عادّی است نمی باشد.
در كتاب شریف سليم بن قيس هلالي: ٢/٦٣٦ ح١١ از أبان، از سليم:… فقال أمير المؤمنين علیه السلام:
يا طَلْحَةُ! إِنَّ كُلَّ آيَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ [في كِتابِهِ] عَلٰى مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ عِنْدِي بِإِمْلاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ [وَ خَطّي بِيَدي، وَ تَأْويلُ كُلِّ آيَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلٰى مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ]، وَ كُلُّ حَلالِ أَوْ حَرامٍ أَوْ حَدٍّ أَوْ حُكْمٍ أَوْ أَيُّ شَيْءٍ تَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلٰى يَوْمِ الْقِيامَةِ عِنْدي، مَكْتُوبٌ بِإِمْلاءِ رَسُولِ اللَّهِ، وَ خَطِّ يَدي حَتّىٰ أَرْشُ الْخَدْشِ… – امير المؤمنين عليه السّلام به طلحه فرمود: ای طلحه! بدرستیکه هر آيه ای كه الله تعالی بر محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم نازل نازل فرمود به املای پيامبر و خط خودم در نزد من هست، و تاويل هر آيهاى كه الله بر محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم نازل فرموده، و هر حلال و حرامى يا حدّ و يا حكمى كه مورد احتياج امّت باشد تا روز قيامت، نوشته آن نزد من است به املای پيامبر و خط خودم حتّى جريمه خدشه… .
الإحتجاج: ١/١٤٥روي عن سليم بن قيس الهلالي أنّه قال: …قال امیر المؤمنین علیه السلام:…وَ تَأْويلُ كُلِّ آيَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلٰى مُحَمَّدٍ، وَ كُلَّ حَرامٍ وَ حَلالٍ، أَوْ حَدٍّ أَوْ حُكْمٍ، أَوْ شَيْءٍ تَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلٰى يَوْمِ الْقِيامَةِ، مَكْتُوبٌ بِإِمْلاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ، وَ خَطِّ يَدي، حَتّىٰ أَرْشُ الْخَدْشِ…- … … .
و در کتاب شریف بصائر الدرجات: ١/٦ب٣ح۳ حدّثنا عبد اللّه بن جعفر، عن محمّد بن عيسى، عن الحسين بن المنذر، عن عمر بن قيس الماصر، عن أبي جعفر علیه السلام قال: سمعته يقول:
إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَدَعْ شَيْئاً يَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلٰى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِلاّ أَنْزَلَهُ في كِتابِهِ، وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ، وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً، وَ جَعَلَ عَلَيْهِ دَليلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ- عمر بن قيس الماصر گوید: از امام باقر علیه السلام شنيدم که مىفرمود: به راستى حضرت الله چيزى كه امت بر آن نيازمند باشند تا روز قیامت وانگذاشته جز آنكه در كتابش نازل كرده است، و براى رسولش بيان فرموده، و براى هر چيزى حدّى مقرّر ساخته، و دليلى كه بر آن رهنمائى كند مقرر كرده است.
و ح۴ و روى إبراهيم بن هاشم، عن يحيى بن أبي عمران، عن يونس، عن الحسين بن منذر، عن عمر بن قيس، عن أبي جعفر علیه السلام مثل ذلك.
و در کتاب شریف تفسير عيّاشی: ١/٦ ح۱۳- عن عمرو بن قيس، عن أبي جعفر علیه السلام قال: سمعته يقول:
إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالٰى لَمْ يَدَعْ شَيْئاً يَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلٰى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِلّا أَنْزَلَهُ في كِتابِهِ، وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ، وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً، وَ جَعَلَ دَليلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ، و َجَعَلَ عَلٰى مَنْ تَعَدّىٰ ذٰلِكَ الْحَدَّ حَدّاً.
و در كافی شریف: ١/٥٩ باب الردّ إلى الكتاب و السنّة و…ح۲- عليّ بن إبراهيم، عن محمّد بن عيسى، عن يونس، عن حسين بن المنذر، عن عمر بن قيس، عن أبي جعفر علیه السلام قال سمعته يقول:
إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالٰى لَمْ يَدَعْ شَيْئاً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ، وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً، وَ جَعَلَ عَلَيْهِ دَليلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَ جَعَلَ عَلٰى مَنْ تَعَدّىٰ ذٰلِكَ الْحَدَّ حَدّاً.
و در كافي: ٧/١٧٥ باب التحديد …ح۱۱ بسنده بروایته الاولی:
إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالٰى لَمْ يَدَعْ شَيْئاً تَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلٰى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِلّا أَنْزَلَهُ في كِتابِهِ، وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً، وَ جَعَلَ عَلَيْهِ دَليلاٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَ جَعَلَ عَلٰى مَنْ تَعَدّىٰ الْحَدَّ حَدّاً.
عبد العزيز بن مسلم گويد: ما در ايام على بن موسى الرضا علیه السلام در مرو بوديم، در آغاز ورود خود، روز جمعه در مسجد جامع گرد آمديم و در موضوع امر امامت كه مورد اختلاف فراوان مردم بود گفتگو كرديم و من شرفياب حضور سيد خود امام رضا علیه السلام شدم و بررسيهاى مردم را در امر امامت به عرض او رسانيدم، تبسمى كرد و فرمود: يا عَبْدَ الْعَزيزِ! جَهِلَ الْقَوْمُ وَ خُدِعُوا عَنْ آرَائِهِمْ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَقْبِضْ نَبِيَّهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ حَتّىٰ أَكْمَلَ لَهُ الدّينَ، وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ فيهِ تِبْيانُ كُلِّ شَيْءٍ، بَيَّنَ فيهِ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ، وَ الْحُدُودَ وَ الْأَحْكامَ، وَ جَميعَ ما يَحْتاجُ إِلَيْهِ النّاسُ كَمَلاً، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ، وَ أَنْزَلَ في حَجَّةِ الْوَداعِ وَ هِيَ آخِرُ عُمُرِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً، وَ أَمْرُ الْإِمامَةِ مِنْ تَمامِ الدّينِ، وَ لَمْ يَمْضِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمُ حَتّىٰ بَيَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعالِمَ دينِهِمْ، وَ أَوْضَحَ لَهُمْ سَبيلَهُمْ، وَ تَرَكَهُمْ عَلىٰ قَصْدِ سَبيلِ الْحَقِّ، وَ أَقامَ لَهُمْ عَلِيّاً عَلَیْهِ السَّلامُ عَلَماً وَ إِماماً، وَ ما تَرَكَ لَهُمْ شَيْئاً يَحْتاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلّا بَيَّنَهُ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُكْمِلْ دينَهُ، فَقَدْ رَدَّ كِتابَ اللَّهِ، وَ مَنْ رَدَّ كِتابَ اللَّهِ فَهُوَ كافِرٌ بِهِ،…[i] – اى عبد العزيز! اين مردم نادانند و از رأى و دين خود فريب خوردهاند، به راستى خدا عز و جل جان پيغمبر خود را نگرفت تا دين را براى او كامل كرد و قرآنى به او فرستاد كه شرح هر چيز در آن است، حلال و حرام و حدود و احكام و آنچه مردم بدان نياز دارند همه را در آن بيان كرده و فرموده: «ما در اين كتاب چيزى را فرو گذار نكرديم» در سفر حجة الوداع كه آخر عمر پيغمبر بود نازل فرمود: «امروز دين را براى شما كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را براى شما پسنديدم، تا دين شما باشد» امر امامت از كمال دين تمام و نعمت است. پيغمبر از دنيا نرفت تا براى مردم همه معالم دين آنها را بيان كرد و راه آنان را بر ايشان روشن ساخت و آنها را بر جاده حق واداشت و على علیه السلام را براى آنها رهبر و پيشوا ساخت و از چيزى كه مورد نياز امت باشد صرف نظر نكرد تا آن را بيان نمود، هر كه گمان برد كه خدا دينش را كامل نكرده كتاب خدا را رد كرده است و هر كه كتاب خدا را رد كند كافر است … .
حضرت اللّه جلّ جلاله برای کسی اختیار نداده است که
از غیر اهل بیت نبوّت علیهم السلام أخذ علم کند و پیروی نماید
وسائل الشيعة: ٢٧/١١٩ ب٩ ح۳۳۳۶۶- ۳۳- عن (سعيد بن هبة الله الراونديّ في رسالته التي ألّفها في أحوال أحاديث أصحابنا و إثبات صحّتها) عن محمّد بن الحسن عن الصّفّار، عن أحمد بن محمّد، عن ابن أبي عمير، عن داود بن الحصين، عمّن ذكره ، عن أبي عبد الله علیه السلام قال:
وَ اللَّهِ ما جَعَلَ اللَّهُ لِأَحَدٍ خِيَرَةً فِي اتِّباعِ غَيْرِنا، وَ إِنَّ مَنْ وافَقَنا خالَفَ عَدُوَّنا، وَ مَنْ وافَقَ عَدُوَّنا في قَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ فَلَيْسَ مِنّا وَ لا نَحْنُ مِنْهُمْ.
و الفصول المهمّة في أصول الأئمّة (تكملة الوسائل): ١/٥٧٧ ب٣٠ ح۸۸۱ و هداية الأمّة إلى أحكام الأئمّة عليهم السلام: ٨/٣٧٩ ح۲۱ «۸» ۹ و در آن نیست: وَ اللهِ. و الفوائد المدنيّة- محمّد أمين إسترآبادی: ۳۸۲ مانند الوسائل. و جامع أحاديث الشيعة- آیة الله بروجردی: ١/٣١١ ح۵۷۷ (۱۰۹) از الوسائل.
حرمت تعلیم و تعلّم فلسفه
در کلام اهل بیت نبوّت و رسالت صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین
در کتاب شریف توحيد مفضّل بن عمرو صفحه٦٩ از امام صادق علیه السلام نقل نمود که حضرت در حدیث فرمودند:…فَتَبّاً وَ خَيْبَةً وَ تَعْساً لِمُنْتَحِلِي الْفَلْسَفَةِ، كَيْفَ عَمِيَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ هٰذِهِ الْخِلْقَةِ الْعَجيبَةِ حَتَّى أَنْكَرُوا التَّدْبِيرَ وَ الْعَمْدَ فِيهَا… – خسران و زیان همیشه گی (خواری) و هلاکت (از رو به رو) باد بر گروندگان به فلسفه (فلسفه بافان) كه چگونه دلشان كور است از اين آفرينش عجيب تا منكر قصد و تدبير (الله تعالی) در باره آن شدند… .
در کتاب شریف بحار الأنوار جلد٣ صفحه٧٥ باب٤ و جلد ٥٨ صفحه٣٢٧ باب ٤٧ ، و کتاب شریف مستدرک سفینة البحار جلد٨ صفحه٢٩٩ همه از توحید مفضّل نقل نموده اند.
در کتاب شریف حديقة الشيعة: چاپ اسلامیّه: ۵۹۲ و چاپ جدید: ٤/٧٨٥ فصل٢ آورده است: و ديگر حديثى است كه سيّد ما سيّد مرتضى ابن الداعي الحسيني الرازي رحمه الله روايت مىكند به سند معتبر، از شيخ مفيد رضى الله عنه، و او روايت مىكند از احمد بن محمّد بن الحسن بن احمد بن الوليد، و او از پدرش محمّد بن الحسن، و او از سعد بن عبد الله، و او از محمّد بن عبد الجبّار، و او از حضرت امام حسن (زکیّ) عسكرى عليه السّلام كه آن حضرت مخاطب ساخت ابو هاشم جعفرى را و فرمود:«ياأَباهاشِمْ! سَيَأْتي زَمانٌ عَلَى النّاسِ (عَلَى النّاسِ زَمانٌ) وُجُوهُهُمْ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ، وَ قُلُوبُهُمْ مُظْلِمَةٌ مُنْكَدِرَةٌ، اَلسُّنَّةُ فيهِمْ بِدْعَةٌ، وَ الْبِدْعَةُ فيهِمْ سُنَّةٌ، اَلْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ مُحَقَّرٌ، وَ الْفاسِقُ بَيْنَهُمْ مُوَقَّرٌ، أُمَراؤُهُمْ جاهِلُونَ جائِرُونَ، وَعُلَماؤُهُمْ في أبْوابِ الظَّلَمَةِ سائِرُونَ، أغْنِياؤُهُمْ يَسْرِقُونَ زادَ الْفُقَراءِ، وَأصاغِرُهُمْ يَتَقَدَّمُونَ عَلَى الْكُبَراءِ، وَ كُلُّ جاهِلٍ عِنْدَهُمْ خَبيرٌ، وَ كُلُّ مُحيلٍ عِنْدَهُمْ فَقيرٌ، لا يَتَمَيَّزُونَ بَيْنَ الْمُخْلِصِ وَالْمُرْتابِ، وَ لا يَعْرِفُونَ الضَّأْنَ مِنْ الذِّئابِ، عُلَماؤُهُمْ شِرارُ خَلْقِ اللَّهِ عَلٰى وَجْهِ الْأرْضِ، لِأَنَّهُمْ يَميلُونَ إلَى الْفَلْسَفَةِ وَالتَّصَوُّفِ. وَأيْمُ اللَّهِ! إنَّهُمْ مِنْ أهْلِ الْعُدُولِ وَالتَّحَرُّفِ، يُبالِغوُنَ في حُبِّ مُخالِفينا، وَ يُضِلُّونَ شيعَتَنا وَ مَوالينا، فَإنْ نالُوا مَنْصَباً لَمْ يَشْبَعُوا عَنْ (مِنَ) الِّرشاءِ، وَ إنْ خُذِلُوا عَبَدُوا اللَّهَ عَلَى الرِّياءِ. أَلا إنَّهُمْ (لِأَنَّهُمْ) قُطّاعُ طَريقِ الْمُؤْمِنينَ، وَ الدُّعاةُ إلٰى نِحْلَةِ الْمُلْحِدينَ، فَمَنْ أدْرَكَهُمْ فَلْيَحْذَرْهُمْ، وَ لْيَصُنْ دينَهُ وَ إيمانَهُ». ثمّ قال علیه السلام: «يا أَباهاشِمْ! هٰذا ما (بِهٰذا) حَدَّثَني أبي، عَنْ آبائِهِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام، وَ هُوَ مِنْ أسْرارِنا فَاكْتُمْهُ إلّا عَنْ أهْلِهِ[ii] – ای ابوهاشم! زمانی فرا خواهد رسيد كه مردم چهره هايی خندان و گشاده و دلهايی تاريك دارند، سنّت در ميان آنان بدعت، و بدعت سنّت است و مؤمن درميان ايشان خوارشده و فاسق گرامی، فرمانروايانشان ستمگر و علمای آنها به دربار ستمگران آمدوشد دارند،ثروتمندانشان زادوتوشه مستمندان را به سرقت می برند و کوچکترها بر بزرگترها پيشی می گيرند، از نظر آنها هر فرد نابخردی شخصیّتی آگاه به شمار می آيد و هر انسان هوشمندی از ديدگاهشان فقير است. ميان افراد بااخلاص و اهل ترديد تمايزی قائل نيستند، و گوسفند را از گرگ بازنمی شناسند، علمای آنان بدترين مخلوقات خداوندی روی زمين هستند زيرا به فلسفه و تصوّف می گرايند،به خدا سوگند! آنان اهل تجاوز و تحريف اند، در دوست داشتن مخالفين ما مبالغه می كنند، و پيروان و دوستداران ما را گمراه می كنند، آنان راهزن مؤمنان و دعوتگران تباهی دين اند، هركه آنان را دريابد بايد از آنها حذركند و دين وايمان خود را حفظ نمايد».
سپس فرمودند: «ای ابوهاشم! اين سخنی است كه پدرم ازپدرانش از جعفربن محمّد علیهم السلام به من بازگفت وجزء اسرار ماست پس آن را جز از اهلش پنهان دار».[iii]
و در کتاب فضايح الصوفيه تالیف آقامحمود ابن آقامحمّدعلى بن علّامه محمّدباقر وحيد بهبهانى متوفای ۱۲۵۹ قمری صفحه١٢٦ آمده است که: و ديگر حديث است كه سيّد مرتضى ابن الدّاعى الحسينى الرّازى- رحمه الله- روايت مىكند، به سند معتبر خود از شيخ مفيد- رحمه الله- واو از احمد بن محمّد بن الحسن بن احمد ابنالوليد، واو از پدرش محمّد بنالحسن بن احمد، واو از سعد بن عبدالله، واو از محمّد بن عبد الجبّار، واو از امام حسن عسكرى عليه السلام كه آن حضرت مخاطب ساخت ابو جعفر را كه: «يا أَبا هاشم! سيأتي زمان على النّاس وُجوُههم ضاحكةٌ مستبشِرةٌ وَقُلوبُهم مُظلِمَةٌ منكَدرةٌ أَلسُّنّة فيهم بدعَة، والبِدعةُ فيهم سُنّة، المؤمنُ بينُهم محَقَّر، والفاسِقُ بينهُم موَقَّر، أُمراؤهم جاهلون جائرون، وعلماؤهم فيابوابالظّلمة سائرون، أغنياؤهم يسرقونزاد الفقرآء، وأصاغرهم يتقدّمون على الكُبرآء، وكلّ جاهل عندهم خبير، وكلّ مُحيل عندهم بصير، لا يميّزون بين المُخلص والمُرتاب، ولا يعرفون الضّأن من الذِّئاب، علماؤُهم شرار خلق اللّه على وجه الأرض، لأنّهم يميلون إلى الفلسفة والتّصوّف، وأيم اللّه أنّهم من أهل العدول والتحَرّف،، يبالغون في حبّ مخالفينا، ويُضِلّون شيعتنا وموالينا، فان نالو منصباً لم يشبعوا عن الرّشا، وان خذلوا عبدوا اللّه على الرّياء، ألا! انّهم قطّاع طريق المؤمنين، والدّعاة الى نحلة الملحدين، فمن أدركهم فليحذرهم وليصن دينه وإيمانه منهم، ثمّ قال: يا أباهاشم! هذا ماحدّثنى أبى عن جدّى عن ابائه عن جعفر بن محمّد عليهم السّلام، وهو من أسرارنا، فاكتمه إلّا عن أهله. يعنى: اى ابو هاشم زود باشد كه بيايد زمانى به مردمانكه رويهاى ايشان خندان وشگفته باشد، ودلهاى ايشان سياه وتيره باشد، وسنّت در ميان ايشان بدعت باشد، وبدعت در ميان ايشان سنّت، ومؤمن درميان ايشان خوار وبىمقدار، وفاسق در ميان ايشان عزيز وصاحب اعتبار باشد، اميران ايشان نادان وستمكار باشند، وعلماى ايشان بر درگاه ظالمان سير كنندگان باشند، توانگران ايشان بدزدند توشه فقيران ودرويشان را، وخُرد ايشان تقدم نمايد بر بزرگان، هر نادانى نزد ايشان مرد آگاه باشد، وهر بد سگالى وحيله گرى نزد ايشان صاحب هنر وداناباشد، تمييز نكنند اهل آن زمان ميان مردپاك دين وپاك اعتقاد وميان شكّاك فاسد عقيده بد نهاد، ونشناسند ميش را از گرگان خون خوار مردم آزار، علماى ايشان بدترين خلق خدا باشند بر روى زمين، زيرا كه ايشان ميل كنند به فلسفه وتصوف، وبه خدا قسم كه ايشان ازاهل برگشتن ازحقّ وميل كردن به باطل باشند، مبالغه نمايند در دوستى مخالفان ما، وگمراه كنند شيعيان ودوستان ما را، پس اگر منصبى يابند از رشوهها سير نشوند، واگر فرو گذاشته شوند يعنى:- منصبى با ايشان ندهند- به ريا خدا را عبادت كنند، بدان وآگاه باش كه: ايشان راهزنان مؤمنانند، ودعوت كنندگان به كيش ملحدان، پس هر كه در دنيا در يابد ايشان را حذر كند از ايشان، ونگاه دارد دين وايمان خود را از ايشان- بعد از آن امام گفت- اى ابو هاشم! اين چيزى است كه حديث كرده است از براى من پدر من از آبايش از جعفر بن محمّد عليه السلام، واين از سِرهاى ما است، پس پنهان دار مگر از اهلش «۱»، واخبار در اين باب بسيار است.
و در کتاب تنبيه الغافلين و ايقاظ الراقدين: ١٤ چنین است: وديگرحديثىاستكه سيدمرتضىبن الدّاعىالحسينى الرازى رحمةاللَّه عليه روايت مىكند از احمدبن محمدبن الحسنبن احمدبن الوليد، واو از سعدبن عبداللَّه واو از محمدبن عبدالجبار واو از حضرت امام حسن عسكرى عليهالسلامكه آنحضرت مخاطب ساخت ابوهاشم جعفرى را وفرمود: «يا اباهاشم! سيأتى زمان على الناس وجوههم ضاحكة مستبشرة وقلوبهم مظلمة منكدرة السنّة فيهم بدعة والبدعة فيهم سنّة المؤمن بينهم محقّر والفاسق بينهم موقّر، امرائهم جاهلون جائرون، وعلمائهم فى ابواب الظلمة سائرون اغنيائهم يسرقون زادالفقراء، اصاغرهم متقدّمون علىالكبراء، كلّ جاهل عندهم خبير، وكلّ محيل عندهم فقير، لايميزون بين المخلص والمرتاب، ولايعرفونالضالن من الذئب، علمائهم شرار خلقاللَّه على وجه الارض الا! انهم يميلون الى الفلسفة والتّصوف، وايماللَّه انّهم من اهل العدوان والتحرف، يبالغون فىحبّ مخالفينا، ويضلّون شيعتنا وموالينا، فان نالوا منصبا لم يشبعوا من الرّشا، وان خذلوا عبدوااللَّه على الرّيا، الا! انّهم قطّاع طريق المؤمنين، والدعاة الى نحلة الملحدين، فمن ادركهم فليحذر وليصن نفسه وايمانه. ثم قال: يا اباهاشم! هذا ما حدّثنى ابى عن آبائه عن جعفربن محمدصلىاللَّه عليه وآله وهو من اسرارنا فاكتمه الا عن اهله.
و در کتاب سنّة الهداية لهداية السنّة: ٤٦٦ چنین فرموده است: وأيضاً في الصحيح عن محمّد بن عبد الجبّار عن العسكري عليه السلام أنّه كلّم أبا هاشم الجعفري فقال: «يا أبا هاشم سيأتي زمان على الناس وجوههم ضاحكة مستبشرة وقلوبهم مظلمة منكدرة، ألسنّة فيهم بدعة، والبدعة فيهم سنّة، المؤمن فيهم محقَّر، والفاسق بينهم موقّر، امراؤهم جاهلون جائرون، وعلماؤهم في أبواب الظلمة سائرون، أغنياؤهم يسرقون زاد الفقراء، وأصاغرهم يتقدّمون على الكبراء، كلّ جاهل عندهم خبير، وكلّ محيل عندهم بصير، لا يميّزون بين المخلص والمرتاب، ولا يعرفون الضأن من الذئاب، علماؤهم شرار خلق اللَّه على وجه الأرض لأنّهم يميلون إلى الفلسفة والتصوّف، وأيم اللَّه أنّهم من أهل العدول والتحرّف، يبالغون في حبّ مخالفينا، ويضلّون شيعتنا وموالينا فإن نالوا منصباً لم يشبعوا عن الرشاء، وإن خذلوا عبد اللَّه على الرياء، ألا إنّهم قطّاع طريق المؤمنين والدّعاة إلى نحلة الملحدين، فمن أدركهم فليحذرهم وليصن دينه وإيمانه، ثمّ قال: يا أبا هاشم! هذا ما حدّثني أبي عن آبائه عن جعفر بن محمّد عليه السلام وهو من أسرارنا فاكتمه إلّاعن أهله».
و در کتاب خيراتيّه در ابطال طريقة صوفيّة: ٢/٢٣٢ فرموده: وبعض از فضلا در مذمت حكمت و فلسفه فرموده:
جماعتى شده دور از درِ مدينه علم
نموده پيروى بو على وبهمنيار
زجهل گشته فلاطونى وارسطوئى
فتاده دور ز راه ائمه اطهار
شده مقلد بقراط وپيرو سقراط
ز قول باقر وصادق نمودهاند فرار
به زعم باطل ايشان چه غافل از دينند
كسى كه فلسفه داند بود تمام عيار
بود تمام عيار آن كسى به نزد خدا كه هست
پيروى آل مصطفاش شعار
من استفاده علم از درِ مدينه كنم
مرا به حكمت يونانيان نباشد كار
بود كتاب حديث نبى اشاراتم
«شفاى» من شده قرآن خالق جبّار
مرا شفا و «اشارات» مصطفى كافى است
دگر مرا به افادات بوعلى است چه كار
بيا وحكمت حق از درِ مدينه طلب
مرو به سوى مُلط بهر فلسفه زنهار
حديث اهل مُلط غالبش غلط باشد
بود صحيح حديث از ائمه اطهار
حذر نمازِ كلام حكيم يونانى كههمچو
سحر وفسون دل شود ازآنبيمار
فريب ظاهر رنگين فلسفه نخورى كه هست
باطن او پر ززهر همچون مار
طبيب جهل ومرضهاى دل على است على
شفا طلب مكن اى دل ز بوعلى زنهار
نجات مىطلبى تو ز بوعلى هيهات
نجات چون ز مرض مىدهد تو را بيمار
نجات كن طلب از آل مصطفى اى دل
بود نجات تو در دين احمد مختار
به تو نموده پيمبر درِ مدينه علم
برو به سوى در وسر مزن تو بر ديوار
عجب مدار زطورم كه اين طريقه من
بود طريقه سلمان وبوذر وعمّار
و از مواردی که متفلسف ها و عرفا و متصوّفه و برخی از فریب خورده های آنان به آن متمسّک می شوند روایتی بی سند که در کتاب الصراط المستقيم بياضي: ١/۲۱۳ الفصل١٨ است و چنین نقل شده است:… فقال الدهقان: ما رأيت أعلم منك إلاّ أنّك ما أدركت علم الفلسفة. فقال (أميرالمؤمنين علیه السّلام): «مَنْ صَفِيَ مِزاجُهُ اعْتَدَلَتْ طَبائِعُهُ، وَ مَنِ اعْتَدَلَتْ طَبائِعُهُ قَوِيَ أَثَرُ النَّفْسِ فيهِ، وَ مَنْ قَوِيَ أَثَرُ النَّفْسِ فيهِ سَما إِلٰى ما يَرْتَقيهِ، وَ مَنْ سَما إِلٰى ما يَرْتَقيهِ تَخَلَّقَ بِالْأَخْلاقِ النَّفْسانِيَّةِ، وَ أَدْرَكَ الْعُلُومَ الْلّاهوتِيَّةِ، وَ مَنْ أَدْرَكَ الْعُلومَ الْلاهوتِيَّةَ صارَ مَوْجوداً بِما هُوَ إِنْسانٌ، دونَ أَنْ يَكونَ مَوْجوداً بِما هُوَ حَيْوانٌ، وَ دَخَلَ في بابِ الْمَلَكِيِّ الصّورِيِّ، وَ ما لَهُ عَنْ هٰذِهِ الْغايَةُ مَعْبَرٌ- ». فسجد الدهقان و أسلم – در روایتی است مرسل که: دهقانی به حضرت امام امير المؤمنين على عليه السلام عرض کرد: دانا تر از شما را ندیده ام ولی (مگر اینکه) علم فلسفه را درک ننموده ای. پس حضرت به او فرمودند: هر كس مزاج او صافي گردد طباع او معتدل بشود، و هر كس طباع او معتدل باشد اثر نفس در وى قوى گردد، و هر كس اثر نفس در او قوى گردد به سوى آنچه كه ارتقايش دهد بالا رود، و هر كه به سوى آنچه ارتقايش دهد بالا رود به اخلاق نفسانى متخلق گردد،و درک علوم لاهوتی بنماید، و هر كس درک علوم لاهوتی بنماید موجودى انسانى شود به ما هو انسان نه حيوان، و به باب ملكی صوری (به صورت انسان) درآيد، و چيزى او را از اين حالت برنگرداند. پس آن دهقان سجده نمود و اسلام آورد.
با دقّت در این روایت که نقل سخن دهقان است که سخن از فلسفه آورد و نه امیر المؤمنین علیه السلام.
و آنچه که سیّد اصطهباناتی در السلسبیل نقل نموده و آنچه که در کشکول بهایی آمده است با زیادت است.
و همه مرسل اند و سندی ندارند.
و اضافه بر آن ها اینکه در فرج المهموم به دو سند متّصل نقل برخورد حضرت را باشخص مورد نظر نقل نموده اند و در هیچ کدام سخن از فلسفه نرفته است و سخن از پیش گویی او بود برای حضرت که از ستارگان معلوم می شود که یرای حضرت در جنگ نهروان سعد نحس شده است و برای خوارج نحس سعد شده است و حضرت را از جنگ نمودن منع می کرد که حضرت در پاسخ به او مطالبی علمی در باره علوم مختلفی سخن فرمودند و از آن ها علم نجوم.
فرج المهموم في تاريخ علماء النجوم: ۱۰۲ح٢٣ از جزء ٢ کتاب شریف دلائل الإمامة طبری شیعی رضی الله عنه به سند متّصل از قیس بن سعد… . و در حدیث ٢٤ از همان کتاب به سند متّصل و تفصیل و طولی بیشتر غیر از حدیث قبلی از اصبغ بن نباته از امیر المؤمنین علیه السلام… .
حرمت تعلیم و تعلّم عرفان و تصوّف
در کلام اهل بیت نبوّت و رسالت صلوات اللّه و سلامه علیهم اجمعین
فقیه محقّق مقدّس ملّا أحمد اردبیلی قدّس سرّه در کتاب شریف حديقة الشيعة: ٤/٧٤٨ می فرماید: پس بدان كه صوفيه قاطبة از مخالفين ائمّه معصومين عليهم السّلاماند و از امامان معصوم حديث بسيار در طعن ايشان منقول است و چون چنين نباشد و حال آنكه، در كتاب مستطاب كلينى مسطور است به سند صحيح از حضرت ابى عبد الله جعفر بن محمّد الصادق عليه السّلام كه آن حضرت گفت كه پيغمبر خدا فرمود كه: «إِنَّ عِنْدَ كُلِ بِدْعَةٍ یَكُونُ مِنْ بَعْدي يُكادُ یَذْهَبُ بِهَا الْإِيمانُ وَلِيّاً مِنْ أَهْلِ بَيْتي مُوَكَّلًا وَ يَذُبُّ عَنْهُ، يَنْطِقُ بِإِلْهامٍ مِنَ اللَّهِ، وَ يُعْلِنُ الْحَقَّ بِنُورِهِ، يَرُدُّ كَيْدَ الْكَائِدينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ- بدرستی که نزد هر بدعتى بعد از من باشد كه کید و دام ايمان كنند ولییی از اهل بیتم گماشته است كه از آن دفاع كند، او به الهام از طرف خدا سخن گويد و حق را اعلان كند و روشن نمايد و نيرنگ نيرنگبازان را برگرداند، پس اى هوشمندان پند گيريد».
پسچون تواند بود كه مذهبى و بدعتى كه در زمان امام جعفر صادق عليه السّلام وضع كنند كه همه ائمه معصومين عليهم السّلام اهل آن بدعت را به مبتدعه موسوم سازند؟ چنانكه بر پيروى كنندگان احاديث ايشان ظاهر است آن حضرت در آن باب سخن نگويد و خاموش بنشيند.
و ديگر بدان كه از آن جناب در ردّ طايفه مبتدعه احاديث منقول بسيار است و اگر چه از باقى ائمّه اثنى عشر كه از اولاد اطهار آن حضرتاند حديث بسيار در ردّ آن جماعت مروى است، امّا از آن حضرت احاديث در آن باب بيشتر است و آباء كرام و عظام آن حضرت از پديد آمدن اين گروه خبر دادهاند و اكثر ائمه معصومين عليهم السّلام بلكه رسول حضرت ربّ العالمين صلّى الله عليه و آله نيز اين طايفه را لعنت كردهاند و از لعنت كردن خدا و از لعنت كردن ملائكه بر ايشان، خبر دادهاند. لكن بعضى از آنها كه دعوى علم كردهاند از آن بىخبر بودهاند كه راضى به اين طريق شدند و جمعى تقيه نام كرده آن را پنهان داشتهاند و جماعتى ميل به دنيا كرده در اخفاى آن كوشيدهاند بلكه بعضى آن طريق مذمومه را دانسته اما براى دنيا و نفع دنيا پيش گرفتهاند.
و در حديقة الشيعة: ٥٦٢ چاپ اسلامیّه و چاپ دیگری ٤/٧٤١ و ٧٤٧ می نویسد: و حديث ديگر به سند (متّصل) صحيح (از شیخ مفید) مروى است از احمد بن محمّد بن ابى نصر بزنطى و اسماعيل بن بزيع، از حضرت امام رضا عليه السّلام كه آن حضرت فرمود: مَنْ ذُكِرَ عِنْدَهُ الصُّوفِيَّةُ وَ لَمْ يُنْكِرْهُمْ بِلِسانِهِ وَ قَلْبِهِ فَلَيْسَ مِنّا، وَ مَنْ أَنْكَرَهُمْ فَكَأَنَّما جاهَدَ الْكُفّارَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سلَّمَ- كسى كه نام صوفيه نزد او برده شود و آنها را با زبان و قلبش انكار نكند از ما نيست، و كسى كه آنها را انكار كند، مانند كسى است كه با كفّار پيش روى رسول الله صلّى الله عليه و آله جهاد كرده باشد».
از او نقل نموده اند: شیخ محمّد بن الحسن الحرّ العاملی صاحب وسائل الشیعة در کتاب شریف الإثنا عشريّة: ٣٢ و ص١٨٥ و سیّد جلیل القدر نعمة الله الجزائريّ در کتاب شریف الأنوار النعمانيّة: ۲/ ۲۹۳ و فرزند شیخ وحید بهبهانی در کتاب مقامع الفضل: ٢/٤١٣ و ج٢/٥٤١ و در کتاب مستدرك الوسائل: ١٢/٣٢٣ ب٣٧ ح۱۴۲۰۴- ۱۴ و کتاب الهدايا لشيعة أئمة الهدى (شرح أصول الكافي مجذوب تبريزی): ١/٩٩ المقدمة ١٠. و آیة الله بروجردی در کتاب شریف جامع أحاديث الشيعة: ١٤/٤٥٠ ح۳۰۷۳ (۳۱) از مستدرک الوسائل. و همه گی تصریح نموده اند که حدیث صحیح است.
و در الإثنا عشريّة ۳۳ پس از نقل حدیث می فرماید: أقول: في هذا كما ترى غاية التصريح بوجوب الإنكار عليهم بحسب الإمكان مضافا إلى الأدلّة العامّة على وجوب إنكار المنكر و فيه دلالة على كفرهم للحكم عليهم بمشابهتهم للكفّار بل يمكن كون المراد تشبيه الإنكار عليهم بالجهاد للكفّار مع الحكم بكفرهم لا تشبيههم بهم و على كلا التقديرين فالحكم بالكفر عليهم لازم.
و در حديقة الشيعة: ٥٦٣ چاپ اسلامیه و چاپ جدید٤/٧٤٧ مینویسد: و حديث ديگر به سند صحيح از احمد بن محمّد بن ابىنصر مذكور است و روايت شده كه او گفت: قال رجل من اصحابنا للصادق جعفر بن محمّد عليه السّلام: قد ظهر فى هذا الزمان قوم يقال لهم الصوفيّة فما تقول فيهم؟ قال عليه السّلام: إِنَّهُمْ أَعْداؤُنَا، فَمَنْ مالَ فيهِمْ (فيهِمْ – اثبات الهداة) فَهُوَ مِنْهُمْ، وَ يُحْشَرُ مَعَهُمْ. وَ سَيَكُونُ أَقْوامٌ يَدَّعُونَ حُبَّنا، وَ يَميلُونَ إِلَيْهِمْ، وَ يَتَشَبَّهُونَ بِهِمْ، وَ يُلَقِّبُونَ أَنْفُسَهُمْ بِلَقَبِهِمْ، وَ يُأَوِّلُونَ أَقْوالَهُمْ. أَلا فَمَنْ مالَ إِلَيْهِمْ فَلَيْسَ مِنّا، وَ إِنّا مِنْهُ بِراءٌ، وَ مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ رَدَّ عَلَيْهِمْ، كانَ كَمَنْ جاهَدَ الْكُفّارَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سلَّمَ- مردی به امام صادق علیه السلام عرض نمود: گروهى به نام صوفيّه در زمان ما ظاهر شده‌اند، درباره آنها چه مىگوييد؟ فرمود: آنها دشمنان ما هستند هر كس متمايل به آنها شود از آنهاست و با آنها محشور مىشود و در آينده اقوامى مىآيند كه ادّعاى محبّت ما را مىكنند؛ ولى تمايل به آنها دارند و خود را شبيه آنها مىسازند و القاب آنها را بر خود مىنهند و سخنان (نادرست) آنها را توجيه مىكنند. آگاه باشيد هر كس تمايل به آنها پيدا كند از ما نيست و ما از او بيزاريم و هر كس آنها را انكار كند و رد نمايد، مانند كسى است كه در پيش روى پيامبر صلى الله عليه و آله با كفار جهاد كرده باشد.
از او نقل نموده اند: شیخ حرّ عاملی در الإثنا عشريّة: ٣٢ و در إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات: ٤/٢٠٤ الفصل٣٥ ح۲۴۷ و در کتاب مقامع الفضل: ٢/٥٤١ و منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة: ١٣/٣٤٠ المقام٥ و ج١٤/٧ المقام٨ و الهدايا لشيعة أئمّة الهدى (شرح أصول الكافي مجذوب تبريزی): ١/٩٩ المقدمة١٠ و البراهين القاطعة: ٢/٣٤٦ و مستدرك الوسائل: ١٢/٣٢٣ ح۱۴۲۰۵- ۱۵٫ و جامع أحاديث الشيعة: ١٤/٤٥٠ ح۳۰۷۴ (۳۲) از مستدرک الوسائل. و همه گی تصریح نموده اند که حدیث صحیح است.
و در حديقة الشيعة: ٤/٨٠٣ فصل٢ می نویسد: و يكى ديگر از جمله احاديثى كه سيّد مذكور يعنى ابن حمزه و غير ايشان از ثقات علماى شيعه از شيخ مفيد رحمه الله نقل كردهاند و به اسانيد صحيحه به اين فقير رسيده و سبب اطناب كمترين درين باب شده آن است كه حضرت امام رضا عليه السّلام فرمود كه: «لا يَقولُ بِالتَّصَوُّفِ أَحَدٌ إِلّا لِخُدْعَةٍ، أَوْ ضَلالَةٍ، أَوْ حَماقَةٍ. وَ أَمّا مَنْ سَمّىٰ نَفْسَهُ صوفِيّاً لِتَقِيَّةٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ». و به سند ديگر اين حديث منقول است از آن حضرت با زيادتى و آن زيادت اين است كه: «وَ عَلامَتُهُ أَنْ يَكْتَفِيَ بِالتَّسْمِيَةِ، وَ لا يَقُولُ بِشَيْءٍ مِنْ عَقائِدِهِمُ الْباطِلَةِ – يعنى قايل نمىشود به تصوف احدى مگر از روى مكر و خدعه يا گمراهى و ضلالت يا جهل و حماقت و اما كسى كه خود را صوفى نام كند از روى تقيه پس نيست بر او گناهى و در بعضى از روايات است كه علامت و نشان آن كس آن است كه اكتفا نمايد به نام گذاشتن بر خود و قايل نشود به چيزى از عقايد باطله صوفيه؛ پس شيعه بايد كه از جميع اين طوايف بيزار باشد و به سخنان زراقانه و سالوسىهاى ايشان فريب نخورد تا در ورطه ضلالت و گمراهى نيفتد و اگر چه مقالات و عقايد زشت و افعال ناشايست صوفيه بىشمار است و اخبار و احاديث در مذمت ايشان بسيار است.
از او نقل نموده اند: الإثنا عشريّة: ۳۱ و الأنوار النعمانيّة: ۲/ ۲۹۵ و مقامع الفضل: ٢/٥٤٢.
تکلیف ما درباره اهل بدعت
(از آن ها: فلاسفه و عرفا و صوفیّه و پیروان آنها) چیست؟
الكافى: ٢/٣٧٥ باب مجالسة أهل المعاصي …ح۴ محمّد بن يحيى، عن محمّد بن الحسين، عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر، عن داود بن سرحان، عن أبي عبد الله علیه السلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم:
إِذا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الرَّيْبِ وَ الْبِدَعِ مِنْ بَعْدي فَأَظْهِرُوا الْبَراءَةَ مِنْهُمْ، وَ أَكْثِرُوا مِنْ سَبِّهِمْ، وَ الْقَوْلَ فيهِمْ، وَ الْوَقيعَةَ، وَ باهِتُوهُمْ، كَيْلا يَطْمَعُوا فِي الْفَسادِ فِي الْإِسْلامِ، وَ يَحْذَرَهُمُ النّاسُ، وَ لا يَتَعَلَّمُوا مِنْ بِدَعِهِمْ، يَكْتُبِ اللَّهُ لَكُمْ بِذٰلِكَ الْحَسَناتِ، وَ يَرْفَعْ لَكُمْ بِهِ الدَّرَجاتِ فِي الْآخِرَةِ- در روایت صحیح از امام صادق علیه السلام است كه رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: هر گاه پس از من اهل شک و بدعت را ديديد از آنها بيزارى جوئيد، و بسيار به آنها دشنام بدهيد، و در باره آنها بد گوئيد، و طعن بزنيد، و آنها را بهتان زده، خفه و وامانده سازيد، تا به فساد در اسلام طمع نكنند، و مردم از آنها بر حذر شوند، و از بدعتهاى آنها نياموزند، تا خدا براى شما در برابر اين كار حسنات نويسد، و درجات آخرت را براى شما بالا برد.
در کتاب (تنبیه الخواطر) مجموعة ورام: ٢/١٦٢ جزء٢ مانند آن را به طور مرسل آورده.
و کتاب الوافي: ١/٢٤٥ ح۱۸۲- ۵ و الشافي ملا محسن فیض کاشانی: ١١٠ح[۱۳۷] ۶ و وسائل الشيعة: ١٦/٢٦٧ ب٣٩ ح۲۱۵۳۱- ۱ و الفصول المهمّة في أصول الأئمة (تكملة الوسائل): ٢/٢٣٢ ح[۱۷۲۳] و هداية الأمّة إلى أحكام الأئمّة عليهم السلام: ٥/٥٩٤ ح۱۴۹ «۷» و مجمع البحرين: ٢/١٣٦ مادة (غيب) و منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى): ١٣/٨٦ و ج١٥/٣٢٢ و بحار الأنوار: ٧١/٢٠٢ ب١٤ ح۴۱ و ج٧٢/١٦١ ب٥٧ و ج٧٢/٢٣٥ ب٦٦ همه از الکافي شریف نقل نموده اند.
و در کتاب شریف حديقة الشيعة: ٤/٧٩٩ فصل٢ می فرماید: از آن جمله، حديثى است كه سيد مرتضى در كتاب «فصول» و ابن حمزه در كتاب «الهادى الى النجاة» و «كتاب ايجاز المطالب» به سند خود از شيخ مفيد رحمه الله و او به سند خود از امام بحق ناطق جعفر بن محمد الصادق عليه السّلام روايت نموده كه آن حضرت فرمود كه «إِذا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الْبِدَعِ وَ الرَّيْبِ بَعْدى فَأَظْهِروا الْبَراءَةَ مِنْهُمْ، وَ أَكْثِروا مِنْ سَبِّهِمْ، وَ الْقَوْلَ فيهِمْ، وَ الْوَقيعَةَ، وَ باهِتوهُمْ، كَيْلا يَطْمَعوا فِي الْفَسادِ فِي الْإِسْلامِ، وَ يَحْذَرَهُمُ النّاسُ، وَ لا يَتَعَلَّمونَ مِنْ بِدْعَتِهِمْ، يَكْتُبُ اللَّهُ لَكُمْ بِذٰلِكَ الْحَسَناتِ، وَ يَرْفَعُ لَكُمْ بِهِ الدَّرَجاتِ فِي الْآخِرَةِ» و حال آنكه ما ذكر عقايد و مذاهب و قبايح و فضايح ايشان را درين كتاب مختصر كرديم. و اگر كسى خواهد كه به تفصيل بر بعضى ديگر از احاديثى كه در مذمت ايشان واقع است مطلع گردد به كتاب «الفصول» و كتاب «الهادى الى النجاة» رجوع كند و ديگر آنكه هرگاه جماعتى از آنها كه دعوى علم و دانش كنند از اين طور اخبار و احاديث بىخبر باشند و بعضى از ايشان كتمان امثال اين احاديث را تقيه نام كنند و جماعتى فريب دنيا و گول نفس و هوى خورده به پنهان داشتن اينطور اخبار و احاديث هم اكتفا نكنند بلكه به اغواى شيطان، خود طريق مخالفان پيش گيرند، البته جماعتى را شبهه روى مىدهد و نزد ديگران رفته رفته شبهه به كثرت حجت مىگردد و مرتبه مرتبه دين از دست مىرود. و بايد دانست كه اين حديث كه گذشت در كتاب مستطاب كلينى نيز در باب مجالست اهل معاصى به سند صحيح مسطور است. اگر چه اكثر اهل روزگار از غايت بىخبرى از دين يا به واسطه بىاعتقادى به شريعت حضرت سيد المرسلين صلّى الله عليه و آله، به علت مماثلت و جنسيت با اهل عصيان و بدعت، مجالست و مصاحبت مىنمايند و ايشان را درويش نام مىكنند. تمام شد سخن ملّا احمد اردبیلی قدّس سرّه.
[i] – و در الكافي: ١/١٩٨ باب نادر جامع في فضل الإمام و صفاته …ح۱- أبو محمّد القاسم بن العلاء رحمه الله رفعه، عن عبد العزيز بن مسلم قال: كنّا مع الرّضا علیه السلام بمرو فاجتمعنا في الجامع يوم الجمعة في بدء مقدمنا فأداروا أمر الإمامة و ذكروا كثرة اختلاف النّاس فيها فدخلت على سيّدي علیه السلام فأعلمته خوض النّاس فيه فتبسّم علیه السلام ثمّ قال:.
در کتاب شریف الغيبة نعمانی: ٢١٧ب١٣ ح۶ أخبرنا محمّد بن يعقوب قال: حدّثنا أبو القاسم بن العلاء الهمدانيّ، رفعه عن عبد العزيز بن مسلم – کما في الکافي باختلاف-.
كمال الدين و تمام النعمة: ٢/٦٧٥ ب٥٨ ح۳۲ حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل رضي الله عنه قال: حدثنا محمد بن يعقوب قال: حدثنا أبو محمد القاسم بن العلاء قال: حدثني القاسم بن مسلم، عن أخيه عبد العزيز بن مسلم و حدثنا أبو العباس محمد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقاني رضي الله عنه قال: حدثنا أبو أحمد القاسم بن محمد بن علي المروزي قال: حدثنا أبو حامد عمران بن موسى بن إبراهيم عن الحسن بن القاسم الرقام قال: حدثني القاسم بن مسلم، عن أخيه عبد العزيز بن مسلم قال: كنا في أيام علي بن موسى الرضا علیه السلام بمرو فاجتمعنا في الجامع يوم الجمعة من بدء مقدمنا فأداروا أمر الإمامة و ذكروا كثرة اختلاف الناس فيها فدخلت على سيدي علیه السلام فأعلمته خوضان الناس فتبسم علیه السلام ثم قال:يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ مُسْلِمٍ! جَهِلَ الْقَوْمُ وَ خُدِعُوا عَنْ أَدْيَانِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَقْبِضْ نَبِيَّهُ ص حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ الدِّينَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ فِيهِ تَفْصِيلُ كُلِّ شَيْءٍ بَيَّنَ فِيهِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ الْحُدُودَ وَ الْأَحْكَامَ وَ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ كَمَلًا فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ وَ أَنْزَلَ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ وَ هِيَ آخِرُ عُمُرِهِ ص- الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فَأَمْرُ الْإِمَامَةِ مِنْ تَمَامِ الدِّينِ وَ لَمْ يَمْضِ ع حَتَّى بَيَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعَالِمَ دِينِهِمْ وَ أَوْضَحَ لَهُمْ سَبِيلَهُمْ (سُبُلَهُ – الآمالي) وَ تَرَكَهُمْ عَلَى قَصْدِ الْحَقِّ وَ أَقَامَ لَهُمْ عَلِيّاً ع عَلَماً وَ إِمَاماً وَ مَا تَرَكَ شَيْئاً تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا بَيَّنَهُ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُكْمِلْ دِينَهُ فَقَدْ رَدَّ كِتَابَ اللَّهِ الْعَزِيزِ وَ مَنْ رَدَّ كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَهُوَ كَافِرٌ… .
الأمالي(للصدوق): ٦٧٤ المجلس٩٧ ح۱ حدثنا الشيخ الجليل أبو جعفر محمد بن علي بن الحسين بن موسى بن بابويه رض قال: حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل قال: حدثنا محمد بن يعقوب قال: حدثنا أبو محمد القاسم بن العلاء، عن عبد العزيز بن مسلم قال: كنا في أيام علي بن موسى الرضا بمرو فاجتمعنا في مسجد جامعها في يوم جمعة في بدء مقدمنا فأدار الناس أمر الإمامة و ذكروا كثرة اختلاف الناس فيها فدخلت على سيدي و مولاي الرضا فأعلمته ما خاض الناس فيه فتبسم ثم قال: – کما في كمال الدين و تمام النعمة باختلاف یسیر-.
عيون أخبار الرضا عليه السلام: ١/٢١٦ ب٢٠ ح۱ و معاني الأخبار: ٩٦ باب معنى الإمام المبين …ح۲ حدثنا أبو العباس محمد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقاني رضي الله عنه قال: حدثنا أبو أحمد القاسم بن محمد بن علي الهاروني قال: حدثني أبو حامد عمران بن موسى بن إبراهيم عن الحسن بن القاسم الرقام قال: حدثني القاسم بن مسلم عن أخيه عبد العزيز بن مسلم –باختلاف یسیر لا یضرّ-.
الإحتجاج: ٢/٤٣٣ و عن القاسم بن مسلم، عن أخيه عبد العزيز بن مسلم قال: كنا في أيّام علي بن موسى الرضا علیه السلام بمرو فاجتمعنا في جامعها في يوم جمعة في بدو قدومنا فأدار الناس أمر الإمامة و ذكروا كثرة اختلاف الناس فيها فدخلت على سيّدي و مولاي الرضا علیه السلام فأعلمته ما خاض الناس فيه فتبسّم ثم قال: – و ذکر الحدیث کما في المصادر المتقدّمة باختلاف-.
۱- در الإثناعشرية شيخ محمّدبن الحسن الحرالعاملی قدّس سرّه: ۲۸-۲۹ و چاپ دیگری: ٣٣-٣٤ و ترجمه آن به نام نقدی جامع برتصوّف: ۴۵-۵۶ و إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات: ٤/٢٠٤ الفصل٣٥ ح۲۴۸ و الهدايا لشيعة أئمة الهدى (شرح أصول كافی مجذوب تبريزی): ١/١٠٠ المقدّمة١٠ و روضات الجنات: ٣/۱۳۴ و البراهين القاطعة: ٢/٣٤٧ الفرقة٧ و مستدرك الوسائل: ١١/۳۸۰ ح۱۳۳۰۸ و خاتمة مستدرك الوسائل: ٢/۹۲-۹۳، سفينة البحار: ٢/۵۸٫ همه از حديقة الشيعة نقل كرده اند. و منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى): ١٤/١٧ المقام٨همه از حدیقة الشیعة و از الأنوار النعمانیّة مرسلا از امام حسن زکیّ عسکری علیه السّلام.
۱- در حدیقة الشیعة پس از نقل حدیث شریف آن را چنین ترجمه نموده است: يعنى اى ابا هاشم، زود باشد كه زمانى بيايد به مردمان كه رويهاى ايشان خندان و شكفته باشد و دلهاى ايشان سياه و تيره باشد، سنت در ميان ايشان بدعت باشد و بدعت در ميان ايشان سنت باشد، مؤمن در ميان ايشان خوار و بىمقدار باشد و فاسق در ميان ايشان عزيز و صاحب اعتبار باشد، اميران ايشان نادان و ستمكار باشند و علماى ايشان بر درهاى ظالمان سير كنندگان باشند، توانگران ايشان بدزدند توشه فقيران و درويشان را و خردان ايشان تقدم نمايند بر بزرگان هر نادانى نزد ايشان مرد آگاهى باشد و هر بدسگال و حيلتگرى نزد ايشان درويش باشد، تميز نكنند اهل آن زمان، ميان مرد پاك اعتقاد پاك دين و ميان شكّاك فاسد بد اعتقاد و نشناسند ميش را از گرگان خونخوار، يعنى درويش را از سباع ضارّه مردم آزار، علماى ايشان بدترين خلق خدا باشند بر روى زمين؛ زيرا كه ايشان ميل كنند به فلسفه و تصوف و به خدا قسم كه ايشان از اهل برگشتن از حق و ميل كردن به باطل باشند و مبالغه نمايند در دوستى مخالفان ما و گمراه كنند شيعيان و دوستان ما را؛ پس اگر منصبى يابند از رشوهها سير نشوند و اگر فروگذاشته شوند، يعنى اگر منصبى به ايشان نرسد به ريا، خدا را عبادت كنند؛ بدان و آگاه باش كه ايشان راهزنان مؤمنان باشند و دعوت كنندگان به كيش ملحدان؛ پس هركس دريابد ايشان را مىبايد كه حذر كند از ايشان و نگاه دارد و صيانت نمايد دين و ايمان خود را؛ بعد از آن، امام عليه السّلام فرمود كه اى ابا هاشم! اين آن چيزى است كه حديث كرده از براى من، پدر من و پدر من از آبايش از جعفر بن محمد عليهما السّلام و اين از سرّهاى ماست پس پنهان دار آن را مگر از اهلش. و اخبار درين باب بسيار است.
حضرت آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
