سؤال- آیا انتساب امام صادق علیه السّلام به ابوبکر … درست است؟
جواب- دلیل مدّعیان انتساب امام صادق علیه السّلام به ابوبکر، بدین قرار است: ١- استناد میکنند به حدیث و اخباری که تصریح بر این مطلب دارد. ٢- و به سخنی که به آن حضرت نسبت می دهند: لقد ولّدني ابوبکر مرّتین.
امّا مورد اوّل: در کتاب اِکمال الدّین و عیون اخبار الرّضا علیه السّلام یکی از روایات درباره لوح آسمانی ذکر شده استکه در آن، سخن از نسب مادری امام جعفر صادق علیه السّلام رفته است و مادر آن حضرت را امّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر ذکر نموده است[۱]، و کتابهای: کافی، المقنعة، الإرشاد، دلائل الإمامة، عیون المعجزات، إثبات الوصیّة، المناقب، الهدایة الکبری، روضة الواعظین، إعلام الوری و عمدة الطّالب همگی مادر آن حضرت را امّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابي بکر نقل کردهاند، و در الکافي و دلائل الإمامة و عمدة الطّالب، مادر بزرگ مادری آن حضرت را اسماء بنت عبد الرّحمان بن ابي بکر ذکر نموده است.[۲]
و در کتابهای مخالفین: کشف الغمّة از حافظ جنابذی حنبلی و از محمّد بن طلحة و از ابن الخشّاب، و در کتاب تاریخ الخمیس و الأنوار القدسیّة و التّحفة الّلطیفة همه مادر امام صادق علیه السّلام را امّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر دانستهاند.
و در کتابهای: کشف الغمّة از حافظ جنابذي، و تاریخ الخمیس و التّحفة الّلطیفة مادر بزرگ مادری امام صادق علیه السّلام را اسماء بنت عبد الرّحمان بن ابي بکر ذکر کردهاند.[۳]
نکته دیگر: در جای دیگری از کتاب کشف الغمّة، بنابر نقل حافظ جنابذی مادر بزرگ مادری امام باقر علیه السلام را أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر ذکر کرده است و این با نقل دیگر کشف الغمّة از جنابذی مخالف است.[۴]
نکته: شهید اوّل قدّس سرّه در کتاب الدّروس الشرعیّة، مادر امام صادق علیه السّلام را امّ فروة بنت القاسم بن محمّد ذکر نموده و نامی از ابوبکر نیاورده است.[۵]
امّا روایتی که در کتابهای العیون و الإکمال وجود دارد: اشکالاتی بر آن وارد است:
١- تمامی راویان به جز محمّد بن ابراهیم بن اسحاق طالقانی که صدوق بر وی ترضّی نموده است، از مجاهیلاند، و روایت اعتبار سندی ندارد.
٢- این روایت با احادیثی که در کتابهای کافی، کمال الدبین، العیون، الغیبة نعمانی و غیر آنها به سند صحیح آمده، مخالفتهایی دارد؛ مانند اینکه در آنها آمده استکه جابر به امام باقر علیه السّلام عرضه داشت: مادرت حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها لوح را به من دادند و من آنرا خواندم و نسخهای از آن برداشتم، در حالی که در این روایت آمده بود که حضرت فاطمه علیها السّلام فرموده باشند:
«نهی شده است از اینکه کسی به آن دست بزند مگر اینکه پیامبر و یا وصیّ پیامبر و یا از اهلبیت علیهم السّلام باشد».
و این دو مطلب با هم مغایر و مخالفاند.
۲- در احادیث صحیح لوح، ذکری از نسب مادری امامان نشده بود و در این روایت به تفصیل سخن از مادران امامان رفته است. با همه اینها این روایت از اعتبار ساقط است. و احتمال میرود که کلینی و مفید و غیر آنها بنابر روایت عیون و کمال الدّین نسب را چنان ذکر نمودهاند و از آنچه در کتابهای الإحتجاج، الصّراط، الإعلام و الروضة آمده است بر میآید که از کتاب العیون یا از کتاب إکمال الدین باشد.
ضمن اینکه آنچه در کتابهای الکافی، المقنعة، الإرشاد، الدلائل، عیون المعجزات، الإثبات و الهدایة آمده است و برخی از کتابهای مخالفین همه خبراند و کلام معصوم علیهم السّلام نیستند.
اضافه بر اینها قرمانی از علمای مخالفین در کتاب خود أخبار الدّول وآثار الأول چاپ شده در حاشیه الكامل في التاريخ به سال ۱۳۰۲ هـ در جلد١ صفحه٢٣٤ نوشته است: أمّه (الإمام الصّادق عليه السّلام) هي أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي سمرة.
و عدم ذکر نام قاسم بن محمّد بن أبي سمرة در کتابهای رجال، دلیل نمیشود بر اینکه او یک شخصیت موهوم باشد؛ زیرا بسیاری از شخصیتها هستند که در تاریخ بنابر علّت و یا عللی اهمال شده و ذکری از آنان نیامده است و چه بسا به همین خاطر است که شهید اوّل اِکتفا فرموده به ذکر این لفظ: امّ فروة بنت القاسم بن محمّد.
همچنین احتمال دارد به سبب شهرت قاسم بن محمّد بن ابی بكر باشد که نام وی را به ذهن افراد سبقت میدهد که هرگاه مینویسند: قاسم بن محمّد، به آن اضافه میکنند ابن ابی بكر بنابر عادت و انسی که با آن دارند اگر نگوییم که عمدی در کار نبوده تا بدین وسیله برای ابوبکر فضیلتی بتراشند. مضاف بر اینکه با مراجعه به کتابهای تاریخ و تراجم رجال معلوم میشود که قاسم بن محمّد بیش از یک نفر بوده است.
نتیجه اینکه: دلیلی بر نوادگی امام جعفرصادق و یا امام محمّدباقر علیهما السّلام نسبت به ابوبکر نمیباشد به سبب اینکه روایتها از مخالفین است، و مرسلاند، و روایت صدوق مجهول و فاقد اعتبار است.
و امّا سخنی که به امام جعفرصادق علیه السّلام نسبت داده شده است: لقد ولّدني أبوبکر مرّتین.
از کتاب های شیعیان: عمدة الطّالب که مرسلاً آورده است و با حديث مرسل و بدون سند، نمىتوان بر مطلبى استدلال كرد.
و در کتابهای مخالفان: کشف الغمّة بنابر نقلی از حافظ جنابذی، تاریخ الخمیس، التّحفة الّلطیفة و در برخی دیگر از کتابهای مخالفین نیز مرسل و یا مسند وجود دارد، مانند کتاب دارقطنی میباشد.
تمامی اینها از مخالفین میباشند و همگی به طور اِرسال و دارقطنی و برخی دیگر مسنداً نقل کردهاند و از سخن جنابذی در کشف الغمّة: ج٢ ص١٦٣ که او نیز خبر را مرسلاً نقل کرده، نقلی قدیمیتر سراغ نداریم و به نظر میرسد که ذهبی نیز در تذكرة الحفّاظ: ج۱ ص۱۶۶ به لفظ: ولّدني أبو بكر مرّتين! مرسلاً از او نقل نموده باشد.
نقل کشف الغمّة از حافظ عبد العزیز بن الأخضر جنابذی ـ همان طور که در ابتدای کتاب خود ذکر کرده است ـ به واسطه کتابهای مخالفین بوده و خود جنابذی نیز از مخالفین است. اربلى در كشف الغمّة از كتاب عبدالعزيز الأخضر الجنابذىّ كه حنبلی است و در سال٥٢٤ به دنیا آمده و در سال ٦١١ درگذشته، نقل مىكند و مىگويد: قال جعفر عليه السّلام: و لقد ولّدني أبوبكر مرّتين. ناقل حديث فردى مخالف است و گفتار او در مقام احتجاج، براى شيعه حجّت نيست. اضافه بر آن اینکه روايت بى سند و در اصطلاح، حديث مرسل است و حديث مرسل و فاقد سند، فاقد حجّيّت و غير قابل احتجاج است و نمىتوان با حديث ضعیف و خبر بىسند بر يك اصل عقيدتى استدلال كرد.
***
[۱]– إكمال الدّين: ج١ ص ٣٠٥ ب٢٧ ح١ و عيون اخبار الرّضا عليه السّلام: ج١ ص٤٠ ب٦ ح۱- الطّالقانيّ، عن الحسن بن إسماعيل، عن سعيد بن محمّد بن نصر القطّان، عن عبيد الله بن محمّد السّلميّ، عن محمّد بن عبد الرّحيم، عن محمّد بن سعيد بن محمّد، عن العبّاس بن ابي عمرو، عن صدقة بن ابي موسى، عن ابي نضرة، قال: لمّا احتضر ابو جعفر محمّد بن عليّ الباقر علیه السّلام عند الوفاة دعا بابنه الصّادق علیه السّلام ليعهد إليه عهداً فقال له أخوه زيد بن عليّ: لو امتثلت فيّ بمثال الحسن و الحسين لرجوت أن لا تكون أتيت منكراً؟. فقال له: يا أَبَا الْحُسَيْنِ! إِنَّ الْأَماناتِ لَيْسَتْ بِالْمِثالِ، وَ لَا الْعُهُودُ بِالرُّسُومِ، وَ إِنَّما هِيَ أُݥݥݥمُورٌ سابِقَةٌ عَنْ حُجَجِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ. ثُمَّ دَعا بِجابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقالَ لَهُ: يا جابِرُ! حَدِّثْنا بِما عايَنْتَ مِنَ الصَّحيفَةِ. فقال له جابر: نعم يا با جعفر! دخلت إلى مولاتي فاطمة بنت محمّد رسولالله صلّی الله علیه و آله لأهنّئها بمولد الحسن علیه السّلام فإذا بيدها صحيفة بيضاء من درّة فقلت: يا سيّدة النّسوان! ما هذه الصّحيفة الّتي أراها معك؟ قالت: فيها أَسْماءُ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدي. قلت لها: ناوليني لأنظر فيها. قالت: يا جابِرُ! لَوْ لَا النَّهْيُ لَكُنْتُ أَفْعَلُ، لٰكِنَّهُ قَدْ نَهىٰ أَنْ يَمَسَّها إِلّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّݤݤݤ أَوْ أَهْلُ بَيْتِ نَبِيٍّݤݤݤ وَ لٰكِنَّهُ مَأْذُونٌ لَكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلىٰ باطِنِها مِنْ ظاهِرِها. قال جابر: فقرأت فإذا أبو القاسم محمّد بن عبد اللَّه المصطفى أمّه آمنة … أبو عبد اللّهِ جعفر بن محمّد الصّادق أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر… . و الإحتجاج: ج٢ ص٣٧٣ و الصّراط المستقيم: ج٢ ص١٣٨ از العیون نقل نمودهاند.
[۲]– الكافي: ج۱ ص ۴۷۲، از او البحار: ج۴۷ ص۱ ح۱: …و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد؛ و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر. و المقنعة: ص۴۷۳ ب١٩باب نسب ابي عبد الله جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين علیه السّلام و تاريخ مولده و وفاته و موضع قبره- و جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين… و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد النجيب بن أبي بكر. و الإرشاد: ج١ ص١٨٠… و مضى الصّادق علیه السّلام في شوّال من سنة ثمان و أربعين و مائة و له خمس و ستّون سنة و دفن بالبقيع مع أبيه و جدّه و عمّه الحسن علیهم السّلام و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. و الإرشاد: ج٢ ص١٧٦- قد ذكرنا فيما سلف أنّ ولد أبي جعفر علیه السّلام سبعة نفر، أبو عبد الله جعفر بن محمّد و كان به يكنّى، و عبد الله بن محمّد، أمّهما أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر… . و دلائل الإمامة: ص۱۱۱ و ۱۱۲- نسبه: جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن عبد مناف بن عبد المطّلب بن هاشم …و امّه فاطمة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر، و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر. و عيون المعجزات: ص۸۵، و إثبات الوصيّة: ص١٧٨ كانت أمّ الصّادق عليه السّلام أمّ فروة بنت القاسم … . و مناقب آلأبي طالب علیهم السّلام: ج۳ ص۳۹۹ و امّه فاطمة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. و الهداية الكبرى: ص۲۴۷- أمّه أمّ فروة، و كانت تكنّى أمّ القاسم؛ و هي بنت القاسم. و روضةالواعظين: ج١ ص٢١٢- و كان مولده علیه السّلام بالمدينة يوم الجمعة عند طلوع الفجر و … و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. إعلام الورى: ص٢٧١ الفصل٥ في ذكر أولاده و هم سبعة أبو عبد الله جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام و كان يكنّى به و عبد الله بن محمّد و أمّهما أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر … . عمدة الطّالب: ص١٧٦ و چاپ دیگری ص١٩٥- أبو عبد الله جعفر الصّادق عليه السّلام و أمّه أم فروة بنت القاسم الفقيه بن محمّد بن أبي بكر. و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر، و لهذا كان الصّادق عليه السّلام يقول: ولّدني أبو بكر مرّتين.
[۳]– كشف الغمّة: ج٢ص ١٦٠- و قال الحافظ عبد العزيز بن الأخضر الجنابذيّ: أبو عبد الله جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام الصّادق و أمّه أمّ فروة و اسمها قريبة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر الصّدّيق رضي الله عنه و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر الصّدّيق و لذلك قال جعفر علیه السّلام و لقد ولّدني أبو بكر مرّتين … . و كشف الغمّة: ج٢ ص١٥٤-١٥٥- قال کمال الدّین محمّد بن طلحة: و أمّا نسبه عليه السّلام أبا و أمّا: فأبوه أبو جعفر محمّد الباقر؛و امّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر الصدّیق. و كشف الغمة: ج٢ ص١٨٧قال ابن الخشّاب رحمه الله: ذكر أبي عبد الله الصّادق جعفر بن محمّد الباقر بن… …و أمّه أم فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر يعني الصّدّيق… . تاريخ الخميس: ج٢ ص٢٨٦ جعفر بن محمّد … الصّادق و أمّه أم فروة بنت القاسم بن محمد بن ابوبکر الصدّيق، و أمّ أمّ فروة أسماء بنت عبد الرحمان بن أبى بكر، و لذا قال الصّادق: لقد ولّدنى أبو بكر مرّتين. و ملحقات الإحقاق: ج۱۹ ص۵۰۵ از الأنوار القدسيّة: ص۳۶٫ التّحفة الّلطيفة في تاريخ المدينة الشّريفة: ج۱ ص۴۱۰- جعفر الصّادق بن محمّد الباقر… سبط القاسم بن محمّد بن أبي بكر. أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر، و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن ابوبکر، و لهذا كان جعفر يقول: ولّدني الصدّيق مرّتين.
[۴]– كشف الغمّة: ج۲ ص۱۲۰ ط سنة۱۳۸۱ هـ المطبعة العلميّة ـ قم- و قال الحافظ عبد العزيز الجنابذي: أبو جعفر محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب بن عبد المطّلب بن هاشم الباقر، و أمّه أمّ عبد الله بنت الحسن بن عليّ بن أبي طالب، و أمّها أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن ابوبکر و كان كثير العلم.
[۵]– الدّروس الشّرعیّة: ص١٥٣: أمّه عليه السّلام أمّ فروة ابنة القاسم بن محمّد، و قال الجعفيّ: إسمها: فاطمة، و كنيتها: أمّ فروة.
از او: بحار الأنوار: ج۴۷ ص۱ ذح۲٫
[۱]– إكمال الدّين: ج١ ص ٣٠٥ ب٢٧ ح١ و عيون اخبار الرّضا عليه السّلام: ج١ ص٤٠ ب٦ ح۱- الطّالقانيّ، عن الحسن بن إسماعيل، عن سعيد بن محمّد بن نصر القطّان، عن عبيد الله بن محمّد السّلميّ، عن محمّد بن عبد الرّحيم، عن محمّد بن سعيد بن محمّد، عن العبّاس بن ابي عمرو، عن صدقة بن ابي موسى، عن ابي نضرة، قال: لمّا احتضر ابو جعفر محمّد بن عليّ الباقر علیه السّلام عند الوفاة دعا بابنه الصّادق علیه السّلام ليعهد إليه عهداً فقال له أخوه زيد بن عليّ: لو امتثلت فيّ بمثال الحسن و الحسين لرجوت أن لا تكون أتيت منكراً؟. فقال له: يا أَبَا الْحُسَيْنِ! إِنَّ الْأَماناتِ لَيْسَتْ بِالْمِثالِ، وَ لَا الْعُهُودُ بِالرُّسُومِ، وَ إِنَّما هِيَ أُݥݥݥمُورٌ سابِقَةٌ عَنْ حُجَجِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ. ثُمَّ دَعا بِجابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقالَ لَهُ: يا جابِرُ! حَدِّثْنا بِما عايَنْتَ مِنَ الصَّحيفَةِ. فقال له جابر: نعم يا با جعفر! دخلت إلى مولاتي فاطمة بنت محمّد رسولالله صلّی الله علیه و آله لأهنّئها بمولد الحسن علیه السّلام فإذا بيدها صحيفة بيضاء من درّة فقلت: يا سيّدة النّسوان! ما هذه الصّحيفة الّتي أراها معك؟ قالت: فيها أَسْماءُ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدي. قلت لها: ناوليني لأنظر فيها. قالت: يا جابِرُ! لَوْ لَا النَّهْيُ لَكُنْتُ أَفْعَلُ، لٰكِنَّهُ قَدْ نَهىٰ أَنْ يَمَسَّها إِلّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّݤݤݤ أَوْ أَهْلُ بَيْتِ نَبِيٍّݤݤݤ وَ لٰكِنَّهُ مَأْذُونٌ لَكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلىٰ باطِنِها مِنْ ظاهِرِها. قال جابر: فقرأت فإذا أبو القاسم محمّد بن عبد اللَّه المصطفى أمّه آمنة … أبو عبد اللّهِ جعفر بن محمّد الصّادق أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر… . و الإحتجاج: ج٢ ص٣٧٣ و الصّراط المستقيم: ج٢ ص١٣٨ از العیون نقل نمودهاند.
[۱]– الكافي: ج۱ ص ۴۷۲، از او البحار: ج۴۷ ص۱ ح۱: …و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد؛ و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر. و المقنعة: ص۴۷۳ ب١٩باب نسب ابي عبد الله جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين علیه السّلام و تاريخ مولده و وفاته و موضع قبره- و جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين… و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد النجيب بن أبي بكر. و الإرشاد: ج١ ص١٨٠… و مضى الصّادق علیه السّلام في شوّال من سنة ثمان و أربعين و مائة و له خمس و ستّون سنة و دفن بالبقيع مع أبيه و جدّه و عمّه الحسن علیهم السّلام و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. و الإرشاد: ج٢ ص١٧٦- قد ذكرنا فيما سلف أنّ ولد أبي جعفر علیه السّلام سبعة نفر، أبو عبد الله جعفر بن محمّد و كان به يكنّى، و عبد الله بن محمّد، أمّهما أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر… . و دلائل الإمامة: ص۱۱۱ و ۱۱۲- نسبه: جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن عبد مناف بن عبد المطّلب بن هاشم …و امّه فاطمة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر، و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر. و عيون المعجزات: ص۸۵، و إثبات الوصيّة: ص١٧٨ كانت أمّ الصّادق عليه السّلام أمّ فروة بنت القاسم … . و مناقب آلأبي طالب علیهم السّلام: ج۳ ص۳۹۹ و امّه فاطمة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. و الهداية الكبرى: ص۲۴۷- أمّه أمّ فروة، و كانت تكنّى أمّ القاسم؛ و هي بنت القاسم. و روضةالواعظين: ج١ ص٢١٢- و كان مولده علیه السّلام بالمدينة يوم الجمعة عند طلوع الفجر و … و أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر. إعلام الورى: ص٢٧١ الفصل٥ في ذكر أولاده و هم سبعة أبو عبد الله جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام و كان يكنّى به و عبد الله بن محمّد و أمّهما أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر … . عمدة الطّالب: ص١٧٦ و چاپ دیگری ص١٩٥- أبو عبد الله جعفر الصّادق عليه السّلام و أمّه أم فروة بنت القاسم الفقيه بن محمّد بن أبي بكر. و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر، و لهذا كان الصّادق عليه السّلام يقول: ولّدني أبو بكر مرّتين.
[۱]– كشف الغمّة: ج٢ص ١٦٠- و قال الحافظ عبد العزيز بن الأخضر الجنابذيّ: أبو عبد الله جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام الصّادق و أمّه أمّ فروة و اسمها قريبة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر الصّدّيق رضي الله عنه و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر الصّدّيق و لذلك قال جعفر علیه السّلام و لقد ولّدني أبو بكر مرّتين … . و كشف الغمّة: ج٢ ص١٥٤-١٥٥- قال کمال الدّین محمّد بن طلحة: و أمّا نسبه عليه السّلام أبا و أمّا: فأبوه أبو جعفر محمّد الباقر؛و امّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر الصدّیق. و كشف الغمة: ج٢ ص١٨٧قال ابن الخشّاب رحمه الله: ذكر أبي عبد الله الصّادق جعفر بن محمّد الباقر بن… …و أمّه أم فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر يعني الصّدّيق… . تاريخ الخميس: ج٢ ص٢٨٦ جعفر بن محمّد … الصّادق و أمّه أم فروة بنت القاسم بن محمد بن أبى بكر الصدّيق، و أمّ أمّ فروة أسماء بنت عبد الرحمان بن أبى بكر، و لذا قال الصّادق: لقد ولّدنى أبو بكر مرّتين. و ملحقات الإحقاق: ج۱۹ ص۵۰۵ از الأنوار القدسيّة: ص۳۶٫ التّحفة الّلطيفة في تاريخ المدينة الشّريفة: ج۱ ص۴۱۰- جعفر الصّادق بن محمّد الباقر… سبط القاسم بن محمّد بن أبي بكر. أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر، و أمّها أسماء بنت عبد الرّحمان بن أبي بكر، و لهذا كان جعفر يقول: ولّدني الصدّيق مرّتين.
[۱]– كشف الغمّة: ج۲ ص۱۲۰ ط سنة۱۳۸۱ هـ المطبعة العلميّة ـ قم- و قال الحافظ عبد العزيز الجنابذي: أبو جعفر محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب بن عبد المطّلب بن هاشم الباقر، و أمّه أمّ عبد الله بنت الحسن بن عليّ بن أبي طالب، و أمّها أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبي بكر و كان كثير العلم.
[۱]– الدّروس الشّرعیّة: ص١٥٣: أمّه عليه السّلام أمّ فروة ابنة القاسم بن محمّد، و قال الجعفيّ: إسمها: فاطمة، و كنيتها: أمّ فروة.
از او: بحار الأنوار: ج۴۷ ص۱ ذح۲٫
آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
