سؤال- آیا غنا و موسیقی در اسلام حرام است؟ دلیل آن‌را ذکر فرمایید.
جواب – غنا بر دو قسم است: یکم از حنجره، دوّم از آلت و یا آلاتی که برای غنا و طرب بنیان‌گذاری شده‌اند، و صدایی را که از آن‌ها تولید می‌گردد موسیقی می‌گویند.
برای قسمت یکم و دوّم آیات و روایاتی می‌باشد که برخی از آن‌ها را در کتاب «محبوبِ محبوب» آورده‌ایم و در آن روایاتی است‌که بر حرمت نواختن این آلات تصریح شده است، و در آن آیات و احادیث نیامده که اگر مطرب بود حرام است و اگر مطرب نبود حلال باشد، بلکه نواختن و استعمال آن‌ها به طور مطلق حرام اعلام شده، بلکه ساختن و خرید و فروش و نگه‌داری آن‌ها نیز حرام است، و ما در این‌جا برخی از آن روایات را می‌آوریم:
پيامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
«إِنَّ اللهَ حَرَّمَ الدَّفَّ وَ الْكُوبَةَ وَ الْمَزاميرَ وَ ما يُلْعَبُ بِهِ».[i]
همانا خداوند دف زدن و طبل زدن و بازی با آن‌چه (از ابزار موسيقی) را که با آن بازی می‌شود، حرام نموده است.
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
«أَنْهاكُمْ (أݩݩݩَنْهىٰ أݩݩݩݩُمَّتي) عَنِ الزَّفْنِ وَ الْمِزْمارِ وَ عَنِ الْكُوباتِ وَ الْكَبَراتِ (الْكِنّاراتِ – الكُبُوبات)».[ii]
امّت خود را از رقصيدن و نی زدن و طبل زدن و تنبک زدن نهی می‌کنم.
و معلوم است‌که نهی خدا و رسول و امام بر حرمت دلالت می‌کند.
امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمودند:
«نَهىٰ رَسولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنِ اللَّعِبِ بِالنَّردِ وَ الشِّطرَنجِ وَ الكُوبَةِ وَ العُرْطَبَةِ وَ هِيَ الطُّنْبُورُ وَ الْعُودُ … ».[iii]
رسول‌خدا صلّی الله علیه و آله از بازی کردن با نرد و شطرنج و طبل و طنبور و سه‌تار و ديگر ابزارهای موسيقی… نهی فرمودند.
پيامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
«إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَني رَحْمَةً لِلْعالَمينَ وَ لِأَمْحَقَ الْمَعازِفَ وَالْمَزاميرَ وَ أݩݩُݥݥمُورَ الْجاهِلِيَّةِ».[iv]
به‌راستی که خدا مرا رحمتی برای جهانيان، به پيامبری مبعوث فرمود و مرا برانگیخت تا آلات موسيقی و نی‌ها و امور زمان جاهليّت (کفر) را از ميان ببرم.
پيامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
«إِنَّ اللهَ تعَالیٰ بَعَثَني هُدًى وَ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ وَ أݩݩَمَرَني أݩݩَنْ أݩݩَمْحُوَ الْمَزاميرَ وَ الْمَعازِفَ وَ الْأَوْتارَ وَ الْأَوْثانَ وَ أݩݩُݥݥمُورَ الْجاهِلِيَّةِ – إلى أن قال:- إنَّ آلاتِ الْمَزاميرِ شِراؤُها وَ بَيْعُها وَ ثَمَنُها وَ التِّجارَةُ بِها حَرامٌ».[v]
خدای تعالی مرا برای هدايت و رحمت برای عالميان به پيامبری برانگيخت، مرا امر نمود که نی‌ها و آلات موسيقی و تارها و بت‌ها و امور زمان جاهليّت (کفر) را از ميان ببرم… همانا خريد و فروش و پولی که (در این راه) داد و ستد می‌شود و تجارت با ابزار موسيقی حرام است.
امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:
«إِنَّما حَرَّمَ اللهُ الصِّناعَةَ الَّتي هِيَ حَرامٌ كُلّݩݩُهَا الَّتي يَجيءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاً نَظيرَ الْبَرابِطِ وَالْمَزاميرِ وَ الشِّطْرَنْحݪݓِ وَ كُلِّ مَلْهُوٍّ بِهِ وَ الصُّلْبانِ وَ الْأَصْنامِ وَ ما أَشْبَهَ ذٰلِكَ مِنْ صِناعاتِ الْأَشْرِبَةِ الْحَرامِ وَ مايَكُونُ مِنْهُ وَ فيهِ الْفَسادُ مَحْضاً وَ لايَكُونُ مِنْهُ وَ لا فيهِ شَيْءٌ مِنْ وُجُوهِ الصَّلاحِ فَحَرامٌ تَعْليمُهُ وَ تَعَلّݩݩݩُمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ جَميعُ التَّقَلّݩݩُبِ فيهِ مِنْ جَميعِ وُجُوهِ الْحَرَكاتِ كُلِّها».[vi]
و همانا خداوند متعال کار و ابزاری را حرام کرده است که تمام (کاربرد و مصرف) آن حرام است و جز در راه فساد کاربرد ندارد؛ مانند تارسازی و نی‌سازی و شطرنج‌سازی و هر آلت لهو دیگری و هم‌چنین ساختن صليب‌ها و بت‌ها و شبيه آن‌ها را حرام فرموده است، مانند نوشيدنی‌های حرام و آن‌چه که از آن و در آن جز فساد نيست و از آن و در آن چيزی از کاربردهای سالم نباشد. آموختن آن و آموزش دادن آن و کار کردن با آن و مزد گرفتن برای آن و همه کاربردهای آن و هرگونه حرکتی با آن‌ها حرام است.
در فرمایش امام علیه السّلام: «هِيَ حَرامٌ كُلّݩݩُهَا الَّتي يَجيءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاً نَظيرَ الْبَرابِطِ وَالْمَزامِيرِ وَ… » کاملاً دقت کنید.
امام امیرالمؤمنین علیّ علیه السّلام فرمودند:
«تَدْعُوا عَلىٰ أَهْلِ الْمَعازِفِ وَ الْقِيانِ وَ الْمَزاميرِ وَ الْعيدانِ».[vii]
کبوتر راعبی (نوعی کبوتر) بر نوازندگان موسيقی و ترانه‌خوانان و نی‌زنان و تارزنان لعنت می‌فرستد.
در کتاب فقه منسوب رضوی علیه السّلام آمده است:
«نَروي أݩݩَنَّهُ مَنْ أَبْقىٰ في بَيْتِهِ طُنْبُوراً أَوْ عُوداً أَوْ شَيْئاً مِنَ الْمَلاهي مِنَ الْمِعْزَفَةِ وَالشِّطْرَنْجِ وَ أݩݩَشْباهِهِ أݩݩَرْبَعينَ يَوْماً فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ فَإِنْ ماتَ في أݩݩَرْبَعينَ ماتَ فاجِراً فاسِقاً وَ مَأْݥݥواهُ النّارُ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ».[viii]
هرکس يکی از ابزارهای موسيقی و شطرنج و مانند آن‌ها را چهل روز در خانه خود نگهدارد به غضب خدا گرفتار آيد، اگر در آن مدت بميرد، فاجر (گناه‌کار) و فاسق (کسی که آشکارا گناه می‌کند) مرده است و جايگاه او آتش است و چه بد جايگاهی است.
پيامبراکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
«يُحْشَرُ صاحِبُ الطُّنْبُورِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ هُوَ أݩݩَسْوَدُ الْوَجْهِ وَ بِيَدِهِ طُنْبُورٌ مِنَ النّارِ وَ فَوْقَ رَأْݥݥسِهِ سَبْعُونَ أݩَلْفَ مَلَكٍ بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِقْمَعَةٌ يَضْرِبُونَ رَأْݥݥسَهُ وَوَجْهَهُ وَ يُحْشَرُ صاحِبُ الْغِناءِ مِنْ قَبْرِهِ أَعْمىٰ وَ أَخْرَسَ وَ أݩݩَبْكَمَ وَ يُحْشَرُ الزّاني مِثْلَ ذٰلِكَ وَ صاحِبُ الْمِزْمارِ مِثْلَ ذٰلِكَ وَ صاحِبُ الدَّفِّ مِثْلَ ذٰلِكَ».[ix]
اهل طنبور (نوازنده و شنونده و سازنده و نگهدارنده و …) روز قیامت در حالی محشور می‌شوند که روسیاه هستند و طنبوری از آتش به دست دارند و ۷۰ هزار فرشته از بالای سر با عمود آهنين بر سر و صورت آن‌ها می‌زنند. آوازه‌خوان، کور و کر و گنگ از گور خود محشور می‌گردد و زناکار و نوازنده نی و نوازنده دف نيز با همین حالت محشور می‌شوند.
عبدالله بن عبّاس گوید: رسول‌الله صلّی الله علیه و آله در حجّةالوداع حلقه در کعبه را گرفته، رو به مردم کردند و فرمودند: ای مردم! آيا شما را به نشانه‌های ساعت (آخرالزّمان) خبر دهم؟ گفتند: آری. فرمود:
«مِنْ أَشْراطِ السّاعَةِ إضاعَةُ الصَّلَواتِ، و…وَ تَظْهَرُ الْكُوبَةُ وَ الْقَيْناتُ وَالْمَعازِفُ، وَ الْمَيْلُ إِلیٰ أݩݩَصْحابِ الطَّنابيرِ وَالدُّفُوفِ وَالْمَزاميرِ وَ سائِرِ آلاتِ اللَّهْوِ، أَلا وَ مَنْ أݩݩَعانَ أݩݩَحَداً مِنْهُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الدّينارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ الْأَلْبِسَةِ وَ الْأَطْعِمَةِ وَ غَيْرِها فَكَأَنَّما زَنیٰ مَعَ اݩݩݩݩݩݘُمِّهِ سَبْعينَ مَرَّةً في جَوْفِ الْكَعْبَةِ، فَعِنْدَها يَليهِمْ أݩݩَشْرارُ أݩݩݩݩُمَّتي، وَ تُنْتَهَكُ الْمَحارِمُ، وَ تُكْتَسَبُ الْمَآثِمُ، وَ تُسَلَّطُ الْأَشْرارُ عَلَى الْأَخْيارِ، وَ يَتَباهَوْنَ فِي اللِّباسِ، وَ يَسْتَحْسِنُونَ أَصْحابَ الْمَلاهي وَ الزّانِياتِ، فَيَكُونُ الْمَطَرُ قَيْظاً، وَ يَغيظُ الْكِرامُ غَيْظاً، وَ يَفْشُو الْكَذِبُ، وَتَظْهَرُ الْحاجَةُ، وَتَفْشُو الْفاقَةُ، فَعِنْدَها يَكُونُ أَقْوامٌ يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ لِغَيْرِاللهِ فَيَتَّخِذُونَهُ مَزاميرَ، وَ يَكُونُ أَقْوامٌ يَتَفَقَّهُونَ لِغَيْرِ اللهِ، وَ يَكْثُرُ أݩݩَولادُ الزِّنىٰ، وَ يَتَغَنَّوْنَ بِالْقُرْآنِ، فَعَلَيْهِمْ مِنْ أݩݩُݥݥمَّتي لَعْنَةُ اللهِ، وَ … فَأݩݩݩُݥولٰئِكَ يُدْعَوْنَ في مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْأَرْجاسَ وَ الْأَنْجاس … ».[x]
از نشانه‌های ساعت (آخر الزّمان) است: تباه نمودن نمازها و… و این‌که طبل‌ها، زنان آوازه‌خوان، ابزارهای موسیقی و میل به نوازندگان طنبور و دف و نی و سایر آلات موسیقی آشکار شود.
آگاه باشيد هر که آن‌ها را به دينار و درهمی (از نظر مالی) و يا پوشاک و غذايی و يا غير اين‌ها کمک کند؛ گناهش مانند کسی است که با مادر خود در درون کعبه هفتاد مرتبه زنا نموده باشد. در آن هنگام بدترين امّتم آن‌ها را سرپرستی کنند و حرمت‌ها هتک گردد و گناهان کسب شوند، شرورترين افراد بر نيکوکاران چيره گردند، با پوشاک خود بر يک‌ديگر فخر فروشند و نوازندگان و اهل فساد و زنان بی‌عفّت را نيکو شمارند، آن‌گاه باران (به جای رحمت) بلا خواهد بود و… و دروغ گفتن آشکار گشته، نيازمند فراوان و تهی‌دستی عیان گردد، آن زمان گروه‌هايی قرآن را برای غير خداوند بياموزند و آن را به آواز بخوانند و گروه‌هايی علم فقه را برای غير خداوند بياموزند و زنازادگان زیاد شوند و قرآن را با آواز بخوانند، پس آن‌گاه لعنت خدا از (سوی) امّتم بر آنان باد و… آنان در ملکوت آسمان‌ها و زمين نجس و آلوده خوانده می‌شوند.
حکمت تحریم موسیقی چیست؟
در بیان محکم قرآن کریم است که پیامبری که ما فرستاده‌ایم، آن‌چه را پلید و منفور و زیانبار است، بر شما از جانب ما حرام می‌کند و آن‌چه را که طیّب و پاکیزه است حلال می‌نماید:
«…وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ… ».[xi]
…و بر آنان هر پليد منفور را حرام مىگرداند، و احكام پر رنج و مشقّتى را که چون زنجير بر گردنشان نهاده شده، از آنان برمىدارد… .
و به علم تجربی و واقع ثابت شده است که موسیقی زیان‌های جبران ناپذیری بر جسم و روح و روان و اعصاب انسان و حیوان وارد می‌نماید، برای اطلّاع مستند از برخی از آن آسیب‌های جدّی به کتاب «تأثیر موسیقی بر اعصاب و روان» نوشته علی‌اکبر خوروش مراجعه شود. والله العالم.
[i]– مستدرك الوسائل: ج۱ ص۲۱۸ ح۱۵۱۷۰- ۱۱ القطب الراونديّ في لبّ اللباب- عن النبيّ صلّی الله علیه و آله أنّه قال:.
[ii]– الکافي: ج۶ ص۴۳۱ باب الغناء… ح۷ – عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن النوفليّ، عن السكونيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:. و دعائم الإسلام: ج۲ ص۲۰۷ ح۷۵۴، وسائل الشيعة: ج۱۷ ص۳۱۴، مستدرك الوسائل: ج۱۳ ص۲۱۷ ح ۱۵۱۶۵- ۶٫
[iii]– من لايحضره الفقيه: ج۴ ص۳ ح۴۹۶۸ – قال أبو جعفر محمّد بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي الفقيه نزيل الرّيّ مصنّف هذا الكتاب رضي الله عنه و أرضاه: روي عن شعيب بن واقد، عن الحسين بن زيد، عن الصادق جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه، عن أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال:. و الأمالی، الشيخ الصّدوق: ص۴۲۴ مجلس۶۶ ح۱حدّثنا حمزة بن محمّد بن أحمد بن جعفر بن محمّد بن زيد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال: حدثني أبو عبد الله عبد‌العزيز بن محمّد بن عيسى الأبهريّ قال: حدّثنا أبو عبد الله محمّد بن زكريّا الجوهريّ الغلابيّ البصريّ قال: حدّثنا شعيب بن واقد قال: حدّثنا الحسين بن زيد، عن الصادق جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه، عن أمير المؤمنين علیهم السّلام قال:. از او: مکارم الأخلاق: ص۴۲۵ و مجموعه ورّام: ج۲ ص۲۵۷٫
[iv]– الکافي: ج۶ص ۳۹۵ باب شارب الخمر… ح۱ – عليّ بن إبراهيم، عن أبيه و محمّد بن يحيى، عن أحمد بن محمّد و عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زياد جميعاً، عن ابن‌محبوب، عن خالد بن جرير، عن أبي الر،بيع الشامي، قال: سئل أبو عبد الله علیه السّلام عن الخمر فقال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:.
الأمالي، الشیخ الصّدوق: ص۴۱۷ مجلس۶۵ ح۱ – حدّثنا أبي رضي الله عنه قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن الهيثم بن أبي مسروق النهديّ، عن الحسن بن محبوب، عن أبي‌أيّوب الخزّاز، عن محمّد بن مسلم الثقفيّ قال: سئل أبو عبد الله جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام عن الخمر فقال: قالَ رَسولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:.
[v]– مستدرك الوسائل: ج۱۳ ص۲۱۹ ح۱۵۱۷۵- ۱۶ – الشيخ أبو الفتوح في تفسيره، عن أبي أمامة، عن رسول الله صلّی الله علیه و آله أنّه قال:.
[vi]– تحف العقول: ص۳۳۶٫ از او: وسائل الشّیعة: ج۱۷ ص۸۳ ح ۲۲۰۴۷٫
[vii]– عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۴۶ ب۲۴ ح۱- حدّثنا أبو الحسن محمّد بن عمرو بن عليّ بن عبد الله البصريّ بإيلاق قال: حدّثنا أبو عبد الله محمّد بن عبد الله بن أحمد بن جبلة الواعظ قال: حدّثنا أبو القاسم عبد الله بن أحمد بن عامر الطائيّ قال: حدّثنا أبي قال: حدّثنا عليّ بن موسى الرّضا علیه السّلام قال: حدّثنا أبي موسى بن جعفر قال: حدّثنا أبي جعفر بن محمّد قال: حدّثنا أبي محمّد بن عليّ قال: حدّثنا أبي عليّ بن الحسين قال: حدّثنا أبي الحسين بن عليّ علیه السّلام قال:… . از او: وسائل الشيعة: ج۲۱ ص۴۴۳ ح۲۷۵۳۶٫
[viii]– فقه الرّضا علیه السّلام: ص۲۸۲ ب۴۵٫
[ix]– جامع‌الأخبار: ص فصل۱۱۵ و قال رسول‌الله صلّی الله علیه و آله:. از او: بحارالأنوار: ج۷۶ ص۲۵۳ ح۱۲ و مستدرك الوسائل: ج۱۳ ص۲۱۵ ح۱۵۱۷۶- ۱۷٫
[x]– مستدرك الوسائل: ج۱۱ ص۳۷۲ ح۱۳۲۹۴- ۱۱ – أبو محمّد الفضل بن شاذان في كتاب الغيبة، حدّثنا عبد الرحمان بن أبي نجران رضي الله عنه قال: حدّثنا عاصم بن حميد قال: حدّثنا أبو حمزة الثماليّ، عن سعيد بن جبير، عن عبد الله بن العبّاس قال:. كفاية المهتدي في معرفة المهديّ عليه السّلام: ص۶۹۳ قال الشّيخ السعيد ابو محمّد بن شاذان عليه الرّحمة و الرضوان: حدّثنا عبد الرّحمان بن أبي نجران رضى اللّه عنه… .
تفسير القمي: ج۲ ص۳۰۳ فإنّه حدّثني أبي، عن سليمان بن مسلم الخشّاب، عن عبدالله بن جريح المكّيّ، عن عطاء بن أبي رياح، عن عبد الله بن عبّاس قال: حججنا مع رسول الله صلّی الله علیه و آله حجّة الوداع فأخذ بحلقة باب الكعبة ثمّ أقبل علينا بوجهه فقال: أَ لا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْراطِ السّاعَةِ؟ و كان أدنى النّاس منه يومئذ سلمان رحمةالله عليه، فقال: بلى يا رسول الله! فقال صلّی الله علیه و آله: «… يا سَلْمانُ! ذاكَ إِذَا انْتُهِكَتِ الْمَحارِمُ، وَ اكْتَسَبَتِ الْمَآثِمُ، وَ تَسَلَّطَ الْأَشْرارُ عَلَى الْأَخْيارِ، وَ يَفْشُو الْكَذِبُ وَ تَظْهَرُ اللَّجاجَةُ، وَ تَغْشُو الْفاقَةُ وَ يَتَباهَوْنَ فِي اللِّباسِ وَ يُمْطَرُونَ في غَيْرِ أَوانِ الْمَطَرِ، وَ يَسْتَحْسِنُونَ الْكُوبَةَ وَ الْمَعازِفَ، وَ يُنْكِرُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، حَتّىٰ يَكُونُ الْمُؤْمِنُ في ذٰلِكَ الزَّمانِ أَذَلَّ مِنَ الْأَمَةِ، وَ يُظْهِرُ قُرّاؤُهُمْ وَ عُبّادُهُمْ فيما بَيْنَهُمُ التَّلاوُمَ، فَأُولٰئِكَ يُدْعَوْنَ في مَلَكُوتِ السَّماواتِ الْأَرْجاسَ وَ الْأَنْجاسَ… ».
[xi] – سوره (۷) الأعراف آیه۱۵۸: «الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».
آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
