سؤال- سوره مبارکه (۶۴)تغابن آیه۱۵ چنین است: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَݥݥزْواجِكُمْ وَ أَݥݥوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحيمٌ».
سؤال: چطور از بعضی زن ها و بعضی اولاد‌ها را بشناسیم که از آن‌ها در اجتناب باشیم، آیه مطلق است، توضیح ندارد و بعضی حضرات ائمّه و پیغمبر گرامی چرا از آن‌ها دوری نکردند مثل؛ حفصه و امّ‌الفضل و جعده؟ خواهشمندم درباره آیه توضیح بفرمایید.
جواب- بنابر روایت ابوالجارود، امام محمّد‌باقر علیه‌السّلام در بیان این آیه فرموده باشد:
«وَ ذٰلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كانَ إِذا أَرادَ الْهِجْرَةَ إِلىٰ رَسُولِ‌اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ تَعَلَّقَ بِهِ ابْنُهُ وَ امْرَأَتُهُ وَ قالُوا نَنْشُدُكَ اللهَ أَنْ تَذْهَبَ عَنّا وَ تَدَعَنا فَنَضْبَعَ (فَنَضیعَ) بَعْدَكَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُطيعُ أَهْلَهُ فَيُقيمُ فَحَذَّرَهُمُ اللهُ أَبنَاءَهُمْ وَ نِساءَهُمْ وَ نَهاهُمْ عَنْ طاعَتِهِمْ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْضي وَ يَذَرُهُمْ وَ يَقُولُ: أَمَا وَ اللهِ لَئِنْ لَمْ تُهاجِرُوا مَعي، ثُمَّ يَجْمَعُ اللهُ بَيْني وَ بَيْنَكُمْ في دارِ الْهِجْرَةِ لا أَنْفَعُكُمْ بِشَيْءٍ أَبَداً، فَلَمّا جَمَعَ اللهُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ، أَمَرَهُ اللهُ أَنْ يُوفِيَ وَ يُحْسِنَ وَ يَصِلَهُمْ فَقَالَ: وَ «إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحيمٌ».[۱]
به این معنی که چون مرد می‌خواست به سوی رسول‌الله صلّی الله علیه و آله هجرت کند، زن و فرزند او، به او آویزان می‌شدند و می‌گفتند: تو را به خداوند قسم می‌دهیم از پیش ما نرو و ما را تنها مگذار؛ که ما بعد از (کشته شدنت) بی‌سرپرست خواهیم شد. بعضی از آنان سخن خانواده خود را گوش می‌دادند و هجرت نمی‌کردند. پس خداوند آن‌ها را از فرزندان و زن های خود بر حذر داشت و آن‌ها را از اطاعت ایشان نهی فرمود. برخی از آنان، آن‌ها را تنها می‌گذاشتند و می‌رفتند و می‌گفتند: به خدا قسم که اگر با من هجرت نکنیدو سپس خداوند مرا با شما جمع کند ، هیچ نفعی به شما نمی‌رسانم. پس آن‌گاه که خداوند آنان را با همدیگر جمع نماید به او امر می‌کند که به آنان وفا کردهو نیکی کند و صله (رحم) نماید پس فرمود: و اگر ببخشید و درگذرید و بیامرزید پس همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.
بنابر فرمایش امام علیه السّلام امر به حذر کردن در آیه مقصود حذر کردن از اطاعت آنان در عدم هجرت به سوی رسول‌الله صلّی الله علیه و آله، و از بلاد کفر به دار الهجرة، یعنی در امر دین از زن و فرزند اطاعت نکنید.
[۱] – تفسیر عليّ بن ابراهیم القميّ: ج۲ ص ۳۷۲٫
از او: تفسير الصّافي: ج۵ ص۱۸۴ و بحار الأنوار: ج۱۹ ص۸۹ ب۶ ح۴۳ و تفسير نور الثّقلين: ج۵ ص۳۴۲ ح۲۰ و تفسير كنز الدّقائق و بحر الغرائب: ج۱۳ ص۲۸۳٫
حضرت آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
