سوال _ سلام علیکم لطف بفرمایید در رابطه با دلیل فقهی:
۱- مقدار فاصله امام و مأموم
۲- و بالا و پایین بودن امام و مأموم دلیل علمی بحث را ارائه بفرمایید.
ممنون از پاسخ‌های علمی و استدلالی شما
جواب:
بسم الله الرّحمان الرّحیم
الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین
و علیکم السّلام و رحمة الله و برکاته
امّا بعد؛ مقدار فاصله موقف امام جماعت با محلّ سجده مأمومین و میان صف‌های جماعت (موقف سابق تا مسجد لاحق) نباید دور باشد مگر نهایتاً به قدر یک قدم طبیعی شخص متوسّط و یا مقدار سجده‌گاه سجده کننده تا سر انگشتان شصت او، به دلیل این‌که؛
یکم: اصل قوام نماز جماعت به اجتماع مصلّین است عرفاً و شرعاً، و عدم فاصله معتدّ به از مسافت، بناء و نهر،
دوم: بلکه اصول انعقاد نماز جماعت که توقیفی است،
سوم: عدم معهود بودن غیر آن بلکه معهودیّت خلاف آن،
چهارم: و سیرهٔ متّصلهٔ متشرّعین
پنجم: و صحیحه زرارة از امام محمّد باقر علیه السّلام؛
الكافي: جلد۳ صفحه۳۸۵ حدیث۴- عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن حمّاد بن عيسى، عن حريز، عن زرارة، عن أبي جعفر علیه السّلام قال:
إِنْ صَلّىٰ قَوْمٌ وَ بَيْنَهُمْ[۱] وَ بَيْنَ الْإِمامِ ما لا يُتَخَطّىٰ فَلَيْسَ ذٰلِكَ الْإِمامُ لَهُمْ بِإِمامٍ، وَ أَيُّ صَفٍّ كانَ أَهْلُهُ يُصَلُّونَ بِصَلاةِ إِمامٍ وَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ الصَّفِّ الَّذي يَتَقَدَّمُهُمْ قَدْرَ ما لا يُتَخَطّىٰ فَلَيْسَ تِلْكَ لَهُمْ، فَإِنْ كانَ بَيْنَهُمْ سُتْرَةٌ أَوْ جِدارٌ فَلَيْسَتْ تِلْكَ لَهُمْ بِصَلاةٍ، إِلّا مَنْ كانَ مِنْ حِيالِ الْبابِ …
قال: و قال أبو جعفر علیه السّلام:
يَنْبَغي أَنْ يَكُونَ الصُّفُوفُ تامَّةً مُتَواصِلَةً بَعْضُها إِلىٰ بَعْضٍ، لا يَكُونُ بَيْنَ صَفَّيْنِ ما لا يُتَخَطّىٰ، يَكُونُ قَدْرُ ذٰلِكَ مَسْقَطَ جَسَدِ الْإِنْسانِ.[۲]
البته لازم نیست مأمومین از همه جوانب و یا دو جانب اتّصال داشته باشند بلکه آن مستحب است چنانکه امام علیه السّلام فرمود: يَنْبَغي أَنْ يَكُونَ الصُّفُوفُ تامَّةً مُتَواصِلَةً بَعْضُها إِلىٰ بَعْضٍ، بلکه از یک جانب کفایت می‌کند.
ششم: اِجماع منقول و محصّل چنانکه در التنقیح الرائع جلد۱ صفحه۲۷۲ و التذکرة علّامه جلد۴ صفحه ۲۵۱ و مدارک الأحکام و الذخیرة و المفاتیح و غنیة النزوع و غیر آن‌ها است.
در نماز جماعت نبايد بين امام و مأموم، و بين مأمومان و نيز بين صف‌هاى جلو و عقب فاصله زياد و غير متعارف باشد، مگر آن‌كه – در صورت نخست – مأموم در صفى باشد كه افراد تا امام متصل به یکدیگرند.[۳]
جواب سؤال۲- اگر در زمین وسیع و غیر کوهستانی که گاهی پستی و بلندی دارد حدّ اقل ۱ انگشت و تا ۴ انگشت و یا به قدر یک وجب معمولی امام جماعت بالاتر از مأمومین باشد بنابر صحیحه زرارة در من لا یحضره الفقیه بلا اشکال است.
بنابر ضرورت فقه، به صورت مساوی بودن امام جماعت با مأمومین در ارتفاع، نماز جماعت منعقد می‌شود و صحیح است، امّا در زمینی چون کوهستان اگر سراشیبی آرامی باشد غیر معتدّ به به نظر عرف متشرّعین نیز بلا اشکال است، لکن اگر ارتفاع دفعی باشد مانند سکو و دکّان و طبقات فوقانی نماز جماعت منعقد نمی‌شود و اگر اقتدا شود نماز باطل است.
بنابر این اگر ارتفاعی هست نباید دفعی باشد و به قدر یسیر و حدّ اکثر یک وجب آن‌هم تدریجی و اِنحداری باشدو گر نه جماعت منعقد نمی‌شود…
به دلیل؛
یکم: مشهور منقول بلکه اِجماع اِمامیّه چنانکه علّامه حلّی در کتاب مختلف الشیعة جلد ۳ صفحه۹۰ گفته، بلکه تحصیلاً چنانکه در کتاب المهذّب البارع جلد ۱ صفحه۴۶۳ و غیره که نفی خلاف کرده‌اند، و علّامه حلّی در کتاب التذکرة نسبت به علماء شیعه داده که مشعر به ادّعای اِجماع است.
دوم: همچنین به دلیل نصّ: موثّقهٔ عمّار ساباطی در الکافي و من لا یحضره الفقیه؛
الكافي: جلد۳ صفحه۳۸۶ حدیث۹- أحمد بن إدريس و غيره، عن محمّد بن أحمد، عن أحمد بن الحسن بن عليّ، عن عمرو بن سعيد،
عن مصدّق بن صدقة، عن عمّار السّاباطيّ، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال: سألته عن الرّجل يصلّي بقوم و هم في موضع أسفل من موضعه الّذي يصلّي فيه؟ فقال:
إِنْ كانَ الْإِمامُ عَلىٰ شِبْهِ الدُّكّانِ أَوْ عَلىٰ مَوْضِعٍ أَرْفَعَ مِنْ مَوْضِعِهِمْ لَمْ يَجُزْ صَلاتُهُمْ، وَ إِنْ كَانَ أَرْفَعَ مِنْهُمْ بِقَدْرِ إِصْبَعٍ أَوْ أَكْثَرَ أَوْ أَقَلَّ إِذا كانَ الْإِرْتِفاعُ بِبَطْنِ مَسيلٍ[۴].
فَإِنْ كانَ أَرْضاً مَبْسُوطَةً أَوْ كانَ[۵] في مَوْضِعٍ مِنْها إِرْتِفاعٌ فَقامَ الْإِمامُ فِي الْمَوْضِعِ الْمُرْتَفِعِ وَ قامَ مَنْ خَلْفَهُ أَسْفَلَ مِنْهُ وَ الْأَرْضُ مَبْسُوطَةٌ إِلّا أَنَّهُمْ في مَوْضِعٍ مُنْحَدِرٍ؟
قال: لا بَأْسَ[۶].
قال: وَ سُئِلَ فَإِنْ قامَ الْإِمامُ[۷] أَسْفَلَ مِنْ مَوْضِعِ مَنْ يُصَلّي خَلْفَهُ؟ قال: لا بَأْسَ.
و قال:
إِنْ كانَ رَجُلٌ فَوْقَ بَيْتٍ[۸] أَوْ غَيْرِ ذٰلِكَ دُكݠّاناً كانَ أَوْ غَيْرَهُ وَ كانَ الْإِمامُ يُصَلّي عَلَى الْأَرْضِ أَسْفَلَ مِنْهُ، جازَ لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ خَلْفَهُ، وَ يَقْتَدِيَ بِصَلاتِهِ، وَ إِنْ كانَ أَرْفَعَ مِنْهُ بِشَيْءٍ كَثيرٍ.[۹]
و نیز موثّقهٔ دیگر عمّار ساباطی در
تهذيب الأحكام: جلد۳ صفحه۵۳ باب۳ حدیث۱۸۳- ۹۵- سعد بن عبد الله، عن أحمد بن الحسن، عن عمرو بن سعيد، عن مصدّق بن صدقة، عن عمّار قال: سألت أبا عبد الله علیه السّلام عن الرجل يصلّي بالقوم و خلفه دارٌ فيها نساءٌ هل يجوز لهنّ أن يصلّين خلفه؟ قال:
نَعَمْ إِنْ كانَ الْإِمامُ أَسْفَلَ مِنْهُنَّ.
قلت: فإنّ بينهنّ و بينه حائطاً أو طريقاً؟ فقال: لا بَأْسَ.
و روایت محمّد بن عبد الله از امام علیّ الرّضا علیه السّلام:
تهذيب الأحكام:جلد۳ صفحه۲۸۲ باب۲۵ حدیث۸۳۵- ۱۵۵- عنه (محمّد بن أحمد بن یحیی- معلّق)، عن محمّد بن عيسى، عن صفوان، عن محمّد بن عبد الله، عن الرضا علیه السّلام قال: سألته عن الإمام يصلّي في موضعٍ و الّذين خلفه يصلّون في موضعٍ أسفل منه أو يصلّي في موضعٍ و الّذين خلفه في موضعٍ أرفع منه؟ فقال:
يَكُونُ مَكانُهُمْ مُسْتَوِياً.
قال: قلت: فيصلّي وحده فيكون موضع سجوده أسفل من مقامه؟ فقال:
إِذا كانَ وَحْدَهُ فَلا بَأْسَ.
و امّا اگر مأموم بالاتر از امام جماعت باشد هرچند در طبقات فوقانی باشد جائز است و بر آن ادّعای اِجماع امامیّه شده است: در ریاض المسائل گوید: بل لا أجد فیه خلافاً، و در منتهی المطلب و الذخیرة به علماء نسبت داده است، و در مدارک الأحکام به قطع اصحاب نسبت داده که مشعر به اِجماع است و در الخلاف و التنقیح صریحاً دعوی اِجماع نموده‌اند. این بود دلائل و آنچه را که درباره این دو مسئله به نظر رسید، و برخی از اقوال شاذّ فاقد اعتبار نیز ذکر شده که فقهاء امامیّه در کتب مفصّله فقهیّه درباره آن‌ها بحث کرده‌اند که می‌توان به آن‌ها مراجعه نمود، و الله العالم.
و السّلام علیکم و رحمة الله
عشیّة الأحد آخر رجب الأصبّ ۱۴۴۲ مدینة قم المقدّسة عشّ آل‌محمّد صلّی الله علیهم
عبیدهم الشیخ حیدر حسین حیدر التربتي الکربلائي
[۱] – في الفقيه: «بينهم» بدون الواو.
[۲] – و در: تهذیب الأحکام: جلد۳ صفحه۵۲ حدیث۱۸۲٫
و در من لا یحضره الفقيه: جلد۱ صفحه۳۸۶ حدیث۱۱۴۴ به صورت مرسل، تا: «مقتدياً بصلاة من فيها صلاة» با اندک اختلاف و زيادت در آخرش.
الوافي: جلد۸ صفحه۱۱۹۰ حدیث۸۰۲۳، وسائل الشیعة: جلد۸ صفحه۴۰۷ ذیل حدیث۱۱۰۳۳، و صفحه۴۱۰ ذیل حدیث۱۱۰۳۹٫
[۳] – جواهر الکلام جلد۱۳ صفحه۱۷۱.
[۴] – در من لا یحضره الفقيه: « بقطع سيل». و در التهذيب: «منهم بقدر شبر» در هر دو به جای «ببطن مسيل».
و در مرآة العقول: «قوله عليه السّلام: ببطن مسيل، في بعض نسخ التهذيب: إذا كان الإرتفاع منهم بقدر شبر، و في بعضها: بقدر يسير، و لعلّه على نسختيه، ثمّ الكلام عند قوله: شبر، أو يسير، و الجزاء محذوف، أي جايز، فقوله: فإن كان، إستيناف الكلام لبيان ما إذا كان الإرتفاع تدريجيّاً لا دفعيّاً. و يمكن أن يكون قوله: فإن كان، معطوفاً على قوله: و إن، يكون قوله: فلابأس- كما في بعض نسخ الفقيه- جزاءٌ لهما، أو قوله: قال: لا بأس، متعلّق بهما. و في بعض نسخ الفقيه هكذا: إذا كان الإرتفاع بقطع سيل، فالمراد: إذا كان الإرتفاع ممّا يتخطّى، و الجزاء محذوف».
[۵] – در الوافي و الفقيه و التهذيب: «و كان».
[۶]– در الوافي و الفقيه: «فلا بأس به» بدل « قال: لا بأس».
[۷] – در التهذيب: «و إن كان الإمام في» بدل « فإن قام الإمام».
[۸] – در التهذيب: «سطح».
[۹] – و تهذيب الأحكام: جلد۳ صفحه۵۳ باب۳ حدیث۹۷ روى محمّد بن يعقوب، عن أحمد بن إدريس، … .و من لا يحضره الفقيه: جلد۱ صفحه۳۸۷ حدیث۱۱۴۶- و قال عمّاربن موسى: سئل أبو عبد اللَّه علیه السّلام عن الإمام يصلّي و خلفه… .
حضرت آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
