سؤال- آیا ذات آلات قمار شطرنج حرام است یا این‌که بازی با آن حرام است و آیا بدون برد و باخت، به چه دلیل حرام است؟
جواب- حرمت لعب با شطرنج انصراف به بازی با رهان و قمار بر چیزی نیست، زیرا در روایات آمده که جمیع تصرّفات آن و تقلّب آن شرک و کفر است، همین‌طور تقرّب به آن، و مستفاد از منع قرب به آن اراده مبالغه در اجتناب و تنزّه از آن است. و در صحیحه بزنطی از امام صادق علیه السّلام است‌که فرمود:
«بَيْعُ الشِّطْرَنْجِ حَرامٌ، وَ أَكْلُ ثَمَنِهِ سُحْتٌ، وَ اتِّخاذُها كُفْرٌ، وَ اللَّعِبُ بِها شِرْكٌ، وَ السَّلامُ عَلَى اللّاهي بِها مَعْصِيَةٌ وَ كَبيرَةٌ مُوبِقَةٌ، وَ الْخائِضُ يَدَهُ فيها كَالْخائِضِ يَدَهُ في لَحْمِ الْخِنْزيرِ، وَ لا صَلاةَ لَهُ حَتّىٰ يَغْسِلَ يَدَهُ كَما يَغْسِلُها مِنْ مَسِّ لَحْمِ الْخِنْزيرِ، وَ النّاظِرُ إِلَيْها كَالنّاظِرِ في فَرْجِ أݩُݥمِّهِ، وَ اللّاهي بِها وَ النّاظِرُ إِلَيْها في حالِ مَا يُلْهىٰ بِها وَ السَّلامُ عَلَى اللّاهي بِها في حالَتِهِ تِلْكَ فِي الْإِثْمِ سَواءٌ، وَ مَنْ جَلَسَ عَلَى اللَّعِبِ بِها فَقَدْ تَبَوَّأَ مَقْعَدَهُ مِنَ النّارِ، وَ كانَ عَيْشُهُ ذٰلِكَ حَسْرَةً عَلَيْهِ فِي الْقِيامَةِ، وَ إِيّاكَ وَ مُجالَسَةَ اللّاهِي الْمَغْرُورِ بِلَعِبِها، فَإِنَّهُ مِنَ الْمَجالِسِ الَّتي قَدْ باءَ أَهْلُها بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ يَتَوَقَّعُونَهُ كُلَّ ساعَةٍ فَيَعُمُّكَ مَعَهُمْ».[۱]
فروختن شطرنج و خوردن پول آن حرام و گرفتن آن کفر و بازی با آن شرک است و سلام کردن به بازی کننده با آن، معصيت و گناه بزرگ و نابودگر است. هرکس دست خود را به آن آلوده کند، مانند کسی است‌که دست خود را به گوشت خوک آلوده نموده باشد؛ نماز ندارد مگر اين‌که دست خود را بشويد (تطهير نمايد) و تماشاگر آن مانند کسی است‌که به شرمگاه مادرش نگاه کند و سرگرم شونده و بيننده و سلام کردن (سلام کننده) به شطرنج باز در هنگام بازی با شطرنج، همه در گناه با يکديگر يکسان هستند. و هرکس در مجلس شطرنج بازی، برای بازی کردن بنشيند، حتماً جايگاه خود را آتش قرار داده، و اين خوشی در روز قيامت برای او حسرت خواهد بود. و بپرهيز از کسی که شطرنج بازی می‌کند و به بازی با آن مغرور شده، زيرا اين مجلس از مجالسی است‌که غضب خدا اهلش را فراگرفته و هر لحظه، در معرض نزول غضب الهی هستند، آن‌گاه تو را نيز همراه با ايشان فرا می‌گيرد.
و روایت ابوالرّبیع شامی از امام جعفرصادق علیه السّلام در جواب به سؤال از شطرنج و نرد فرمود: «لا تَقْرَبُوهُما- لا تَقْرَبْهُما»، هرچند که ابو الربیع مجهول است لکن حسن بن محبوب که از اصحاب اجماع است از او روایت نموده است و این روایت معتمد است.[۲] و مجموع روایات درباره شطرنج و ما اݩݩݘُعدّ و وضع للقمار نیز می‌رساند که آن‌ها ذاتاً حرام‌اند و هرگونه تقلّبی با آن‌ها نیز حرام است، زیرا وضع آن‌ها برای قمار بوده است. و از برای شطرنج و نرد تعبیر لعب شده است و به دلیل این‌که همه انواع تقلّبات با آن‌دو بنابر فرمایش امام صادق حرام است پس انصراف به بازی با شطرنج تنها با قمار کردن و بر سر رهان و چیزی نیست. و در حدیث شریف تحف‌العقول از امام جعفرصادق علیه‌السّلام است‌که فرمود:
«… وَ ذٰلِكَ إِنَّما حَرَّمَ اللهُ الصِّناعَةَ الَّتي حَرامٌ هِيَ كُلّݩُهَا الَّتي يَجيءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاً نَظيرَ الْبَرابِطِ وَ الْمَزاميرِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ كُلِّ مَلْهُوٍّ بِهِ وَ الصُّلْبانِ وَ الْأَصْنامِ وَ ما أَشْبَهَ ذٰلِكَ مِنْ صِناعاتِ الْأَشْرِبَةِ الْحَرامِ وَ ما يَكُونُ مِنْهُ وَ فيهِ الْفَسادُ مَحْضاً وَ لا يَكُونُ فيهِ وَ لا مِنْهُ شَيْءٌ مِنْ وُجُوهِ الصَّلاحِ فَحَرامٌ تَعْليمُهُ وَ تَعَلّݩݩُمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ جَميعُ التَّقَلّݩݩُبِ فيهِ مِنْ جَميعِ وُجُوهِ الْحَرَكاتِ كُلِّها … ».[۳]
و همانا خداوند متعال کار و ابزاری را حرام کرده است که تمام (کاربرد و مصرف) آن حرام است و جز در راه فساد کاربرد ندارد؛ مانند تارسازی و نی‌سازی و شطرنج سازی و هر آلت لهو دیگری و همچنین حرام فرموده است ساختن صليب‌ها و بت‌ها و شبيه آن‌ها، مانند نوشيدنی‌های حرام و آن‌چه که از آن و در آن جز فساد نيست و از آن و در آن چيزی از کاربردهای سالم نباشد. آموختن آن و آموزش دادن آن و کار کردن با آن و مزد گرفتن برای آن و همه کاربردهای آن و هرگونه حرکتی با آن‌ها حرام است.
حضرت تصریح دارد که هیچ‌گونه وجه صلاحی در این مصادىݪݔقی که ذکر فرموده که شطرنج از آن‌ها است نمی‌باشد، و مطلق انتفاع از شطرنج و ما اݘݩُعدّ للقمار حرام است. و روایاتی که دلالت دارند بر این‌که شطرنج به منزله لحم خنزیر است مفید آن است. علیّ ابن رئاب مىگويد: نزد امام جعفرصادق عليه السّلام رفتم و به امام عرض کردم: فدايت گردم! درباره شطرنج چه مىفرماييد؟ امام عليه السّلام فرمود:
«الْمُقَلِّبُ لَها كَالْمُقَلِّبِ لَحْمَ الْخِنْزيرِ».
دهنده مهرههاى آن، همانند زير و رو كننده گوشت خوك است!
پرسيدم: چه چيزى بر زير و رو كننده گوشت خوك است؟ امام فرمود:
«يَغْسِلُ يَدَهُ». [۴]
دستش را بشويد.
دیگر این‌که اصل وضع شطرنج و نرد و مانند آن‌ها از آلات قمار برای قمار کردن با آن‌ها وضع شده‌اند. و دلیل دیگر اجماع شیعه است چنان که در کتب فقهیّه خود تصریح نموده‌اند، و تصریح بر عدم خلاف شده است. از جمیع آن‌ها استفاده می‌شود که شطرنج و آلات قمار ذاتاً حرام‌اند. مختصر ذکر شد به دلیل کثرت اشتغال. و الله العالم.
[۱] – السّرائر الحاوي لتحرير الفتاوي (و المستطرفات): ج۳ ص۵۷۷- و من ذلك ما استطرفناه من جامع البزنطيّ صاحب الرّضا علیه السّلام: عن أبي بصير، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام.
[۲] – الخصال: ج۱ ص۲۵۱ باب النهي عن أربعة أشياء و عن أربعة ظروف …ح۱۱۹- حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رضي الله عنه قال: حدّثنا عبد الله بن جعفر الحميريّ، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسن بن محبوب، عن خالد بن جرير، عن أبي الربيع الشاميّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سئل عن الشّطرنج و النّرد؟ قال: لا تَقْرَبُوهُما. قلت: فالغناء؟ … . و معاني الأخبار: ص۲۲۴باب معنى الدباء و المزفت و الحنتم و النّقير ح۱- أبي رحمه الله قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن يعقوب بن يزيد، عن الحسن بن محبوب، عن خالد بن جرير، عن أبي الرّبیع الشّاميّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سئل عن النّرد و الشّطرنج؟ قال: لا تَقْرَبْهُما… . وسائل الشّيعة: ج۱۷ ص۳۲۰ ب۱۰۲ ح۲۲۶۵۵- ۱۰٫
[۳] – تحف العقول: ص۳۳۵٫ وسائل الشّيعة: ج۱۷ ص۸۵ ب۲ ح۲۲۰۴۷- ۱٫
[۴] – الكافي: ج۶ ص۴۳۷ باب النّرد و الشّطرنج…ح۱۵- عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زياد، عن ابن محبوب، عن ابن رئاب قال: دخلت على أبي عبد الله علیه السّلام فقلت: جعلت فداك! ما تقول في الشّطرنج؟ قال: الْمُقَلِّبُ لَها كَالْمُقَلِّبِ لَحْمَ الْخِنْزيرِ. فقلت: ما على من قلّب لحم الخنزير؟ قال: يَغْسِلُ يَدَهُ.
ضعف این روایت منجبر است به شهرت عمل شیعه و اِجماع آنان.
حضرت آیت الله شیخ حیدر تربتی کربلائی
