کتاب در محضر فقیه معارفی جلد یکم

جلد یکم

 

درمحضر

      فقیه معارفی

 

مجموعه ای نفیس از پاسخ

به سؤالات و شبهات معارفی، قرآنی، فقهی و تاریخی

به قلم نورانی حضرت آیة الله حیدر تربتی کربلائی

 

به همّت رضا دهکایی

 

سرشناسه: به همّت دهکایی، رضا

عنوان و نام پدیدآورنده: درمحضر  فقیه معارفی/ رضا دهکایی

موضوع: پرسش ها و پاسخ ها

تایپ و ویرایش: محدّثه تربتی

طرح جلد: محدّثه تربتی

 

  

 

شماره تماس: ۰۹۰۳۸۲۷۱۰۱۶ (رضا دهکایی)

 

 

بسم الله الرّحمان الرّحیم

«وَ قُلْ جاءَالْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهوقاً»

و ای پیامبر، بگو حق آمد و باطل نابود شد همانا باطل نابودشدنی است.

«سوره۱۷ الإسراء آیه۸۲»

 

تقدیم

به محضر

أصل الدین

نفس الرّسول

زوج فاطمة البتول

أبو الحسنین و الزّینبین

تأویل کتاب الله المبین

الصّدّیق الأکبر و الفاروق الأعظم

سیّد العارفین، قائد الغرّالمحجّلین

قاتل النّاکثین و القاسطین و المارقین

مولی الموحّدین، یعسوب الدّین، إمام المتّقین

وارث الأنبیاء، سیّدالأوصیاء، أبوالأئمّة النّجباء، إمام الأتقیاء

آیة الله العظمی و النّباءالعظيم، الصّراط المستقيم، عليّ حکيم

أسدالله، وجه الله، عین الله، علم الله، قلب‏ الله‏ الواعي، لسان الله النّاطق،

عين الله النّاظر، جنب الله، يد الله، حجّة الله، حبل الله، باب الله …

مولانا أمیرالمؤمنین علیّ ابن ابی طالب صلوات الله علیهم

امید است قبول حضرت ایشان افتد

 

 

 

 

 

 

 

فهرست مطالب

 

سخن گردآورنده……………………………………………………………………………………………………………….۱۲

بخش یکم:

مختصری از زندگانی حضرت آیة الله حیدر تربتی کربلایی………………………………..۱۳

بخش دوم:

سؤالات معارفی و جواب آن ها…………………………………………………………………………….۲۱

حدیث افتراق امّت، صحّت و تطبیق………………………………………………………………۲۳

علم معصومین علیهم السّلام……………………………………………………………………………۲۸

طهارت خون و بول و… معصومین علیهم السّلام…………………………………………..۳۰

آیه کریمه تطهیر………………………………………………………………………………..۳۱

مطالب لازم و ارزشمند دیگر درباره آیه شریفه تطهیر…………….۳۹

مفردات آیه تطهیر………………………………………………………………………….۳۹

معنای رجس در آیه کریمه………………………………………………………..۴۶

معنای اذهاب رجس در آیه کریمه…………………………………………..۴۷

فرق بین مطهَّر و متطهِّر ……………………………………………………………۴۸

مصادیق اهل  بیت در کلام الله تبارک و تعالی…………………………۴۸

نکات دیگر………………………………………………………………………………….۵۰

ارتداد از اسلام یا ولایت؟…………………………………………………………………….۵۱

علت نام گذاری نام غاصبین بر فرزندان بعضی از معصومین علیهم السّلام…….۵۸

علم معصومین علیهم السّلام به زمان ظهور و وقوع قیامت……………… ۵۸

امامت و رهبریّت حضرت فاطمة الزّهرا سلام الله علیها…………………….۶۳

نصوص در مورد ائمّه اثنی عشر علیهم السّلام…………………………………….۷۰

آیا معصوم در کودکی بیهود گی و بازی می کند؟……………………………………….۷۹

پی نوشت های بخش دوم………………………………………………………………………۸۷

بخش سوم:

سؤالات قرآنی و جواب آن ها………………………………………………………………….۱۶۵

آیا بسم الله الرّحمان الرّحیم، آیه و جزء قرآن است؟………………………………۱۶۷

نام علیّ علیه السّلام در قرآن……………………………………………………………..۱۶۷

پی نوشت های بخش سوم…………………………………………………………………….۱۷۱

بخش چهارم:

سؤالات فقهی و جواب آن ها………………………………………………………………۱۷۵

حکم ریش تراشیدن مردان؟…………………………………………………………..۱۷۷

دلیل اوّل:

قرآن کریم………………………………………………………………………….۱۷۷

دلیل دوّم:

حدیث و سنّت مطهّره………………………………………………………۱۷۹

نکات لازم به ذکر……………………………………………………………۱۸۵

درباره ریش پروفسوری…………………………………………………۱۸۶

موهای گونه ها……………………………………………………………….۱۸۸

حکم غنا و موسیقی؟…………………………………………………………………………۱۸۸

حکمت تحریم موسیقی چیست؟………………………………………….۱۹۳

حکم تأخیر نماز عشاء و صبح تا………………………………………………………..۱۹۳

خطّابیّه کیانند؟………………………………………………………………….۱۹۸

نتیجه…………………………………………………………………………………..۲۰۳

جزای فتوای خطا و صواب فقیه؟…………………………………………………………….۲۰۴

حکم اقتدا به امام جماعت غیر شیعه امامی؟………………………………….۲۰۹

آیا سلام کردن عبادت است؟……………………………………………………………..۲۱۲

روایت عاقله؟……………………………………………………………………………………..۲۱۲

حکم حج رفتن و امنیّت؟……………………………………………………………………….۲۱۲

آیا عَلَم کشی از شعائر الله است؟ ………………………………………………………۲۱۳

فضیلت مردان بر زنان… ؟……………………………………………………………………..۲۱۴

جزئیّت شهادت به وَلایت در اذان و اقامه……………………………………………۲۱۴

پی نوشت های بخش چهارم………………………………………………………………..۲۲۶

بخش پنجم:

سؤالات رجالی و درائی و جواب آن ها………………………………………………………۲۶۵

سند حدیث کساء، زیارت عاشوراء، زیارت ناحیه و دعای صنمی قریش … و تولّی و تبرّی…. ………………………………………………………………………………………..۲۶۷

مدارک و جایگاه زیارت جامعه کبیره…………………………………………………..۲۶۷

الف-منابع زیارت جامعه کبیره………………………………………………..۲۶۸

ب – خبر موثّق و رجال سند زیارت…………………………………………..۲۷۷

حیثیّت خبر موثق………………………………………………………………………….۲۷۷

روش قدماء از علماء امامیّه در تصحیح سند روایات……………۲۷۸

  روش متأخّرین از علماء امامیّه در تصحیح سند روایات……………………۲۷۹

   سخن در اعتبار و سند زیارت جامعه کبیره………….۲۸۰

                    سخن در رجال سند زیارت جامعه کبیره……………۲۸۷

بررسی سند  زیارت در کتاب «من لا یحضره الفقیه» و «عیون أخبار الرّضا علیه السّلام»………………………………………………………………….۲۸۷

دیگر وجوه تصحیح سند زیارت……………………………………………۳۰۰

شهرت:

شهرت و تقسیم آن به روائی، عملی و فتوائی………..۳۰۰

دیگر عوامل موجب وثوق و اطمینان…………………۳۰۲

الف) عامل کمّی……………………………………………..۳۰۲

ب) عامل روحی……………………………………………………۳۰۳

ج) عامل ادبی………………………………………………………….۳۰۳

تواتر و اقسام آن:

۱) تواتر لفظی ……………………………………………….۳۰۴

۲) تواتر معنوی………………………………………………………۳۰۴

۳) تواتر اجمالی………………………………………………………۳۰۴

تجمیع بین قرائن………………………………………………………..۳۰۵

جمع بندی مطالب……………………………………………………….۳۰۶

ختامه مسک…………………………………………………….۳۰۶

امر و تأکید صاحب الزّمان عجّل الله فرجه بر مداومت بر قرائت زیارت جامعه کبیره…………………………….۳۰۶

شروح زیارت جامعه کبیره ……………………………………………۳۰۹

ج- زیارت جامعه کبیره در کتب فقهی و… ……………………..۳۱۳

پذیرش عملی متأخّرین از علماء امامیّه………………….۳۱۳

جای گاه زیارت در کلام علماء……………………………………۳۱۴

د-اهمّیّت و جای گاه زیارت جامعه کبیره……………………………۳۱۶

وظیفه ما احیای امر اهل بیت اطهار است………………۳۲۰

زیارت با ما چه می کند؟……………………………………………..۳۲۰

معرفت ولایت اصل الأصول  دین الله است……………………۳۲۱

پی نوشت های بخش پنجم……………………………………………۳۲۵

بخش ششم:

سؤالات تاریخی و جواب آن ها……………………………………………………..۳۴۵

سواد خواندن و نوشتن رسول الله صلّی الله علیه و آله……………………..۳۴۷

وصیّت نوشته رسول الله صلّی الله علیه و آله……………………………….۳۴۹

رحلت یا شهادت رسول الله صلّی الله علیه و آله……………………….۳۵۱

روز ولادت امیر المؤمنین علیّ علیه السّلام…………………………….۳۵۵

قول ۱۳ رجب و دیگر اقوال………………………………………..۳۵۵

طریق شیخ طوسی به کتاب صفوان…………………………….۳۵۶

وجوه وثاقت صفوان بن مهران جمّال………………………..۳۵۶

نکاتی لازم به ذکر…………………………………………………………۳۵۷

و دلایل دیگر………………………………………………………………..۳۵۸

از مؤیدین حدیث صفوان…………………………………….۳۵۹

امیرالمؤمنین علیه السّلام و اقتدا به …؟ …………………………………..۳۶۱

رقیّة از دختران حضرت فاطمة الزّهراء علیهم السّلام………………….۳۶۲

ازدواج امّ کلثوم علیها السّلام با …؟ ………………………………………….۳۶۴

بریدن دستان امام شب یازدهم……………………………………………..۳۶۵

خرابه شام…………………………………………………………………………………۳۶۵

خطا و توبه حرّ؟!!!…………………………………………………………………….۳۶۷

۱- مُخْلَصون، معصوم از شیطان………………………………………۳۶۷

۲- طینت مؤمن از طینت انبیاء……………………………………۳۶۸

۳- مقام شهداء کربلاء یاران مخلَص و مخلِص………………..۳۶۹  

۴- شهداء کربلاء هم چون کشتگان پیامبران و خاندان آنان…..۳۷۰

نتیجه…………………………………………………………..۳۷۰

بررسی اصل سؤال………………………………………………۳۷۲

نگاهی به روایت طبری و دیگر مورّخین از مخالفین……….۳۷۳

ماجرای حرّ شهید در بیان امام معصوم علیه السّلام…………….۳۷۵

حدیث امام سجّاد علیه السّلام………………………………………..۳۷۵

حدیث امام محمّد باقر علیه السّلام…………………………….۳۷۸

حرّ آزادمرد در کربلا…………………………………………………۳۸۳

بشارت های بهشت برای حرّ شهید………………………………….۳۸۳

تردیدی فراتر از تصوّر…………………………………………………………۳۸۵

خیر خواهی حرّ …………………………………………………………….۳۸۵

حرّ به امام گفت …………………………………………………………………….۳۸۵

خواب دیدن حرّ پدرش را……………………………………..۳۸۶

بهشت انتخاب حرّ……………………………………………………….۳۸۶

سخن حر با فرزندش…………………………………………………..۳۸۷

برادر حرّ…………………………………………………………….۳۸۸

خاندانی بر مدار ولایت……………………………………….۳۸۸

دستمال امام بر پیشانی حرّ……………………………………۳۸۸

مدال امام علیه السّلام به حرّ: أنت الحرّ……………………………۳۸۹

حرّ شهید در زیارت……………………………………………………..۳۹۰

توبه حرّ از چه بود؟!!!………………………………………………۳۹۱

تذکّر……………………………………………………………………………۳۹۴

پاسخ به تتمّه افتراءات به حضرت حرّ شهید سلام الله علیه…۳۹۵

جواب سؤال آخر ………………………………..۴۰۴

پی نوشت های بخش ششم……………………………………..۴۱۶

 

 

سخن گردآورنده

بسم الله الرّحمان الرّحیم

الحمى لله ربّ العالمین وافضل صلوات الله علی أشرف الأنبیاء

والمرسلین و آكمل تحیّاته علی أهل بیته المعصومین، و لا سیّما بقیّة الله في الأرضین،

و الّلعنة الدّائمة علی أعدائهم الی یوم الدّين.

و بعد: این حقیر از دوران نوجوانی  تا به امروز از محضر بعضی از علمای اعلام و فقهای برجسته پیرو اهل  بیت علیهم السّلام در زمینه تفسیر قرآن کریم، فقه، حدیث، معارف اهل  بیت علیهم السّلام و دیگر معارف اسلامی  بهره های وافری برده و در جلسات آن بزرگواران رؤوس بحث ها را یادداشت می کردم تا این که چندی پیش، تصمیم گرفتم با استعانت از درگاه الهی، مطالب با اهمّیّت و ارزشمند گردآورده را همراه با استفتائاتی که از آن بزرگواران نموده ام، منتشر نمایم و امیدوارم إن شاء الله برای پیروان مذهب حقّه شیعه امامیّه اثنی عشریّه نافع، برای این روسیاه در دنیا یادگار نیکویی از اساتید و ذخیره ای برای آخرت باشد. خداوند پیروان فرقه ناجیه را موفّق به تحصیل و فرا گرفتن علوم دینی از علمای اعلام فرموده و مؤیّد بر عمل بدارد، آمین ربّ العالمین.

آن چه در جلد اوّل این کتاب به نام «در محضر فقیه معارفی» می خوانید مجموعه ای از استفتائات پیرامون مسائل اعتقادی، کلامی، فقهی، تفسیری و تاریخی، از استاد بزرگوار حضرت آیة الله حیدر تربتی کربلایی مدّ ظلّه العالی می باشد. لازم به ذکر است، برای سهولت در مطالعه وبهره بردن کامل از کتاب مطالب استفتاء شده به صورت موضوعی تنظیم شده ومتن استفتائات وجواب آن ها نزد این حقیر  موجود می باشد. البته سؤالات دیگری را از ایشان پرسیده ام که هر کدام از آن ها کتابی مفصل شده است.

اوّل ذی القعده ۱۴۳۶هجری قمری مصادف با ولادت کریمه اهل بیت علیهم السّلام                                                                                                            رضا دهکایی

 

بخش یکم

مختصری از زندگانی

حضرت آیة الله حیدر تربتی کربلایی حفظه الله

 

 

آیة الله  حیدر تربتی کربلائی، در روز عید قربان سال۱۳۸۰هجری قمری در شهر مقدّس کربلاء دیده به جهان گشوده و در همان شهر، فراگیری علوم دینی را از سنّ چهار سالگی، در مکتب القرآن الکریم، مدرسة حفّاظ القرآن الکریم و مدرسه علمیّه ابن فهد حلّی آغاز می نماید و پس از مهاجرت به ایران، کسب علوم دینی را در مدارس حوزه علمیّه قم و اصفهان ادامه می دهند.

از جمله اساتید ایشان در شهر اصفهان در فقه، اصول، حدیث و تفسیر و… حضرات آیات سیّد محمّد علی صادقی، شیخ حسن صافی اصفهانی، سید احمد فقیه امامی، سید حسن فقیه امامی، شیخ حیدر علی محقّق، شیخ علی اکبر فقیه، سیّد مصطفی مهدوی هورستانی و غیر آن ها بوده اند؛ البته بیشترین بهره را از محضر مرجع فقید مرحوم آیة الله سیّد محمّدعلی موحّد ابطحی رضوان الله علیهم برده اند.

از جمله فعالیت های خطیر ایشان در گذشته و حال، تدریس فقه و معارف اهل  بیت علیهم السّلام در حوزه علمیه اصفهان و بیت معظّم له، تشکیل کلاس های قرآن و حدیث، فقه و عقائد برای جوانان در مساجد، حسینیه ها و بیت ایشان، برگزاری جلسات پرسش و پاسخ، انجام پژوهش های حدیثی، فقهی، عقیدتی، تفسیر، فِرَق و… بوده که اکثراً در راستای مبارزه با شبهات انجام شده و هم چنان ادامه دارد. ایشان هم چنین مبارزه با گروه هایی که انحراف اعتقادی، علمی یا اخلاقی دارند (مانند بهائیّت و وهّابیّت، صوفیّه و غُلات و…) را از طریق پردازش تحقیقات و تألیفات، پرورش افراد مبلّغ از حوزه و غیر آن ها پی گیری نموده اند.

بنابر  آن چه در وب گاه ایشان مرقوم است:

رسالت من و ما

تشیّع، به خاطر محتوایی که تمام حقّ و صدق است، همواره مورد هجوم دشمنان بوده و هست امّا نه فقط از بیرون و از جهت دشمنان، بلکه بسیارند مزدوران دشمن که از میانه تشیّع، بر پیکره آن ضربه وارد کرده و می کنند؛ افراد بی اطّلاعی که به انحراف کشیده شده و از روی نادانی، در جهت اهداف دشمن، حرکت می کنند. دلیل اجرایی شدن برنامه های دشمن، ناآگاهی شیعیان نسبت به واقعیّت های بیرون و حقایق درونی دین مقدّس اسلام، پیروی از مکتبی التقاطی و تعبّد شخصیّت های خاص است که همگی ریشه در جهل دارد؛ و تنها راهکار رهایی از این وضعیت، اطلاع رسانی و آگاه سازی است تا این عنادِ ناآگاهانه از میان برود.

نیاز امروز من و ما

١) تدوین تفسیری صحیح و جامع برای قرآن کریم که از فرمایشات اهل  بیت علیهم السّلام در زمینه های تبیین و تفسیر آیات قرآن کریم باشد تا در برابر تفسیرهای باطلی که از غیر معصوم و غیر مکتب وحی نشأت گرفته، سدّی محکم باشد. (که ایشان در همین راستا، اقدام به تألیف تفسیری بی مانند مشتمل بر ۱۱۰ جلد کرده اند که سبب افتخار مکتب شیعه و شیعیان در سراسر جهان خواهد بود، ان شاءالله تعالی).

٢) افشاگری و مبارزه با مکاتب انحرافی و التقاطی… با بهره گیری از امکانات روز: تدوین و نشر کتاب، نرم افزار و کلیپ های صوتی ـ تصویری در حجم گسترده، ایجاد پایگاه های اطلاع رسانی و شبکه  ماهواره ای به نام سبط ثالث محسّن بن علیّ و فاطمة علیهم السّلام.

دشمن در راستای ضربه زدن به تشیّع و نیز نیل به اهداف شیطانی خویش از تمامی این امکانات بهره می برد و چه تأسّف بار است اگر ما مطابق با فرمان خداوند از امکانات موجود در جهت نیل به اهداف الهی بهره نبریم.

٣) تبیین اسلام راستین با توجّه به سیره اهل  بیت معصومین علیهم السّلام برای تمامی سطوح که لازمه آن دایر نمودن مرکز تبیین و نشر اسلام راستین، با بهره گیری از آخرین امکانات روز است در جهت ابلاغ و تبلیغ و اتمام حجّت که مشتمل بر بخش پژوهش های دینی، رسانه های نوشتاری، دیداری و شنیداری، تربیت مبلّغین، پایگاه اطلاع رسانی فعال، شبکه تلویزیونی ماهواره ای و… باشد تا نه تنها در سطح کتاب و کتاب خوانی بلکه در سطح وب و وب گردی، رسالت خویش را ابلاغ کنیم.

برخی از آثار معظّم له

آثار چاپ شده فارسی

–  پرسش ها و پاسخ ها جلد۱، پرتوی حق (پاسخ به شبهات وارد شده از جانب وهابیان)

–  پرسش ها و پاسخ ها جلد۲، (پاسخ به سؤالات شیعیان درباره جبر، عصمت پیامبران، علم و عصمت اهل  بیت علیهم السّلام)

–  پژوهشی نو درباره حدیث شریف کساء یمانی به روایت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها

–  ترجمه کتاب شریف «زیارات ذبیح آل محمّد العاشورائیّة» در دفاع از زیارت عاشوراء و مدارک و سند آن

–  حریم و حیا (ما و نگاه مولا) و این که همه جا و همه کس و همه چیز در حیطه علم و نگاه امام علیه السّلام است.

–  حلاج مرتدّی به دار آویخته، در ردّ صوفیّه و فلاسفه و افکار باطل آنان

–  حور و آتش (در دفاع از حضرت فاطمه زهراء علیها السّلام)

–  دعای شریف صنمی قریش و اعتبار آن، در برائت و تبرِّی است

–  محبوب محبوب (دیدگاه قرآن و اهل  بیت علیهم السّلام پیرامون پنج موضوع: ربا، حجاب، ریش تراشی، شطرنج و موسیقی)

–  از برکه غدیر تا بی کران کربلا (غدیر، عاشورا و غلو) در ردّ غلوّ می باشد

–  فضل طینت نور، یا سخنی با عزاداران شیعه و شیعیان عزادار

آثار چاپ شده عربی

–  زیارات ذبیح آل محمّد صلوات الله علیهم و سلّم العاشورائیّة

تألیفات فتوایی

–  گزیده ای از فقه طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین جلد۱ (احادیث اهل بیت علیهم السّلام در عقائد و …)

–  گزیده ای از فقه طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین جلد۲ (احکام عبادات، معاملات و …)

–  گزیده ای از فقه طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین جلد۳ (حج در احادیث اهل  بیت علیهم السّلام، مناسک و آداب حج و عمره)

آثار چاپ نشده فارسی

–  پرسش ها و پاسخ ها جلد۳ (نگاهی به موضوع معارف و تحریفات)

–   پرسش ها و پاسخ ها جلد۴ (آسیب شناسی معرفت)

–  پرسش ها و پاسخ ها جلد۵ (احادیث در معرض هجوم دشمنان)

–   شرح زیارت شریفه جامعه کبیره جلد۱، ۲، ۳، ۴ و…

–   ولایت کلّیّه آل طه و یس صلوات الله علیهم اجمعین

آثار چاپ نشده عربی

–   ادب ذبیح آل محمّد صلوات الله علیهم اجمعین

–  الشّهادة المقدّسة بولایة امیرالمؤمنین و الزّهراء و اولادهما الأئمّة المعصومین علیهم السّلام

المجلّد ۱: جرعة من ماء المعین فی بعض فضائل امیرالمؤمنین علیه السّلام

المجلّد ۲: جرعة من ماء المعین فی بعض فضائل ائمّة المؤمنین علیهم السّلام و فضائل شیعتهم المؤمنین

المجلّد ۳: جرعة من ماء المعین فی الشّهادة بولایة أمیرالمؤمنین و اهل  بیته المعصومین علیهم السّلام فی التّکوین

المجلّد ۴: جرعة من ماء المعین فی الشّهادة بولایة أمیرالمؤمنین و اهل  بیته المعصومین علیهم السّلام فی التّشریع

–       موسوعة احادیث بقیّة الله الأعظم عجّل الله تعالی فرجه

–       موسوعة احادیث ذبیح آل محمّد صلوات الله علیهم اجمعین

–       موسوعة احادیث طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین الفقهیّة

–       موسوعة تفسیر طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین

–       موسوعة قراءات طه و آل یاسین صلوات الله علیهم اجمعین

–       وظیفة الشّیعة الکرام فی زمن غیبة الامام علیه الصّلوة و السّلام

و تألیفات و تحقیقات دیگری در موضوعات معارف، فقه، حدیث، تاریخ و… که برگرفته از منابع اصیل (قرآن و حدیث محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم اجمعین) می باشند.

هم چنین به سؤالات و شبهه هایی که برای ایشان آورده می شود در جزوه هایی و بعضاً در کتاب هایی پاسخ داده شده است که مجموع آن ها بالغ بر مجلداتی می باشد.

 ایشان پس از مهاجرت از اصفهان به قم مقدّس که سه سال پیش واقع گردید در طبقه پایین منزل شخصی خود اقدام به احداث محسَّنیّه نموده و برنامه تدریس دروس خارج معارف و فقه را دنبال نموده اند و نیز برنامه شرح مجموعه شریف وسائل الشّیعة را در برنامه کاری خود قرار داده اند.

بنابر تکلیف اِحیاء امر اهل بیت علیهم السّلام، همّت ایشان بر اقامه مجالس عزای فاطمیّه علیها السّلام دوم و سوم و نیز دهه محسّنیّه علیه السّلام هم چون سال های گذشته هم چنان پا برجا بوده و هر هفته شام چهار شنبه ساعتی پس از  اذان مغرب نیز مجلس ذکر ذکرالله در بیت ایشان واقع در خیابان آذر (طالقانی) کوچه۸۷ برپا می باشد.

سخن آخر این که همه ما شیعیان و موالیان خاندان عصمت و طهارت موظّف هستیم نقش خود را در احیاء امر اهل  بیت علیهم السّلام به هر شکل که می توانیم، ایفا نماییم و با توجه به این که در زمان حال، تدوین و عرضه محصولات فرهنگی نظیر آثار چاپی، کلیپ های صوتی و تصویری و راه اندازی شبکه ماهواره ای به نام حضرت محسّن شهید علیه السّلام، همه و همه متحمّل هزینه های بسیار است، هر یک از مؤمنین و مؤمنات که در توان دارند می توانند جهت تأمین هزینه ها، با شخصِ ایشان در ارتباط باشند.

شماره تماس و نشانی وب گاه شخصی ایشان به قرار زیر می باشد: ۰۹۱۳۷۰۰۴۶۱۲

torbatikarbalaee.loxblog.com

در پایان برای ایشان و همه کسانی که ایشان را در امر سربازی مولانا بقیّة الله الأعظم عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، احیاء امر و نشر تراث آل محمّد صلّی الله علیهم اجمعین یاری می کنند، از درگاه الله تبارک و تعالی، توفیق و عزّت دنیا و آخرت را خواستاریم.

 

بخش دوم

سؤالات معارفی و جواب آن ها

حدیث افتراق امّت، صحّت و تطبیق

سؤال۱- متاسفانه در این زمان بعضی از اهل علم در بسیاری از حقائق دین مبین اسلام ایجاد شبهه می نمایند، یکی از آن شبهات که اخیراً مطرح شده در مورد حدیث شریف افتراق امّت است، می گویند:

اوّلاً: این حدیث به گونه های متفاوتی گزارش شده و نقدهای سندی و محتوایی به آن وارد است.

ثانیاً: آیا می توان پذیرفت که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله به گونه ای آشکار بیان کند که بعد از شهادت من امّت به هفتاد و سه فرقه منشعب خواهند شد و همه آن ها جز یک فرقه که شیعیان باشند اهل جهنّم هستند؟ در این صورت تصوّر ما از پیامبر اسلام چگونه خواهد بود؟ مسلّم است که صدور چنین سخنان نا امید کننده و سؤال برانگیز، نه تنها از رهبران آسمانی بلکه از هیچ فرد آشنا با سیاست و جامعه قابل انتظار نیست.

ثالثاً: در قرون قبل علمای دینی شیعه در بیان مطالب با استناد به حدیث افتراق در مقابل فرق به طور غیر علمی، یعنی متعصّبانه وارد بحث می شدند، شیوه بحث آن ها چون بر اساس اثبات عقیده خود و ردّ عقیده فرقه های دیگر مبتنی بوده اشتباه بوده است، چون هر کدام از فرقه ها سهمی مهم در گسترش معارف اسلامی داشته اند. به عبارت دیگر، دین اسلام در آغاز مانند یک درخت فقط با یک نوع میوه بوده، اما به وسیله فرقه های مختلف در مسیر تکاملی خود به صورت یک باغ وسیعی مبدّل شد که در آن هزاران نوع درخت و میوه های فرهنگ، دانش و معارف به وجود آمده است.

نظر حضرت عالی در مورد حدیث افتراق امّت چیست؟

جواب- علّت این که حدیث افتراق امّت متفاوت نقل گردیده و نه متضاد، تعصّب و دشمنی دشمنان محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم بوده تا این که حقیقت بر عموم مردم مخفی بماند. و آن قسمت از حدیث افتراق امّت که مورد اتّفاق عامّه و خاصّه و حتّی وهّابیّه لعنهم الله تعالی است و اقرار بر صحّت صدور آن از رسول الله صلّی الله علیه و آله دارند چنین است:

«سَتَفْتَرِقُ أُمَّتي‏ عَلىٰ‏ ثَلاثٍ‏ وَ سَبْعينَ فِرْقَةً، مِنْها فِرْقَةٌ ناجِيَةٌ وَ الْباقُونَ هالِكَةٌ – أو – فِي النّارِ – أو- کُلّها فِي النّار إِلّا واحِدَةٌ».

به زودی امّت من به هفتاد و  سه فرقه متفرّق می گردند، از آن ها یک فرقه نجات یافته و بقیّه هلاک می گردند- یا- در آتش اند – یا- همه آن ها در آتش اند مگر یک فرقه از آن ها.

و امّا زیادتی که در کتب مخالفین مانند السنن ترمذی آمده: سؤال شد: آنان کیانند؟ فرمود: «الذین هم علی ما أنا علیه و أصحابي» صحیح نیست و اضافه شده به کلام حضرت است، زیرا آیات و سوره ای به نام سور المنافقون در قرآن کریم آمده که برخی از اصحاب رسول الله صلّی الله علیه و آله منافق بوده اند، و در این جا ما برخی از آن آیات را ذکر می کنیم.

«أَمْ حَسِبَ الَّذينَ في‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللهُ أَضْغانَهُمْ‏*وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ في‏ لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ».^[۱]

آيا بیمار دل ها گمان كرده‏اند كه خدا کینه های آن ها را آشكار نخواهد كرد * و اگر مى‏خواستيم آن ها را به تو نشان مى‏داديم و با علامتشان آن ها را مى‏شناختى و حتما آن ها را در طرز سخنشان خواهى شناخت و الله اعمال شما را می داند.‏

«وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلىٰ‏ عَذابٍ عَظيمٍ».^[۲]

و از اعراب (و باديه ‏نشينان جاهل) كه گرداگرد شما هستند منافقانی هستند و بعضى از اهل مدينه منافق اند و بر نفاق عادت كرده‏اند و تو آن ها را نمى‏شناسى، ما آن ها را مى‏شناسيم، آن ها را دو بار عذاب مى‏كنيم سپس به عذاب بزرگى بازگردانده می شوند.

«وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلىٰ‏ بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ».^[۳]

و چون سوره‏اى نازل شود بعضى (از منافقان) به بعضى نگاه مى‏كنند كه آيا كسى شما را مى‏بيند؟ سپس متفرّق مى‏شوند، خداوند دل هایشان را از حق برگردانيده، زیرا كه قومی نافهم اند.

و اضافه بر حدیث افتراق امّت که مورد اتّفاق خاصّه و عامّه است، احادیث بسیاری دلالت قاطع دارد بر این که تنها یک فرقه حقّه و ناجیه و رستگارند و آنان شیعیان ائمّه اثنی عشر از اهل  بیت نبوّت اند و بقیّه هالک اند.

و بر تعیین فرقه ناجیه ـ که همان شیعیان امامیّه اند ـ کتاب الله تعالی و احادیث آل الله علیهم صلوات الله و عقل و اجماع شیعه و وجدان و اعتبار دلالت می کند که فرصتی بیشتر می طلبد ـ نسأل الله تعالی أن یوفّقنا لذلك في العاجل ـ .

و فرقه ناجیه باید خصوصیاتی داشته باشد که در فرق دیگر نباشد و آن فرقه را از دیگر فرق متمایز کند و آن شیعیان اند که معتقد به ولایت ائمّه معصومین علیهم السّلام مشخّص و محدود به دوازده شخص، رجعت و دولت آنان، برائت از دشمنان ایشان، و معتقد به بداء، توسّل، شفاعت، متعة الحجّ و متعةالنّساء می باشند.

ضمن این که نقد های سندی سبب ضعف نمی گردد، و نقد محتوائی و سندی را بزرگان از علماء و فقهاء امامیّه رضوان الله علیهم جواب داده اند، و از بهترین کتاب ها در این باره کتاب شریف «الفرقة الناجیة» نوشته فقیه بزرگوار شیعه امامیّه شیخ ابراهیم بن سلیمان القطیفی از اعلام قرن دهم هجری قمری است؛

این کتاب شریف در بحث اول درباره الفاظ حدیث بحث نموده و در بحث دوم در معنی حدیث و در فصل اول که دارای سه مطلب است: درباره امیر المؤمنین علیه  السّلام و این که او وصیّ رسول  الله صلّی  الله  علیه  و  آله و باب مدینه علم اوست و به عین منصوص به امامت و واجب الإطاعة است و ثبوت این که آن چه را از ولایت و طاعت و جایگاه برای رسول الله صلّی الله علیه و آله است برای او نیز هست. و به اشکالات وارد شده پاسخ فرموده، و تأویل لفظ مولی را بیان کرده و در فصل دوم درباره عترت پیامبر و اهل بیت آن حضرت علیهم السّلام و تطهیر آنان و واجب بودن اطاعت از آنان و تمسّک به آنان و علم ایشان و این که آنان دوازده نفر هستند به اجمال و تفصیل، و برخی از نصوص را آورده است دالّ بر این که دوازده امام هستند ، هم چنین اخباری که دلالت بر نجات خصوص شیعیان می کند و دیگر بحث هایی را آورده که در این خصوص لازم است. برای مزید اطّلاع به این کتاب با عظمت که بیش از چهار قرن از تألیف آن می گذرد و به کتاب «منهاج الکرامة» علامه حلّی، «الأنوار النعمانیّة» سیّد محدّث جزائری، «الکشکول» محدّث فقیه بحرانی و کتاب «تعیین الفرقة الناجیة» سیّد محمود الغریفیّ مراجعه کنید.

و استبعادی که در بخش دوم شبهه آمده سخنی بیهوده است. در قرآن کریم آیاتی به صراحت دارد که بسیاری از مردم در مقابل انبیاء و رسل و اوصیاء آنان مخالفت نموده  و کافر شدند:

«تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلىٰ‏ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَ لٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لٰكِنَّ اللهَ يَفْعَلُ ما يُريدُ».^[۴]

آن پيامبران ، بعضى را بر بعضى دیگر برترى داديم، از آن ها كسى بود كه خدا با او سخن گفت، و بعضى را درجاتی بالا برد، و عيسى پسر مريم را معجزه‏ها داديم و او را با روح القدس تأييد كرديم، اگر خدا مى‏خواست كسانى كه بعد از پيامبران بودند با آن همه حجّت ها كه به سويشان آمد، با هم جنگ نمى كردند ولى اختلاف كردند، بعضى ايمان آوردند و بعضى كافر شدند، اگر خدا مى‏خواست جنگ نمى‏كردند ولى خداوند هر چه را (با حکمتش) بخواهد مى‏كند.

«أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلىٰ‏ ما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً  *  فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ كَفىٰ‏ بِجَهَنَّمَ سَعيراً».^[۵]

آيا نسبت به مردم (خاندان نبوت) در برابر آن چه خداوند از كرم خویش به آن ها داده حسد مى‏برند؟! به تحقیق ما به آل ابراهيم شريعت و حكمت داديم و به آنان حكومت بزرگى عطا كرديم * بعضى به آن ايمان آوردند، و بعضى راه ايمان آوردن ديگران را نيز بستند، و  جهنّم كه آتشى افروخته است آنان را بس است.

و در این امّت نیز ارتداد واقع گشت و قرآن کریم آن را پیشتر بیان فرمود:

«وَ ما مُحَمَّدٌ إِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلىٰ أݩَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلىٰ‏ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللهُ الشّاكِرينَ».^[۶]

و محمّد جز يک پيامبر نيست كه پيش از او پيامبران آمده و در گذشته‏اند، پس اگر او بميرد بلکه كشته شود شما عقب گرد (به جاهلیّت) مى‏كنيد، و هر كه عقب گرد (به جاهلیّت) كند هیچ ضررى به خدا نمى‏زند، و خداوند به زودى شاكران (اطاعت کنندگان) را پاداش مى‏دهد.

و بخش سوّم این شبهه معلوم است که این سخن از گلوی وهّابیّت است که منکر خورشید در رابعة النّهار می باشد، و گرنه علمای محقّق شیعه در طی ده قرن کتاب های مفصّلی در این باره تألیف کرده اند و به بحث مفصّل علمی پرداخته اند و کسی اشکال درستی بر آن ها وارد ننموده است.

و خداوند علیم حکیم شهر علم را خاتم الأنبیاء صلّی الله علیه و آله قرار داد و او نیز در حدیث فوق حدّ تواتر فرمود:

«أَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بابُها، فَمَنْ أݩَرادَ الْمَدینَةَ وَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِها مِنْ بابِها».

من شهر علمم و علیّ درب آن است، پس هرکسی که شهر (علم) و حکمت را بخواهد باید از درب آن بیاید.

برای مزید اطّلاع به کتاب ارزشمند «تأسیس  الشّیعة  لعلوم  الإسلام» فقیه  بزرگوار سیّد حسن صدر مراجعه شود، ایشان با ذکر دلیل بیان نموده  است که مؤسّس بسیاری از علوم ادبی، فقهی، تفسیری، معارفی، تجربی و غیر آ ن ها را حضرات ائمّه معصومین علیهم السّلام و شیعیان آنان ـ تغمّدهم  الله  برحمته ـ بوده اند.

***

علم معصومین علیهم السّلام

سؤال۲- روایاتی بر این مضمون می باشند که ائمّه علیهم السّلام در کارهای خود  مشورت می کردند و یا مطلبی را از دیگران می پرسیدند و یا عملی را انجام می دادند که به حسب ظاهر با آگاهی از غیب منافات داشت، و یا إظهارات دیگر که دیگران را به تردید می انداخت، و هم چنین در بعضی از روایات دارد که بر علم معصوم در مواقعی افزوده می شود، از ظاهر روایات استفاده می شود که آن علم را آن ها علیهم السّلام نداشته اند و به آن ها داده می شده است. در مقابل این دسته از روایات،  روایات دیگری وجود دارد که ائمّه علیهم السّلام علم غیب و علم به گذشته و آینده تا قیامت را دارا می باشند، این دو دسته روایات چگونه قابل جمع می باشند؟

جواب- تمامی آنچه را ذکر نمودید دلالت بر چندین مورد دارد:

۱- این که حضرات اهل بیت عصمت و نبوّت علیهم الصلوة و السّلام به ذات خود و مستقل از ذات خالق تبارک و تعالی، چیزی ندارند.

۲- آنچه می دانند به تعلیم خداوند است.

۳- و آنچه را که خداوند بخواهد و به آنان بدهد، می دانند.

۴- و این که إفاضات علمی حضرت الله تعالی به آنان مستمرّ است.

۵- و این که آن چه از علم خداوند تعالی از ذات او به فعل و عالم أسماء و صفات آید به آنان می دهد.

۶- و علم باری تعالی منتهایی ندارد.

۷- و از آن جایی که حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین حجاب الله و واسطه جمیع فیوضات الهی به خلق هستند تمامی علومی که خداوند اراده کند به عالم مخلوقات برسد به آنان داده می شود، که آنان مدینه علم و خزینه آن می باشند.

۸- و برخورد اهل  بیت علیهم السّلام با افراد حسب سعه وجودی و قابلیّت آنان و حسب معرفتشان بوده و می باشد.

۹- و جهت دیگر آن ظروف تقیّه بوده است، و گاهی نیز برای جلوگیری از به غلوّ افتادن افراد کم ظرفیّت بوده است.

۱۰- و بعضاً برای إستکمال ضعفاء بوده است.

آنان که خلیفه خداوند تعالی و واسطه برای تربیت خلق هستند، باید بر خلق و شرع ولایت داشته باشند، بدین جهت است که فرموده اند:

«الْحُجَّةُ قَبْلَ‏ الْخَلْقِ،‏ وَ مَعَ الْخَلْقِ، وَ بَعْدَ الْخَلْقِ».^[۷]

حجّت خدا پيش از خلق بوده، و با خلق است، و بعد از خلق‏ هم می باشد.

حجج الله قبليّت و سبقت وجودى ذاتى و موهوبتى دارند، و با آفریدگان ارتباط و معيّت داشته، و نفوذ قول و فعل آنان در عموم خلق ثابت است، و به منزله قيّم جامعه، ركن كاروان توحيد و وسيله هدايت و رهبرى كاروان توحيد خواهند بود،

و ديگر لازمه اين فضيلت موهوبى آن است كه غايت و غرض از نظام خلقت اند، و به آنان پايان مى‏پذيرد، که باید علم به غیب و شهود و ظاهر و باطن آن ها داشته باشد؛ لکن همه این ها از باب خلیفة اللّهی است و نه چیز دیگر؛

برای تربیت و إستکمال و تکریم مؤمنین مشورت می کرده اند و همیشه پرسش بر جهل پرسش گر دلالت نمی کند. عمل آنان نیز یا جهت تقیّه و تعلیم به شیعیان جهت کتمان اسرار آنان و تعلیم تقیّه بوده است، و یا القای این که ما از خود و بالإستقلال چیزی را نمی دانیم و فقیر به تجدید و زیادت علوم الهی هستیم.

و بنابر تصریح خودشان مکرّراً بر علم ایشان افزوده می گردد، به این جهت است که  الله تعالی ارادات و مشیئات و بداءات دارد درباره مخلوقات، و همه آن ها را به خلفاء خود می دهد، زیرا آنان شهداء الله و خلفاؤه علی خلقه می باشند. و آنچه را که برای غیر معصوم از مخلوقات غیب است برای آنان که عین الله الناظرة هستند در شهود است، مگر ذات أحدیّت الله تعالی که تنها حضرتش از علم به آن آگاه است، و جز آن، آن چه که از علوم در عالم أسماء و صفات أفعال ربّ تبارک و تعالی می آید، در شهود حضرات معصومین علیهم السّلام است به إذن الله و ولایت آنان، والله العالم.

***

طهارت خون و بول و … معصومین علیهم السّلام

سؤال۳- آنچه که از امام معصوم یا پیامبر صلوات الله علیم اجمعین خارج می شود مانند خون، بول یا غائط آیا نجس است یا پاک می باشد؟ به چه دلیل جواب بفرمایید؟

جواب- این سؤال شریف است به این  دلیل که درباره اعتقاد و ایمان به طهارت حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم است که از اصول دین است. این مسئله از مسائل عظیمه و جلیل القدر است زیرا به عقیده مربوط است، و مدار تشیّع بر آن است که رهبران معصومش طاهرند از جمیع جهات، نه با کسی مقایسه می شوند و نه کسی با آنان قیاس می شود چنان که فرمودند:

«إِنّا أَهْلُ بَيْتٍ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ».^[۸]

همانا هیچ کسی با ما اهل بیت قیاس نشود.

و بر طهارت کلّ وجود و اطوار آنان از قرآن و سنّت مطهّره عترت و عقل و غیر آن دلایلی  می باشد، و ما در این نوشته به یک دلیل اکتفا و به برخی دیگر اشاره می نماییم، زیرا در درس معارف که جناب عالی شرکت نمودید به تفصیل طی چند ماه بحث نموده و دلائل را تشریح نموده ایم.

آیه کریمه تطهیر:

«إِنَّما يُريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً».^[۹]

همانا الله اراده دارد که همه آلودگی ها (و ناپاکی) را از شما اهل  بیت ببرد و شما را پاکیزه دارد پاکیزگی (ویژه ای) را.

جمع محلّی به الف و لام در «الرِّجْس» إفاده عموم جنس رجاست و نجاست ها را می کند، و کلام در إذهاب مطلق رجس است در سیاق نفی و این نیست مگر دفع مطلق جنس رجس به کل، چه مادی و چه معنوی و نه رفع آن، و مفید نفی جمیع افراد آن است بالخصوص که در آخر فرموده است: «وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً»، و مفید طهارت کامله آنان؛ عصمت که مبرّا نماید آنان را از هر معصیتی، و طهارت مادی ایشان چنان که هیچ گونه نجسی در آن ها نباشد. رسول الله صلّی الله علیه و آله در دعای خود برای اهل بیت خود فرمود:

«اللّٰهُمَّ! …، وَ اجْعَلْهُمْ مُطَهَّرينَ مِنْ كُلِّ‏ رِجْسٍ،‏ مَعْصُومينَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ»^[۱۰]

بار الها! …، و آنان را پاکیزه دار از هر پلیدی، و معصوم دار از هر گناهی.

و مولی الموحّدین علیه السّلام پس از ذکر آیه تطهیر فرمودند:

«فَقَدْ طَهَّرَنَا اللهُ مِنَ الْفَواحِشِ،‏ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ».^[۱۱]

به تحقیق الله، ما را از همه فحشاء (و ناپاکی) پاک داشته است، ظاهری و باطنی.

و در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«… عَصَمَكُمُ‏ اللهُ‏ مِنَ الزَّلَلِ، وَ آمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ، وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ، وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهيراً … ».^[۱۲]

… الله تعالى شما را از لغزش ها معصوم گردانيده، و شما را از فتنه ها ايمن نموده، و شما را از هر آلودگى (و عیب خَلقی و خُلقی، معنوی و ظاهری) مطهَّر گردانيده، و از شما رجس را دور كرده و شما را مطهَّر گردانيده پاک گردانيدنى (وصف نشدنی) … .

خداوند تبارک و تعالی آنان را از هرگونه آلودگی و کثیفی طاهر نموده است به دفع، و اختیار معنای حقیقت رجس مقدّم بر معنای مجازی است، و خلاف آن دلیل می خواهد، و ذکر بعضی از وجوه معنای رجس در احادیث مانند: إذهاب رجس جهل و جاهلیّت و شکّ، مستلزم نفی بعض دیگر معانی نیست، و تقیّد زدن به مواردی خاص، خلاف اصل إطلاق است.

دیگر این که طهارت نطفه و خون و بول و میّت اهل  بیت نبوّت که أمناء الرّحمان و خلفاء الله تعالی علی جمیع ما خلق هستند و آن چه از آنان خارج گردد، از شروط عصمت است، و اقرار به طهارت آن ها از ایشان ، از لوازم ایمان، ضروری قرآنی و تشیّع است.

و احادیث تصریح دارد بر این که خلقت جسم آنان از طینت علّیّین است و خلقت ملائکه و انبیاء و کرّوبیّین و روح شیعیان از فاضل و زیادت طینت جسم آنان است، روح شیعیان را هیچ گونه نجاستی نمی رسد و جسم اهل بیت که الطف است به طریق اولی طیّب و طاهر است و جز طاهر تولید نمی کند. و سیّد الساجدین علیه السّلام پس از شنیدن شهادتین خطیب اموی به امر یزید بن معاویه لعنة الله علیهما چنین فرمود:

«شَهِدَ بِها شَعْري‏ وَ بَشَري‏ وَ لَحْمي وَ دَمي وَ مُخّي وَ عَظْمي».^[۱۳]

شهادت داد به آن (توحید) مویم و پوستم و گوشتم و خونم و مغز و استخوانم.

و شهادت دادن اعضاء جسمانی آنان به وحدانیّت الله تعالی و نبوّت خاتم الأنبیاء دلالت بر طهارت مطلق و خاصّ و بی نظیر اهل بیت علیهم السّلام است.

و این که طهارت هر طاهری از فاضل شعاع طهارت اهل بیت نبوّت است که به سبب قبول ولایت آنان حاصل می گردد، و گواه بر آن است این فراز از زیارت شریفه جامعه کبیره:

«… وَ جَعَلَ صَلَواتِنا عَلَيْكُمْ، وَ ما خَصَّنا بِهِ مِنْ وَلايَتِكُمْ، طيباً لِخَلْقِنا، وَ طَهارَةً لِأَنْفُسِنا، وَ تَزْكِيَةً لَنا، وَ كَفّارَةً لِذُنُوبِنا، … ».^[۱۴]

… و خداوند درودهای ما بر شما و نیز آنچه را که به ما اختصاص داده است (از نعمت ولایت شما) همه را مایه پاکیزگی خلقت ما، و باعث پاکی باطن ما، و موجب تزکیه و رشد ما، و جبران کننده گناهان ما قرار داد … .

و زیارت حضرت صدّیقه کبری فاطمة الزّهراء سلام الله علیها که از امام محمّد باقر علیه السّلام است:

«… وَ زَعَمْنا أَنّا لَكِ أَوْلِياءُ، وَ مُصَدِّقُونَ، وَ صابِرُونَ، لِكُلِّ ما أَتانا بِهِ أَبُوكِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ أَتانا بِهِ وَصِيُّهُ عَلَیْهِ السَّلامُ، فَإِنّا نَسْأَلُكِ إِنْ كُنّا صَدَّقْناكِ إِلّا أَلْحَقْتِنا بِتَصْديقِنا لَهُما بِالْبُشْرىٰ، لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنا بِأَنّا قَدْ طَهُرْنا بِوَلايَتِكِ».^[۱۵]

… و ما بر این باوریم که دوست دار و تصدیق کننده شما هستیم و نسبت به هر آن چه پدر شما صلّی الله علیه و آله و وصیّ او برای ما  آوردند شکیبا و فرمان بردار هستیم، پس ما از شما درخواست می کنیم که اگر در این عقیده به شما راست گفته ایم، ما را به خاطر همین راستگویی به آن دو بزرگوار ملحق نمایی به بشارت، تا به خود بشارت دهیم که ما به وسیله دوستی تو پاک شده ایم.

و مطهِّریّت آب و دیگر مطهِّرات به سبب قبول ولایت حضرات اهل  بیت عصمت و طهارت است، و آنان که مخلوق از نور ذات الله عزّوجلّ هستند، خود سبب طهارت هر مطهِّر و مطهَّری می باشند.

و چون ولیّ معصوم حجّة الله بر ما سوی الله و خلیفة الله بر مخلوقات است، واجب است که از همه بدی ها مبرّا و از همه نقائص منزّه باشد، چه ظاهری و باطنی، خَلقی و خُلقی، و ظاهر است که نجاسات از بدترین نقائص و شدیدترین آن ها است، به همین دلیل است که خداوند تعالی نطفه امام را در عالم دنیا نیز طهر و طاهر و مطهَّر در ارحام و اصلاب طیّبه و طاهره انتقال داده است، چنان چه در زیارت هایی چند از معصومین علیهم السّلام آمده است.

و به سبب آن که رشّه ای از خون پیامبر و یا وصیّیی به زمینی رسیده و به سبب آن خون، آن زمین محبوب خداوند قرار گرفته و مسجد گردیده است.^[۱۶]

و بنابر خبری رسول الله صلّی الله علیه و آله، در هنگام احتضار، خونی را قی فرمودند و امیرالمؤمنین علیه السّلام آن خون را گرفته و به صورت مبارک خود مالیدند.^[۱۷]

و سیّدالشهداء علیه السّلام خون خود را و خون برخی از شهداء از اهل  بیت و از آن ها حضرت طفل شیرخوار خود علیّ اصغر و عبد الله را بر صورت خود می مالید و می فرمود:

«هٰكَذا أَلْقَى‏ اللهَ وَ أَلْقىٰ جَدّي رَسولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ».^[۱۸]

الله و جدّم رسول الله صلّی الله علیه و آله را این چنین (با صورتی آغشته به خون) ملاقات می نمایم.

«هٰكَذا أَلْقىٰ‏ جَدّي بِدَمي».^[۱۹]

جدّم را این چنین آغشته به خونم ملاقات می نمایم.

و به علم و یقین خون هایی که بر جسم مطهّر حضرت بود غسل داده نشد و با همان خون ها توسّط امام علیّ السجّاد علیهما السّلام دفن گردیدند.

و امیرالمؤمنین علیه السّلام هنگام ضربت خوردن در محراب مسجد کوفه، از خاک محراب مسجد بر روی جای ضربت بر فرق مبارک سر مطهّر خود می ریخت، اگر ـ نعوذ بالله تعالی ـ خون آن حضرت مانند خون مردم بود، بر امام جائز بود که آن را بر روی سر آغشته به خونش می گذاشت؟ و معنای فعل امام، در حضور دو امام دیگر جز این نیست مگر این که خون امام طیّب و طاهر است و گرنه تنجیس مسجد و اجزاء آن و از آن ها خاک مسجد، ضرورتاً حرام است و امام مبرّا از فعل حرام است.^[۲۰]

و داخل شدن جنب در مسجد النبیّ صلّی الله علیه و آله برای عموم مردم حرام است، اما برای اهل بیت نبوّت جایز است و این نیست مگر این که جنابت آنان غیر از جنابت دیگران می باشد، و در بسیاری از کتاب های حدیث  شیعه و مخالفین به روایت اشخاصی تصریح بر آن شده است که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمودند:

«لا يَحِلُّ‏ لِأَحَدٍ أَنْ‏ يُجْنَبَ‏ في هٰذَا الْمَسْجِدِ إِلّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ، وَ مَنْ كانَ مِنْ أَهْلي فَإِنَّهُ مِنّي».^[۲۱]

برای هیچ کس حلال نیست که در این مسجد جنب شود مگر برای من و علیّ و فاطمه و حسن و حسین، و هر کسی که از اهل من باشد پس همانا او از من است.

«إِنَّ اللهَ أَوْحىٰ إِلَيَّ: أَنْ أَتَّخِذَ مَسْجِداً طَهُوراً لا يَحِلُّ‏ لِأَحَدٍ أَنْ‏ يُجْنَبَ‏ فيهِ إِلّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ».^[۲۲]

همانا الله به من وحی فرمود:  این که مسجدی پاک و پاک کننده برگزینم، برای هیچ کسی جز من و علیّ و حسن و حسین علیهم السّلام حلال نیست در آن جنب شود. 

«أَلا إِنَّ هٰذَا الْمَسْجِدَ لا يَحِلُّ لِجُنُبٍ إِلّا لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ».^[۲۳]

آگاه باشید همانا این مسجد برای هیچ جنبی جز محمّد صلّی الله علیه و آله حلال نیست.

«… وَ أَنَّ عَلِيّاً عَلَیْهِ السَّلامُ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ فَلا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ النِّساءَ في مَسْجِدي وَ لا يَبيتَ فيهِ جُنُبٌ إِلّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ ساءَهُ ذٰلِكَ فَهاهُنا»

… و همانا جایگاه علیّ علیه السّلام از من به منزلت هارون از موسی است، پس برای هیچ کسی حلال نیست  که در این مسجد من نزدیک زنان شود و جنب در آن بماند مگر علیّ و ذرّیّه او، پس هرکس که از آن ناخوشایند است، این جا (برود.)

– و ضرب بيده نحو الشّام.^[۲۴]

و با دست خود به سوی شام اشاره فرمود.

«… وَ لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَنْكِحَ فيهِ النِّساءَ إِلّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ ساءَهُ فَهاهُنا».

… و جز علیّ و ذرّیّه او حلال نیست (کسی) در آن (مسجد) زنان را نکاح کند پس هرکه را (از این سخنم) ناخوش آمد، این جا (برود).

 -و أشار بيده نحو الشّام‏.^[۲۵]

و با دست خود به سوی شام اشاره فرمود.

نتیجه این که جنابت اینان چون دیگران نبوده و در حکم با دیگران مشترک نیستند، و تطهیر آنان به غَسْل و غُسْل به جهت طهورٌ علی طهورٍ و نورٌ علی نورٍ، و برای تعلیم مردم بوده است.

و غُسل و تغسیل اَعمّ است از نظافت و نجاست، و برای معصومِ مطهَّر به آیه تطهیر نجاستی متصوّر نیست.

هم چنین جسم آنان پس از رحلتشان از عالم دنیا طیّب و طاهر بلکه مطهِّر  است.^[۲۶]

و در روایت قاسم صیقل و حسین بن عبید است که به امام جعفر صادق علیه السّلام نوشتند: آیا امیر المؤمنین علیه السّلام پس از غسل دادن رسول الله صلّی الله علیه و آله غسل نمود؟ در پاسخ فرمود:

«النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ طاهِرٌ مُطَهَّرٌ، وَ لٰكِنْ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فَعَلَ، وَ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ».^[۲۷]

رسول الله طاهر و مطهّر بودند، لکن امیرالمؤمنین غسل نمودند، و سنّت بدان جاری گشت.

و باید که طاهر و مطهَّر می بودند و بر همه از جمیع جهات افضل تا حجّت بالغه الهی باشند.

و روح و جسم حضرات محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم از طینت فوق علّیّین است، در صورت و ظاهر به حکمت بشرند، لکن تمامی صفات نقص بشری از آنان به دلیل آیه تطهیر دفع گردیده و هرگز نبوده تا رفع گردد، زیرا آنان مظاهر صفات جلال و جمال ذات مقدّس الله تعالی می باشند.^[۲۸] در حدیث دیگری امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَنا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ، ثُمَّ صَوَّرَ خَلْقَنا مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ، فَأَسْكَنَ ذٰلِكَ النُّورَ فيهِ، فَكُنّا نَحْنُ خَلْقاً وَ بَشَراً نُورانِيّينَ، لَمْ يَجْعَلْ لِأَحَدٍ في مِثْلِ الَّذي خَلَقَنا مِنْهُ نَصيباً، … ».^[۲۹]

به راستى خدا ما را از نور عظمت خود آفريد، و سپس آفرینش ما را صورت گری كرد از گِلى مخزون و نهفته در زير عرش، و آن نور را در اين كالبد نهاد، و ما آفریدگانی شديم در جلوه بشريّت فروزان و درخشنده، و كسى را در اين خلقت ما بهره نيست … .

و در حدیثی از امام موسی کاظم علیه السّلام درباره خلقت محمّد و علیّ صلّی الله علیهما و آلهما چنین نقل شده است:

«… ظاهِرُهُما بَشَرِيَّةٌ، وَ باطِنُهُما لاهُوتِيَّةٌ، ظَهَرا لِلْخَلْقِ عَلىٰ هَياكِلِ النّاسُوتِيَّةِ حَتّىٰ يُطيقُوا رُؤْيَتَهُما، وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعالىٰ:‏ «وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ … ».^[۳۰]

ظاهر آن دو بشری، و باطن آنان لاهوتیست، برای خلق بر هیکل های ناسوتی ظاهر شدند تا این که طاقت دیدنشان را داشته باشند، و (دلیل آن) سخن خدای تعالی است: «و هرآینه بر آنان لباسی که می پوشند می پوشاندیم … ».

و از صدّیقه طاهره فاطمة الزّهراء سلام الله علیها و مادر گرامش و مادران ائمّه اطهار صلوات الله علیهم اجمعین، بنابر روایات وارده در کتب فریقین و شاهدانی از زنان هم چون أسماء، سه خونی که از زنان دیده می شود از ایشان دیده نشده است.

شاهد دیگر میلاد خجسته امیر المؤمنین علیه السّلام داخل کعبه و سه روز مکث نمودن مادر مکرّمه ایشان در آن است، در همه این موارد تامّل و دقت شود معلوم می گردد که آن حضرات از آب و گِل دگرند و حکم آنان با دیگران یکسان نیست.

و امّا بول رسول الله صلّی الله علیه و آله که از او بوی بد گزارش نشده است کسانی چون امّ ایمن رضي الله عنها از آن نوشید و رسول الله برخی از آثار برکت آن را به او خبر دادند.

و خون حجامت ایشان را اشخاصی نوشیدند و رسول الله صلّی الله علیه و آله نهی تحریمی نفرمودند و برخی از آثار و برکات آن را بشارت دادند.

و از اهل  بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام غائطی دیده نشده است. حلیمه سعدیّه دایه موحّده و با ایمان رسول الله صلّی الله علیه و آله از شیرخوارگی آن حضرت گزارش می دهد، او می گوید: به خداوند سوگند هرگز از آن حضرت لباسی آلوده به بول و غائط ایشان نشُستم و ندیدم و هرچه بود زمین در خود فرو می برد و بویی خوشبوتر از مشک و کافور از آن به مشامم می رسید.^[۳۱]

و در حدیث امام محمّد باقر و امام جعفر صادق و امام علیّ الرّضا علیهم السّلام از علامت های امام که ذکر نموده اند آن است که بول و مدفوع او دیده نمی شود، و خداوند به زمین مأموریّت داده که آن ها را ببلعد، و بوی آن از بوی مشک خوشبوتر است.^[۳۲] زادهم الله شرفاً و زادنا الله معرفتهم و طاعتهم.

و به تمامی ایراد هایی که به نظر بعضی رسیده است در درس معارف پاسخ داده ایم، و امید است إن شاءالله تعالی در وقتی دیگر که فرصت باشد مکتوب گردد، و در این نوشتار دلائل به اختصار اکتفا شد، و الله المستعان.

مطالب لازم و ارزش مند دیگر درباره آیه شریفه تطهیر

رسول الله بلکه خمسه طیّبه، مفردات آیه تطهیر را تفسیر کرده اند: «إنّما»، «یرید»، «لیذهب»، «الرّجس»، «اهل البیت» و «تطهیراً».

مفردات آیه تطهیر

۱- اشکالی نیست در این که واژه «إنّما» افاده حصر می کند، یعنی خداوند تبارک و تعالی، تنها از این خانواده اِذهاب رجس فرموده است. حضرت الله تبارک و تعالی اراده نکرده است اذهاب رجس کند مگر از این خاندان و آن تنها خاندان نبوّت است.

۲- اراده ای که خدای تبارک و تعالی در این آیه کریمه از آن خبر داده است، اراده تکوینیّه است و نه اراده تشریعیّه. یعنی در تکوین و در ذات و نور مقدّس این خاندان صلوات الله علیهم اجمعین، این اراده انجام گرفته و مانند اراده تشریعی نیست. امّا اگر کسی اشکال کند بگوید که این جا اراده، اراده تشریعیّه بوده، پاسخ داده می شود که در آیه تطهیر خصوصیّتی در تشریع احکام خاصّ برای اهل بیت نیست. احکام شرعیّه حلال و حرام برای همه است. این که برای پیامبر و این خاندان چیزهایی استثنا بشود و بخواهیم بگوییم به موجب این آیه اراده ای تشریعی برای این خاندان صورت گرفته، این غلط است. پس خصوصیّتی در تشریع احکام خاصّی در این آیه برای اهل بیت نیست.

مثلاً در آیه:

«یُریدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ»^[۳۳]

خداوند آسانی را برای شما اراده فرموده و می فرماید»

منظور آن است که غرض از تشریع احکام شرعیّه، آسانی است و نه سختی، و احکام شرعیّه حلال و حرام برای همه است، عمومیّت دارد، لکن در آیه تطهیر، اراده، اراده تکوینیّه بوده است مانند این آیه کریمه:

«إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ اللهُ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ».

همانا امر خداوند چنان است که چون چیزی را اراده فرماید، به آن می گوید (چنین و چنان) باش، می شود».^[۳۴]

۳- بنابر تفسیر اهل  بیت علیهم الصّلوة و السّلام، اراده خداوند تبارک و تعالی این است که انواع رجس و مطلق رجس که شامل رجس مادّی و معنوی و روحی و فکری و همه انواع آلودگی ها، شک، کفر و جهل است، همه را از اهل‏بیت علیهم السّلام ببرد. گناهان و جهل از آلوده‏ترین آلودگی‏ها و رجس‏ترین رجس‏ها هستند. آنان هرگز گناه نکرده و نمی‏کنند و هرگز آلوده به هیچ‏گونه رجس نمی‏شوند، این یعنی عصمت دارند.

مطلب دیگر اینکه خداوند در این آیه به ما خبر می دهد که اراده کرده است همه انواع رجس را از این خانواده دور کند. این خبر یعنی این کار را بعد از این خواهد کرد یا این کار را کرده و ادامه دارد؟ دلالت آیه چنین است که این فعل خاص واقع شده است نه اینکه اراده شده که از این به بعد، این فعل واقع شود، مخصوصاً که خدای تبارک و تعالی فرموده است «إنّما یرید الله»، «یرید» خبر می دهد از اراده خودش، اراده خدا فی الفور، در جا انجام می گیرد و اینکه صیغه مضارع آورده شده به جهت این است که ادامه دارد و دلالت بر دوام این اراده الهی می کند. ضمن اینکه قرآن کریم در سوره نساء آیه۲۷ می فرماید:

«یُریدُ اللهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ»

خدا می خواهد با این آیات برای شما بیان کند.

هم چنین آیه:

« یُریدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ».

الله برای شما آسانی را می خواهد.

اگر بنا بود این اراده با آن اراده در آیه تطهیر در یک مجرا باشد، تخصیصی برای اهل  بیت لازم نبود. خداوند برای این خاندان بعد از این اراده می کند و اگر برای مضارع و برای آینده بود، وجه تخصیص بی جهت بود و معنایی نداشت.

این اراده اقتضا می کند خبر را و بیان را که بیان و خبرش عموم خلق را در بر می گیرد بر وجهی از تفسیر و معنای این اراده وقتی خدای تبارک و تعالی اهل بیت را به اراده خودش به اذهاب رجس از آنها تخصیص داده است و دلالت می کند که این عمل انجام گرفته یعنی واقع شده، نه اینکه در آینده اذهاب رجس می شود بلکه در گذشته اذهاب رجس از اینها شده است.

۴- چه کسی مصداق اهل بیت را تعیین می کند و می گوید این اهل بیت چه کسانی هستند؟ همان طور که بنابر تصریح آیات و احادیث، تبیین و تفسیر آیات قرآن کریم بر عهده رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم است، برای تبیین و تفسیر این آیه کریمه نیز نیازمند بیان رسول الله و خاندان عصمت هستیم و تبیین تعیین مصداق اشخاص «اهل البیت» نیز بر عهده ایشان است. جز قرآن کلام‏الله و همین طور کلام رسول الله و اهل  بیت علیهم السّلام هیچ کس دیگری این شایستگی را ندارد و قرآن و اهل بیت طوری معنا کرده اند که افراد خاصّی را شامل می شود.

۵- اهل کسا مساوی رسول الله هستند در همه مراتب و شئون مگر آن چه که دلیل خاصّی بیاید و آنها را از این شمول خارج کند. چون آیه تطهیر برای همه اهل بیت است و کسی را مستثنی نکرده است، پس در عصمت و همه شئون و مراتب همه این اعضا با رسول الله مشترک و مساوی هستند و آن خصوصیّات عصمت است، علم است.

۶- از واژه «تطهیراً» این نتیجه مستفاد است که مطلق رجس از ایشان رفته است. یعنی خدای تبارک و تعالی همه جنس های رجس و تمام افراد رجس، رجس مادّی رجس معنوی رجس اخلاقی همه را از اهل  بیت اذهاب فرموده، خصوصاً با تصریح خود اهل  بیت، خصوصاً خود آیه بعد از طهارت به دفع رجس که می فرماید: « إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ» سخن تمام است امّا باز می فرماید: «وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» این جمله این فایده و نتیجه را می دهد که دفع جمیع ارجاس از ایشان شده است و نه یک نوع رجس و هم چنین تأکید بیشتر است خصوصاً با تأکید بعد از «یُطَهِّرَکُمْ» به قول «تَطْهیراً».

۷- تطهیر یعنی تنزّه یعنی خلوص از لوث و آلودگی همه انواع رجس ها و نجس ها و معاصی و خبائث و غیر آن از معایب و نقایص ظاهری و باطنی. همین طور که در کتاب شریف مشکوة الأنوار سبط طبرسی صفحه ۱۵۰ حدیث شریف هست.

خصوصاً با اینکه به صیغه مضارع آورده و صیغه مضارع مفید استمرار است، یعنی ایشان همیشه در عدم رجس هستند و همیشه تطهیر در وجودشان هست، در جمیع مدّت حیات آنها. پس آیه صریح است در عصمت کبری و عظمای حضرات خمسه طیّبه که بنابر فرمایش پنج معصوم اهل کساء، بقیه حضرات امامان را نیز شامل می شود.

۸- اِذهاب رجس از اهل  بیت به معنای دفع رجس است. یعنی راندن و نزاهت از وجود نه به معنای رفع، که بوده است و حالا اذهاب می شود یعنی از بین می رود. بلکه از همان اوّل راه نداشته است. به معنای رفع بعد از وجود نیست به دلایلی:

الف: آن چه مناسب است با غایت تطهیری که از «وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» استفاده می شود، این نزاهت از ارجاس، نزاهت اساسی است بنیادی است نه وجود و بعد رفع، به این معنا نیست، یعنی نبوده و هرگز نخواهد بود. این معنا از قرینه داخلیّه استفاده می شود.

ب: آن چه که ثابت است به ادلّه عقلیّه و نصوص متواتره نقلیّه، این است که هیچ گناه و معصیت و جهلی از اهل  بیت سر نزده است، تاریخ نقل نکرده است. اینان از اوّل عمر در عصمت بوده اند و در کتب شیعه حقّه امامیّه و کتب عمریّه نقل های بسیار بر این معنی وجود دارد و در حدیث آمده است که دو فرشته امیرالمؤمنین سلام الله علیه بر بقیه فرشتگان افتخار می کنند، می گویند ما تا کنون گناه و خطایی از امیرالمؤمنین علیه السّلام سراغ نداریم، ندیده ایم و ثبت ننموده ایم.

«لَمْ یَصْعَدا إِلَی اللهِ تَعالیٰ قَطُّ بِشَيْءٍ یُسْخِطُهُ».^[۳۵]

ملائکه امیرالمؤمنین افتخار می کنند که تا کنون نشده از امیرالمؤمنین عملی ببینیم و بنویسیم که خدا را به خشم آورد.

این هم قرینه خارجیّه.

ج: «لیذهب» از باب افعال است و وقتی قرآن کریم آن را می آورد، لغتاً و شرعاً، در علم لغت و در شرع مورد تأیید است که اگر فعلی از باب افعال آمد، مثل اینکه کسی به کسی می گوید: «أذهب الله عنك کلّ مرض و سقم ـ خدا از تو ببرد هر مرض و دردی را»، نه این که تو این مرض را مبتلا هستی خدا آن ها را از تو ببرد، بلکه به این معنی که هنوز مرضی نیامده و تو نداری، خدا از تو ببرد. استفاده‏ای که از این می شود به این معنا نیست که هست و درخواست رفع بکند، بلکه نیست و درخواست دفع می کند. این به معنای ذهاب امراض و اسقام بعد از وجود آن ها نیست بلکه به معنای اذهاب است «أي صرفه عنك» یعنی خداوند آن را از تو دور و منصرف کند مانند این که کسی به دیگری دعا می کند می گوید: «صرف اللّه عنك السّوء ـ خدا بدی را از تو منصرف کند».

در شرع هم وقتی اِذهاب استفاده می شود، به همین معناست. مثل این حدیث شریف از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم:

«مَنْ أَطْعَمَ أَخاهُ حَلاوَةً أَذْهَبَ اللهُ عَنْهُ مَرارَةَ الْمَوْتِ».^[۳۶]

هرکس به برادر (دینی) خود یک شیرینی بدهد، مثلاً خرما، خدای تبارک و تعالی تلخی مرگ را از او می برد.

یعنی هرگز سراغ او نیاید.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرموده‏اند:

«مَنْ بَدَأَ بِالْمِلْحِ أَذْهَبَ اللهُ عَنْهُ سَبْعینَ داءاً ما یَعْلَمُ الْعِبادُ ما هُوَ».

هرکس (غذا را) با نمک شروع کند، خدای تعالی هفتاد درد را از او دور می کند.^[۳۷]

پس اذهاب عبارت است از «صرف» نه «رفع» و این آیه خبر می دهد که این خانواده تحت اراده الهی قرار گرفته که هرگز رجس و پلیدی بر آنها نبوده و نیست و نخواهد بود.

د: هم چنین کلمه «تطهیراً» که در آیه آمده است. این هم به معنای اِبعاد است به معنای دور نمودن است به معنای نزاهت از رجس است نه طهارت بعد از نجاست. هم چنان که خود قرآن کریم همین معنا را استعمال کرده است

«رَسُولٌ مِنَ اللهِ یَتْلوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً».^[۳۸]

فرستاده ای از الله که صحیفه هایی پاکیزه تلاوت می کند.

این صحف مطهّرة از اوّل مطهّره بوده است. و یا آیه کریمه

«لَهُمْ فیها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ».^[۳۹]

برای مؤمنین در بهشت همسرانی تطهیر شده است.

یعنی خدای تعالی اینان را از آغاز بنیانشان، تطهیر فرموده است.^[۴۰]

۹- در این آیه مبارکه، تطهیر اختصاص به خمسه طاهره دارد، امّا درباره بقیّه ائمّه، نمایش بعضی از مصادیق آن در قضیّه کساء بوده است، پنج تن نمایش داده شدند بقیه نیامدند امّا آیه تطهیر شامل آنها هم می شود و خدای تبارک و تعالی راجع به آنها هم می فرماید. و ما این را از کلام رسول الله و اهل بیت علیهم الصّلوة و السّلام می فهمیم، احادیث بسیاری که در کتب فریقین است و این معنا را تفسیر می‏کند.^[۴۱]

در لسان رسول الله و خاندان عصمت، «اهل البیت» به ائمّه تفسیر شده است.^[۴۲] بنابراین اهل بیت در آیه تطهیر خمسه طیّبه هستند که آیه راجع به آنها نازل شده است سپس فرزندان معصوم این خاندان و در احادیث بسیار در کتب فریقین به نقل از رسول الله صلّی الله علیه و آله تصریح به تعداد و نام آنان شده است. در روایات فریقین به سندهای متّصل از رسول الله رسیده است که فرمود:

«أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ التِّسْعَةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ مُطَهَّرُونَ مَعْصُومُونَ».^[۴۳]

من و علیّ و حسن و حسین و نه تن از فرزندان حسین پاکیزه گردیده و معصومیم.

در تفسیر الدّرّ المنثور سیوطی جلد۶ صفحه۶۰۵ و بسیاری از کتاب های مخالفین روایت شده است که رسول الله فرمود:

فَأَنَا وَ أَهْلُ بَیْتي مُطَهَّرُونَ مِنَ الذُّنُوبِ».

من و اهل  بیت من، از تمامی گناهان مطهّر هستیم.

در کتاب شریف اِحقاق الحق جلد۲۰ صفحه۵۳۰ از کتاب شریف «آل محمّد» مردی خافی. آنجا هم مدارکی آکده است دالّ بر این که رسول الله فرمود:

«أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ مُطَهَّرُونَ مَعْصُومُونَ».

من و علیّ و حسن و حسین و نه تن از فرزندان حسین پاکیزه گردیده و معصومیم.

و احادیث بسیاری دالّ بر تفسیر مصادیق و تبیین تعیین مصادیق افراد اهل  بیت علیهم الصّلوة و السّلام در احادیث رسول الله و اهل  بیت گرام علیهم الصّلوة و السّلام وجود دارد. از جمله آن ها حدیث شریفی است از جابر، می‏گوید:

در خانه امّ سلمه نزد پیغمبر بودم خدای تبارک و تعالی آیه تطهیر را نازل فرمود. سپس پیغمبر اکرم امام حسن و امام حسین و فاطمه زهرا و حضرت علیّ علیه السّلام را خواندند و این ها را در مقابل خود و حضرت علیّ را پشت سر خود نشاندند و فرمودند:

«اللّٰهُمَّ هٰؤُلاءِ أَهْلُ بَيْتي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهيراً».

أمّ سلمة گفت: يا رسول اللّه و (آیا) من نیز با آنان هستم؟ فرمود: تو بر خیر هستی. گفتم: یا رسول الله! به تحقیق که خداوند این عترت پاک و ذرّیّه مبارکه را گرامی داشته است به این که همه پلیدی ها را از آن ها برده است. فرمود:

«يا جابِرُ! لِأَنَّهُمْ عِتْرَتي مِنْ لَحْمي وَ دَمي، فَأَخي سَيِّدُ الْأَوْصِياءِ، وَ ابْنايَ خَيْرُ الْأَسْباطِ، وَ ابْنَتي سَيِّدَةُ النِّسْوانِ، وَ مِنَّا الْمَهْدِيُّ».

ای جابر! زیرا که همانا آنان از گوشت و خون منند، پس برادرم سرور اوصیاء است، و دو پسرم بهترین نوادگانند، و دخترم بهترین زنان است، و مهدیّ از ما است.

گفتم: یا رسول اللّه! و مهدی کیست؟ فرمود:

«تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ أَئِمَّةٌ أَبْرارٌ، وَ التّاسِعُ قائِمُهُمْ، يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً، يُقاتِلُ عَلَى التَّأْويلِ، كَما قاتَلْتُ عَلَى التَّنْزيلِ».^[۴۴]

نه تن از پشت حسین امامان نیک اند، و نهمین آنان قائم آنان است، زمین را از قسط و عدل پر می کند، بر اساس تأویل جنگ کند، چنان که بر تنزیل جنگیدم.

در این حدیث شریف می بینیم که راجع به حضرت صاحب سلام الله علیه هم صحبت می شود و می فرماید: مهدی هم از ما اهل  بیت هست.

معنای رجس در آیه کریمه

مطلب شایان ذکر دیگر این است که رجس در این جا به معنای شرک نیست زیرا شرک با اطاعت از رسول، از بین می رود و وقتی که امّت اطاعت از رسول کرده باشند، برای امّت حاصل شده است، چنان چه در امم سابق نیز چنین بوده بدون این که به اهل  بیت اختصاص داشته باشد. و اگر بنابر این بود که در این جا مقصود از رجس و اذهاب رجس، شرک باشد، سایر هدایت یافتگان نیز با ایشان شریک می شدند و دلیلی بر اختصاص نبود.

معنای اذهاب رجس در آیه کریمه

بنابر بیان رسول الله که قرآن کریم درباره او می فرماید: «لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ»، در «إِنَّما یُریدُ اللهُ…» نیز بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است که بیان نماید و تبیین فرموده اند. پیامبر اکرم دعا فرمود: خدایا از من و از اهل بیت من اذهاب رجس کن، و خدای تبارک و تعالی موافقة للرّسول این آیه را جهت اِخبار اعلان کرد و نازل فرمود و فقط برای اهل  بیت. چنین نبود که پیامبر دعایی بکند و خداوند تبارک و تعالی همان موقع انشاء کند. بلکه اِخبار بوده و دعای رسول به جهت اِخبار برای مردم بوده. خبر راست بود و شهادت الهی بود.

و دلالت می کند بر تحقّق این در فعل پیامبر در همان اجتماعشان در زیر کساء و نه تحقّقش در مستقبل. یعنی این کار انجام گرفته و آیه کریمه اِخبار می دهد به ما و فعل اهل  بیت، فعل همه ایشان و از جمله فعل رسول الله در جمع کردن خمسه طیّبه، تبعیّت  از وحی است و تسدید الهی و این معنای عصمت است یعنی رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم و اهل  بیت احتیاج به هدایت غیر ندارند و در خارج هم ثابت شده است که هیچ گاه نیاز به علم و هدایت کسی نداشته‏اند، و جمله خبریّه است و انشائیّه نیست.

در آیه کریمه می خوانیم:

«فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ* وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظیمٌ* إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَریمٌ* في کِتابٍ مَکْنُونٍ* لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ».^[۴۵]

به مدار و موضع ستارگان سوگند مى‏خورم* و بی شک اگر بدانيد اين سوگندى بزرگ است‏*  كه آن همانا قرآن كريم است‏* اندر کتابی پوشيده‏*  كه آن را جز پاكيزگان در نيابند.

مقتضای قسم در آیه این است که مقسوم علیه جمله خبریّه باشد نه جمله اِنشائیّه، زیرا قسم برای توثیق «مقسوم علیه» است اِخباری که بر آن ها قسم یاد شده و اینجا موثوق به عظمت شده به خاطر بیان عظمت مخبریّتش. و این که کسی به این قرآن و به آن کتاب مکنون دسترسی ندارد و نمی رسد مگر آنان که مطهّرند، مطهّر از ذنوب و ضلالت. و این بیانی است که قرآن کریم فرموده است و این که قرآن کریم و قداست و عزّتش مانع از این است که غیر مطهّرین دسترسی به آن داشته باشند.

فرق بین مطهَّر و متطهِّر

طهارت اهل بیت یعنی عصمت علمی و عملی آن ها، این عصمت علمی و عملی ایشان که الهی است موجب می شود که اهلیّت به حقایق غیبی قرآنی داشته باشند. و طهارت آن ها باید ذاتی باشد تا به این مقام برسند و با این طهارت ذاتی، هیچ گونه رجسی در حریم عصمت آنها راه پیدا نمی کند هم چنان که در زیارت سیّدالشّهداء ابی عبدالله علیه السّلام می خوانیم بنابر دلالت ارشاد معصوم:

«لَمْ تُنَجِّسْكَ الْجاهِلِیَّةُ بِأَنْجاسِها».

هرگز جاهلیّت به نجاست هایش تو را نجس ننموده است.

مصادیق اهل  بیت در کلام الله تبارک و تعالی

رسول الله هرگاه از واژه مقدّس «اهل  بیت» استفاده می فرمود، برای خانه مسکونی و یا همسران و یا فامیل نبود بلکه برای افراد خاصّی بود که تعداد آن ها مشخّص است. نه کم می شوند و نه به آن ها اضافه می شود. بنابراین هیچ معارضی ندارد که آیه کریمه درباره افراد خاصّی است که شخص رسول الله موظّف بودند آنان را تبیین بفرماید و در احادیث خود تبیین فرموده است.

و به حدّ استفاضه رسیده است نصوص و احادیثی که دلالت دارد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم پس از نازل شدن آیه تطهیر هنگامی که از خانه حضرت زهرا سلام الله علیها گذر می کردند و یا قبل از هر نماز، در نماز فجر و بقیه نمازها، به مدّت شش ماه بعضاً گفته شده نه ماه می آمدند و در خانه صدّیقه طاهره سلام الله علیها می ایستادند و سلام نموده و در حضور مردم آیه کریمه را تلاوت می فرمودند ، مردم می دیدند و در کتب فریقین بسیاری از روات روایت کرده اند که حضرت، چنین سلام می فرمودند: «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یا أَهْلَ الْبَیْتِ» رسول الله با این کار به مردم می فهماندند که غیر از این خاندان، اقارب من، همسران و فامیل من عصمت ندارند بلکه فقط اینان اهل  بیت من هستند، و این کار را یک بار انجام ندادند بلکه بارها این کار را تکرار نمودند.

اضافه بر این؛ هیچ کدام از نزدیکان رسول الله و حتّی همسران حضرت، برای اثبات عصمت خود به این آیه استناد نکرده اند. بلکه امّت اجماع دارند بر این که عایشه با کلام خدا و سفارش رسول الله مخالفت کرد لکن مخالفین می‏گویند توبه کرد، تصریح می‏کنند که ایشان بعد از این که جنگ جمل را به راه انداخت توبه کرد، و توبه انجام نمی‏گیرد مگر بعد از گناه مگر بعد از معصیت، در حالی که عصمت مانع اجتهاد و رأی است.

راویانی هم که ازواج رسول را جزو آیه تطهیر دانسته‏اند، جز دو نفر کس دیگری نبوده‏اند. یکی عکرمه لعنة الله علیه بوده، در کتب خود عمری ها هم ثابت است که او ناصبی است. دوم مقاتل است، او نیز در کتاب های خودشان متّهم به دروغ‏گویی است بلکه از او با عنوان «بسیار دروغ‏گو» یاد کرده اند. بنابراین بلامعارض ثابت شد که ازواج پیامبر شامل آیه تطهیر نمی شوند.

نکات دیگر

از جمله نکات دیگر در آیه تطهیر، مذکّر بودن لفظ اهل بیت و رفتن اهل بیت در زیر کساء است. آیه تطهیر بر مطلق طهارت از ارجاس معنوی و مادی دلالت می کند و ملکه عصمت که از ضروری ترین و اساسی ترین خصیصه نبیّ و وصیّ است اخصّ از تطهیر است و کسی جز خالق تعالی از آن خبر ندارد و به نصب او و اعلان رسول و یا امام قبل و نیز اظهار معجزه معلوم می گردد.

و امامت زعامت در امور تکوین و تشریع به جعل و نصب الهی است، امام همانند نبی حافظ علمی و عملی شرع مطهّر و مبیّن آن است، و از اهمّ شرایط امامت عصمت است و اگر امام دارای ملکه عصمت نباشد خود، نیازمند امام معصوم دیگر است و تسلسل به وجود می آید که مخلّ نظام امامت است.

ابوطيبه حجام گويد: رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را حجامت كردم، حضرت دينارى به من عطا فرمود و من خون او را سر كشيدم. چون از اين كار آگاه شد فرمود: چرا چنين كردى؟ گفتم: خواستم بدان تبرک جويم. فرمود: امانى از دردها، بيماری ها و فقر و تهيدستى گرفتى و هيچ گاه آتش به تو نخواهد رسيد. (اللّمعة البيضاء في شرح خطبة الزّهراء عليها السّلام: ص ۳۱ و ۳۲ )

و در زيارت امام حسين عليه السّلام وارد است :

«وَ أَشْهَدُ أَنَّ دَمَكَ سَكَنَ فِي الْجَنَّةِ».^[۴۶]

و گواهى مى دهم كه خون تو در بهشت جاى گرفت.

و در خبر وارد است:

فاطمه عليها السّلام در بهشت از خون فرزندش حسين خضاب مى كند.

و در زيارت جامعه اى كه سیّد علیّ ابن طاووس روايت نموده وارد است:

«… فَأَنَا أُشْهِدُ اللهَ خالِقي… عالِمٌ بِأَنَّ اللهَ قَدْ طَهَّرَکُمْ مِنَ الْفَواحِشِ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ، وَ مِنْ کُلِّ ریبَةٍ وَ نَجاسَةٍ، وَ دَنِیَّةٍ وَ رَجاسَةٍ، … ».^[۴۷]

… پس من خالقم الله را شاهد می گیرم… دانایم به این که همانا خداوند شما را از زشتی هاى ظاهرى و باطنى، و از هر شکّ و دو دلى، و پليدى و آلودگى، پاكيزه ساخته … .

و علّامه حلّى رحمه الله در تذكرة الفقهاء در اوّل كتاب نكاح آن جا كه پاره اى از فضائل پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را بر مى شمرد گويد:

به خون و بول حضرتش تبرّک مى جستند، و ظاهر اين كار طهارت آن ها است.^[۴۸]

***

ارتداد از اسلام یا از ولایت؟

سؤال۴- در روایت: «إرتدّ النّاس بعد رسول الله إلّا ثلاث أو خمس» آیا ارتداد از اسلام بوده است یا ارتداد از ولایت؟

جواب- در این باره دو نظر است، ارتداد از اسلام و یا از ایمان، در ارتداد از ايمان همه اتّفاق دارند و برای ارتداد آنان از اسلام نیز دلايلی وجود دارد، از جمله آيه کريمه:

«وَ ما مُحَمَّدٌ إِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلىٰ‏ أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلىٰ‏ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللهُ الشّاكِرينَ».^[۴۹]

و محمّد جز پيامبرى نيست كه پيامبرانى پيش از وى برفتند، آيا با اين وصف اگر او بميرد بلکه كشته شود واپس بر مى‏گرديد حال آن كه هر كس واپس خويش (به جاهلیّت کفر) بگردد هرگز ذره‏اى به خدا زيان نزند و خدا سپاسگزاران را مزد خواهد داد.

که شاهد صدق بر ارتدادی است که قرآن کريم، پس از شهادت رسول الله صلّی الله عليه و آله و سلّم، پیش از وقوع از آن خبر داده است.

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرينَ يُجاهِدُونَ في‏ سَبيلِ اللهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذٰلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللهُ واسِعٌ عَليمٌ».^[۵۰]

هان اى كسانى كه ايمان آوردند، هر كس از شما از دين خويش برگردد بداند كه بزودى خدا قومى را پديد آرد كه دوستشان مى‏دارد و دوستش مى دارند، با مؤمنان نرم خو هستند با كافران درشت رفتارند در راه خدا جهاد مى كنند و از سرزنش هيچ سرزنش گرى نمى‏هراسند، آن فضل خداست كه آن را به هر كس خواهد بدهد و خدا فراخى دهى داناست.

و در این آیه ارتداد از دین ذکر گردیده است.

و احاديث و رواياتی بر وقوع ارتداد در آن زمان دلالت می کند، از جمله فرمايش امام محمّد باقر عليه السّلام:

«إِرْتَدَّ النّاسُ‏ بَعْدَ النَّبِيِّ إِلّا ثَلاثَةَ نَفَرٍ؛ الْمِقْدادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفارِيُّ وَ سَلْمانُ الْفارِسِيُّ، ثُمَّ إِنَّ النّاسَ عَرَفُوا وَ لَحِقُوا بَعْدُ».^[۵۱]

پس از پیامبر جز سه نفر از مردم همه مرتد شدند: مقداد بن الأسود و أبوذرّ غفاری و سلمان فارسی، پس از آن (از میان) مردم کسانی شناختند و ملحق شدند.

و فرمود:

«إِرْتَدَّ النّاسُ‏ إِلّا ثَلاثَةَ نَفَرٍ؛ سَلْمانُ وَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفارِيُّ وَ الْمِقْدادُ».

همه مردم مرتد شدند جز سه نفر؛ سلمان و ابوذر غفاری و مقداد.

حضرمی گوید: گفتم: پس عمّار (چه شد)؟ فرمود:

قَدْ كانَ جاضَ جَيْضَةً ثُمَّ رَجَعَ.

(از حق به باطل) میلی نمود و پس از آن بازگشت.

سپس فرمود:

إِنْ أَرَدْتَ الَّذي لَمْ يَشُكَّ وَ لَمْ يَدْخُلْهُ شَيْ‏ءٌ فَالْمِقْدادُ، فَأَمّا سَلْمانُ فَإِنَّهُ عَرَضَ في قَلْبِهِ عارِضٌ؛ أَنَّ عِنْدَ ذا – يَعْني أَميرَ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ-  اسْمَ اللهِ الْأَعْظَمَ لَوْ تَكَلَّمَ بِهِ لَأَخَذَتْهُمُ الْأَرْضُ وَ هُوَ هٰكَذا فَلُبِّبَ وَ وُجِئَتْ في عُنُقِهِ حَتّىٰ تُرِكَتْ كَالسِّلْعَةِ وَ مَرَّ بِهِ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فَقالَ: يا أَبا عَبْدِ اللهِ! هٰذا مِنْ ذاكَ بايِعْ فَبايَعَ، وَ أَمّا أَبُو ذَرٍّ الْغِفارِيُّ فَأَمَرَهُ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ بِالسُّكُوتِ وَ لَمْ يَكُنْ تَأْخُذُهُ فِي اللهِ لَوْمَةُ لائِمٍ فَأَبىٰ إِلّا أَنْ يَتَكَلَّمَ فَمَرَّ بِهِ عُثْمانُ فَأَمَرَ بِهِ. ثُمَّ أَنابَ النّاسُ بَعْدُ فَكانَ أَوَّلَ مَنْ أَنابَ أَبُو ساسانَ الْأَنْصارِيُّ وَ أَبُو عَمْرَةَ وَ فُلانٌ        – حتّىٰ عقد سبعةً – وَ لَمْ يَكُنْ يَعْرِفُ حَقَّ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ إِلّا هٰؤُلاءِ السَّبْعَةُ».^[۵۲]

اگر آن را می خواهی (بدانی) که شک نکرد و چیزی (از تردید) در او داخل نگشت پس او مقداد است. امّا سلمان همانا در قلبش عارض شد که «همانا اسم اعظم نزد او ـ یعنی امیر المؤمنین علیّ علیه السّلام ـ است که اگر آن را بگوید به یقین آنان را زمین بگیرد » و او چنین بود، در نتیجه در گریبانش پیچیده و گردنش کوبیده شد و زائده ای مانند غده پدید آمد و امیر المؤمنین علیه السّلام از او گذر کرد و فرمود: ای اباعبدالله! این (که بر سرت آمد) نتیجه آن است (که از دلت گذشت) پس بیعت کن و بیعت نمود، و امّا ابوذر غفاری، امیر المؤمنین علیه السّلام او را امر به سکوت فرمود و او در راه فرمانبری از الله از ملامت ملامت گران باکی نداشت، او (از فرمان مولا) سرباز زد (مطلوبش نبود) مگر این که سخن بگوید، در نتیجه (وقتی) دور عثمان شد و فرمان (تبعید) او را داد. پس از (مدتی) مردم بازگشتند و اوّلین کسانی که بازگشتند ابوساسان انصاری و ابوعمره و فلانی بود      ـ تا این که هفت شخص را نام برد ـ و حقّ امیر المؤمنین علیه السّلام را جز این هفت نفر معرفت ننموده و نشناختند.

و امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود:

«إِنَّ النَّبِيَّ لَمّا قُبِضَ ارْتَدَّ النّاسُ‏ عَلىٰ أَعْقابِهِمْ كُفّاراً إِلّا ثَلاثاً؛ سَلْمانُ وَ الْمِقْدادُ وَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفارِيُّ، إِنَّهُ لَمّا قُبِضَ رَسُولُ اللهِ جاءَ أَرْبَعُونَ رَجُلاً إِلىٰ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ فَقالُوا: لا وَ اللهِ لا نُعْطي أَحَداً طاعَةً بَعْدَكَ أَبَداً. قالَ: وَ لِمَ؟ قالُوا: إِنّا سَمِعْنا مِنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فيكَ يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ‏. قالَ: وَ تَفْعَلُونَ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: فَأْتُوني غَداً مُحَلِّقينَ.

همانا آن گاه که پیامبر قبض روح شد، مردم مرتد شده و به عقب (و کفر جاهلیّت بازگشته) و کافر شدند مگر سه نفر؛ سلمان و مقداد و ابوذر غفاری. به تحقیق آن گاه که رسول الله قبض روح شدند، چهل مرد نزد امیرالمؤمنین علیه السّلام آمدند و گفتند: پس از تو دست (بیعت و) و فرمانبرداری هرگز به کسی نمی دهیم. فرمود: و برای چه؟ گفتند همانا ما درباره تو در روز غدیر  از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم. فرمود: و (فرمان) انجام می دهید؟ گفتند: بله. فرمود: پس شما فردا با سر تراشیده تان نزدم بیایید.

امام صادق علیه السّلام فرمود:

فَما أَتاهُ إِلّا هٰؤُلاءِ الثَّلاثَةُ. قالَ: وَ جاءَهُ عَمّارُ بْنُ ياسِرٍ بَعْدَ الظُّهْرِ فَضَرَبَ يَدَهُ عَلىٰ صَدْرِهِ ثُمَّ قالَ لَهُ: ما لَكَ أَنْ تَسْتَيْقِظَ مِنْ نَوْمَةِ الْغَفْلَةِ؟ إِرْجِعُوا فَلا حاجَةَ لي فيكُمْ أَنْتُمْ لَمْ تُطيعُوني في حَلْقِ الرَّأْسِ فَكَيْفَ تُطيعُونّي في قِتالِ جِبالِ الْحَديدِ؟ إِرْجِعُوا فَلا حاجَةَ لي فيكُمْ»‏.^[۵۳]

(فردای آن) جز این سه نفر کسی نیامد. و عمار یاسر بعد از ظهر آمد، (امام علیّ علیه السّلام) دست مبارک را بر سینه او زد و به او فرمود: نمی خواهی که از خواب غفلت بیدار شوی؟ بازگردید که نیازی به شما ندارم، شما در تراشیدن سرتان از من اطاعت نمی کنید پس چگونه از من در نبرد کوه های آهن فرمان می برید؟!! بازگردید که مرا در شما نیازی نیست.

حارث بن مغیرة نصری گوید: شنیدم عبدالملک بن أعین از امام جعفر صادق علیه السّلام می پرسید تا این که به امام گفت: بنابر این مردم هلاک شدند؟ فرمود:

«إِي وَ اللهِ يَا ابْنَ أَعْيَنَ هَلَكَ النّاسُ أَجْمَعُونَ».

آری به الله سوگند همه مردم هلاک شدند.

من گفتم: هرکسی که در مشرق و مغرب است (همه هلاک شدند)؟ فرمود:

«إِنَّها فُتِحَتْ‏ عَلَى‏ الضَّلالِ‏، إِي وَ اللهِ هَلَكُوا إِلّا ثَلاثَةً، ثُمَّ لَحِقَ أَبُو ساسانَ‏ وَ عَمّارٌ وَ شُتَيْرَةُ وَ أَبُو عَمْرَةَ فَصارُوا سَبْعَةً».

آن ها بر ضلالت فتح شدند (و رهبری غاصبان، نه این که به اذن و فرمان امام فتح شده و به اسلام گرایش نموده باشند) ، آری قسم به الله همه هلاک شدند جز سه نفر ، پس از آن ابوساسان و عمّار و شتیره و أبوعمره به آنان پیوستند و هفت نفر شدند.[۵۴]

ابوبصیر گويد به امام صادق عليه السّلام عرضه داشتم:

همه مردم مرتد شدند جز؛ ابوذر و سلمان و مقداد.

فرمود:

«فَأَيْنَ أَبُو ساسانَ‏ وَ أَبُو عَمْرَةَ الْأَنْصارِيُّ؟!».^[۵۵]

پس کجاست ابوساسان و ابوعمره انصاری؟!.

و در تفسير علیّ بن ابراهيم قمّی: ج‏۱ ص۱۷۰ فرمود: و اما قول خداوند که فرموده:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرينَ يُجاهِدُونَ في سَبيلِ اللهِ‏».

اى اهل ايمان! هر كس از شما از دينش برگردد خدا به زودى گروهى را مى‏آورد كه آنان را دوست دارد، و آنان هم خدا را دوست دارند؛ در برابر مؤمنانْ فروتن‏اند، و در برابر كافرانْ سرسخت و قدرتمندند، همواره در راه خدا جهاد مى‏كنند.

فرمود:

«هُوَ مُخاطَبَةٌ لِأَصْحابِ رَسولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ الَّذينَ غَصَبوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ وَ ارْتَدّوا عَنْ دينِ اللهِ‏ … ».

این خطابی است به آن اصحاب رسول الله صلّی الله علیه و آله که حقّ آل محمّد را غصب نموده ( و به سبب آن) و از دین الله مرتدّ شده (و خارج گشتند) … .

و آيات و روايات بسیاری بر اتّحاد اسلام و ايمان دلالت دارد و از آن ها:

«أَمْ تُريدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسىٰ‏ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَتَبݧݧَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبيلِ».^[۵۶]‏

بلكه مى‏خواهيد از پيامبرتان [كارهاى نامعقول و بيهوده‏] درخواست كنيد، همان گونه كه پيش از اين از موسى درخواست شد؟ و كسى كه كفر را به ايمان تبدیل كند، تحقيقاً از راه راست گمراه شده است.

«إِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللهِ فَإِنَّ اللهَ سَريعُ الْحِسابِ».‏^[۵۷]

قطعاً دينِ (حق) نزد الله اسلام است. و اهل كتاب [درباره آن‏] اختلاف نكردند مگر پس از آن كه [نسبت به حقّانيّت آن‏] آگاه شدند، اين اختلاف به خاطر حسد و تجاوز ميان خودشان بود؛ و هر كس به آيات خدا كافر شود [بداند كه‏] همانا خداوند حساب رسى سريع است.

«وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ».^[۵۸]‏

و هركه جز اسلام، دينى طلب (و اختیار) كند، هرگز از او پذيرفته نمى‏شود و او در آخرت از زيان كاران است‏.

«الَّذينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللهِ قالُوا أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَ إِنْ كانَ لِلْكافِرينَ نَصيبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنينَ فَاللهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً».^[۵۹]

آنان كه همواره حوادثى را براى شما انتظار مى‏برند، اگر از سوى خدا برايتان فتح و پيروزى رسد، مى‏گويند: مگر ما با شما (در ميدان جنگ) نبوديم؟ (پس سهم خواهی کنند)، و اگر براى كافران بهره‏اى اندک (از غلبه) باشد، به آنان مى‏گويند: آيا (ما كه در ميان ارتش اسلام بوديم‏) بر شما چيره و مسلّط نبوديم؟ (ولى ديديد كه از ضربه زدن به شما خوددارى كرديم‏) و شما را (از آسيب و زيان مؤمنان‏) مانع مى‏شديم (پس سهم غنيمت ما را بدهيد) خدا روز قيامت ميان شما داورى مى‏كند؛ و خدا هرگز هيچ راه سلطه‏اى به سود كافران بر ضد مؤمنان قرار نداده است.

«فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فيها مِنَ الْمُؤْمِنين * فَما وَجَدْنا فيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمينَ».‏^[۶۰]

پس هركه را از مؤمنان در آن شهر بود [پيش از آمدن عذاب‏] بيرون برديم‏ * در آن جا جز يک خانه از مسلمانان نيافتيم.‏

«هُوَ الَّذي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ».^[۶۱]

اوست كه شما را آفريد؛ پس گروهى از شما كافرند، و برخى مؤمن، و خدا به آن چه انجام مى‏دهيد، بيناست.‏

و آن که ایمان از او منتفی باشد بنابر قول اکثر علمای طائفه حقّه شیعه امامیّه بلکه اجماع آن ها کما ادّعي، اسلام او منتفی باشد.

علّت نام گذاری نام غاصبین بر فرزندان بعضی از معصومین علیهم السّلام

سؤال۵- چرا بعضی از معصومین علیهم السّلام نام فرزندانشان را به نام غاصبین   می گذاشته اند؟ آیا این کار نشانه رضایت و محبّت آن ها نسبت به غاصبین بوده است؟

جواب – از تحريف های دشمنان اهل بيت نبوّت، تحريف نمودن نام فرزندان آنان از «عمرو» به عمر بوده است که درباره عمرو بن عليّ بن أبي طالب فرزند صهباء تغلبیّه و عمرو بن عليّ بن الحسین و عمرو بن الحسن بن عليّ و هاشم یکی از اجداد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم است که نام او عمرو بوده که به عمر تحریف نمودند.  و نام عبد الله بن الحسن که در کربلاء به شهادت رسید را نیز به ابوبکر تحریف نمودند، و علمای شیعه رساله هایی در این باره نوشته اند، برای مزید اطّلاع به منابعی که ذکر می گردد مراجعه نمایید.^[۶۲]

***

علم معصومین علیهم السّلام به زمان ظهور و وقوع قیامت

سؤال۶- آیا معصومین علیهم السّلام زمان ظهور امام زمان عجّل الله فرجه و هم چنین زمان وقوع قیامت را می دانسته اند یا خیر؟

جواب – حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم از تمامی علومی که مربوط به خلائق است آگاهی دارند، البته نه از خودشان بلکه خداوند تعالی به آن ها تعلیم فرموده است، تنها علم به ذات باری تعالی را خدا می داند و هیچ کسی از آن آگاهی ندارد، آن چه را که خداوند اراده فرماید علم به تمامیّت آن از تقدیر و مشیّت و… به آن ها رسیده و نسبت بدان آگاهی کامل و ولایت دارند:

«… إِرادَةُ الرَّبِّ‏ في‏ مَقاديرِ أُمُورِهِ تَهْبِطُ إِلَيْكُمْ، وَ تَصْدُرُ مِنْ بُيُوتِكُمْ، وَ الصّادِرُ عَمّا فَصَلَ مِنْ أَحْكامِ الْعِبادِ، … ».^[۶۳]

… اراده پروردگار در تقدير (و هندسه) امور بر شما فرود مى‏آيد، و از بيوت شما صادر مى‏گردد، تفاصيل احكام عباد از بيوت شما صادر مى‏گردد، … .

و قیامت تقدیر گشته است و هندسه آن تعیین گشته است، و اهل بیت علیهم السّلام به آن چه شده است و خواهد شد و نخواهد شد آگاهی دارند: بزرگ بانوی عالم خلقت حضرت فاطمه علیها السّلام به حضرت أبو الحسن علیه السّلام فرمودند:

«إِعْلَمْ يا أَبَا الْحَسَنِ! … أَعْلَمُ‏ ما كانَ‏ وَ ما يَكُونُ وَ ما لَمْ يَكُنْ، … ».^[۶۴]

بدان ای ابا الحسن! … آن چه را که بوده و خواهد بود و نخواهد بود را می دانم… .

و در آیات کریمات:

«إِنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَ ما تَدْري نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَداً وَ ما تَدْري نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌ».^[۶۵]

يقيناً خداست كه علم قيامت نزد اوست، و او باران را نازل مى‏كند، و آن چه را در رحم‏هاست مى‏داند؛ و هيچ‏كس نمى‏داند فردا چه چيزى [از خير و شر] به دست میاورد، و کسی نمى‏داند در چه سرزمينى مى‏ميرد؛ بى‏ترديد خدا دانا و آگاه است.

«وَ تَبارَكَ الَّذي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».^[۶۶]‏

و بزرگوار خدايى كه آسمان ها و زمين و هر چه بين آنهاست همه ملک اوست و علم ساعت قيامت نزد اوست و شما همه به سوى او بازگردانيده مى‏شويد.

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ السّاعَةِ أَيّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبّي لا يُجَلّيها لِوَقْتِها إِلّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتيكُمْ إِلّا بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللهِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ».^[۶۷]

(اى رسول ما) از تو از ساعت قيامت می پرسند كه چه وقت فراخواهد رسيد؟ پاسخ ده كه علم آن نزد پروردگار من است، كسى به جز او آن را به هنگامش آشكار نكند، (شأن) آن ساعت در آسمان ها و زمين بسى سنگين است، نيايد شما را مگر ناگهانى. از تو مى‏پرسند گويى تو كاملا (از خود) بدان آگاهى. بگو: علم آن ساعت محققاً نزد خداست، ليكن اكثر مردم آگاه نيستند.

آمده است که علم به مرسای آن عند الله و در حیطه قدرت او است، اوست که إجلاء وقت آن را می کند و آن بغتة می باشد.

و در کریمه:

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ السّاعَةِ أَيّانَ مُرْساها * فيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها * إِلىٰ‏ رَبِّكَ مُنْتَهاها».^[۶۸]

از تو می پرسند قيامت كى بر پا شود؟ * تو را چه كار است ديگر كه از آن به ياد آرى؟ * كار آن ساعت به خداى تو منتهى شود.

منتهی و نهایت و بازگشت علم به ساعت قیامت (صغری و کبری) به ربّ تعالی می باشد.

و در کریمه:

«إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّاعَةِ وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثىٰ‏ وَ لا تَضَعُ إِلّا بِعِلْمِهِ وَ يَوْمَ يُناديهِمْ أَيْنَ شُرَكائي‏ قالُوا آذَنّاكَ ما مِنّا مِنْ شَهيدٌ».^[۶۹]

علم به ساعت قيامت به او (الله) بازمی گردد، و هيچ ميوه‏اى از غنچه خود بيرون نيايد و هيچ آبستنى بار بر ندارد و نزايد مگر به علم ازلى او. و روزى كه خداوند به مشركان خطاب كند: آن معبودان باطلى كه شريک من پنداشتيد كجا رفتند؟ مشركان گويند: بار الها، ما حضور تو عرضه داشتيم كه از ما هيچ كس گواه نيست (كه تو شريک داشته‏اى).

بازگشت علم السّاعة به خداوند است هیچ کسی از خود و منقطع از ربّ جلّ و علا نمی تواند کاشف آن باشد.

و  می فرماید:

«الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ».^[۷۰]

کسانی که ایمان به غیب می آورند و نماز را بر پا می دارند و از آن چه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند.

ایمان به غیب از اعمال مؤمنان حقیقی است، به آن چه که از آن ها در غیب است و مستلزم این نیست که شامل حضرات اهل  بیت نبوّت باشد زیرا آنان مرتضی و مجتبای ربّ جلیل می باشند به دلیل آیه کریمه:

«عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلىٰ‏ غَيْبِهِ أَحَداً * إِلّا مَنِ ارْتَضىٰ‏ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً».^[۷۱]

او عالم به غيب است و هيچ كس را بر غيب خود آگاه نمى‏كند * مگر آن كس كه به پيامبرى برگزيده است كه فرشتگان را از پيش رو و پشت سر او مى‏فرستد (تا شياطين اسرار وحى را به سرقت گوش نربايند).

و آیه:

«ما كانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلىٰ‏ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّىٰ يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَ لٰكِنَّ اللهَ يَجْتَبي‏ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظيمٌ».^[۷۲]‏

خداوند هرگز مؤمنان را بدين حال كنونى كه بر آنيد وانگذارد تا آن كه (با امتحان) ناپاک را از پاک جدا كند. و خدا همه شما را از غيب آگاه نسازد و ليكن هر كه را مشيّت او تعلق گرفت (به اين مقام) از پيغمبران خود برگزيند، پس شما به خدا و پيغمبرانش ایمان بیاورید، كه هر گاه ايمان آريد و پرهيزكار شويد اجر عظيم خواهيد يافت.

و آن چه خداوند به حضرات اهل  بیت علیهم السّلام داده است در حیطه قدرت اوست، آنان مقام عند اللّهی دارند و آن چه دارند از خداوند است و نه از خودشان و بر او پیشی نمی گیرند. و آن چه از اشیاء است و مراحل هفت گانه: مشیّت، اراده، قدر، قضاء، إذن، کتاب و أجل را طی نموده باشد در حیطه علم و ولایت آنان قرار یافته است و قیامت صغری و کبری هردو مخلوقند و مراحل: مشیّت و اراده و قضاء و قدر و …^[۷۳] خود را طی نموده اند، و از علم به ذات قدّوسی ربّ تعالی که مستأثر و خاصّ به اوست  نمی باشد، از ناس در غیب است و حضرات اهل  بیت عصمت و طهارت «من ارتضیٰ من رسول و مجتبای ربّ» هستند بنابر این در حیطه علم و ولایت اهل  بیت علیهم السّلام قرار گرفته است.^[۷۴] و تمامی حروف علم که ۲۷ حرف است^[۷۵] و اسم اعظم که ۷۳ حرف است^[۷۶] (که اشاره دارد بر علم و ولایت بر همه و هر چیز جز ذات مقدّس الله تعالی) نزد حضرات محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم می باشد.

«إِنّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتىٰ‏ وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في‏ إِمامٍ مُبينٍ».^[۷۷]‏

ما مردگان را زنده مى‏گردانيم و كردار گذشته و آثار وجودى آينده‏شان همه را ثبت خواهيم كرد، و در لوح محفوظ و روشن خدا (قلب امام و خليفة اللَّه) همه چيز را به شماره آورده‏ايم‏.

و امام مبین که (علم و ولایت احاطی بر) هر چیز و هر تر و خشکی در او احصاء گردیده است، همانا ولیّ معصوم است.^[۷۸]

«وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلّا هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلّا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في‏ ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلّا في‏ كِتابٍ مُبينٍ».^[۷۹]

و كليدهاى غيب نزد اوست، كسى جز او بر آن آگاه نيست و نيز آن چه در خشكى و درياست همه را مى‏داند و هيچ برگى از درخت نمى‏افتد مگر آن كه او آگاه است و نه هيچ دانه‏اى در زير تاريكى‏هاى زمين و نه هيچ تر و خشكى، جز آن كه در كتابى مبين است.

و مفاتیح غیب الهی همانا حضرات خاندان عصمت و طهارت هستند^[۸۰] هرچه را که آفریده و بیافریند به مشیّت است و ظرف مشیّت او آنهایند.^[۸۱]

***

امامت و رهبریّت حضرت فاطمة الزّهرا سلام الله علیها

سؤال۷- آیا صدّیقه طاهره فاطمه زهراء سلام الله علیها علاوه بر عصمت کبری، امامت و رهبریّت بر مخلوقات خداوند تعالی را دارند یا خیر؟ ادلّه را در جهت نفی و اثبات این مطلب بیان فرمایید.

جواب- با استعانت از حضرات اسماء الله تبارک و تعالی الحسنی محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم درصدد پاسخ به سؤال از وحی تنزیلی و تأویلی طه و آل یاسین صلوات الله علیهم درباره حضرت آیة الله العظمی فاطمة الزّهراء سلام الله علیها برمی آییم:

درباره شخصیّت های عموم مردم می توان سخن گفت و از شخصیّت بی نظیر حضرت صدّیقه کبری سلام الله علیها تنها کسانی می توانند بگویند که از سنخ ذات اویند و معرفت اولیاء معصومین صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین صنع الله تبارک و تعالی است و موهبتی و نه اکتسابی پس به ناچار آن را از او درخواست نموده و عرض می کنیم:

«…اللّݩٰهُمَّ عَرِّفْني‏ حُجَّتَكَ‏ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْني حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ ديني».^[۸۲]‏

… بارالها حجّتت را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی از دینم گمراه می گردم.

بنا بر فرمایش رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم :

حضرت فاطمه از نور عظمة الله بی واسطه آفریده شده و حجاب الله است، إشراق نور و ضیاء نور آسمان ها و زمین (عالم ملکوت و ناسوت) از نور ایشان است زیرا که از نور الله آفریده شده، او از جمیع انبیاء افضل است و نور أئمّه هدی ـ که خلفاء الله و قوّام بأمر الله می باشند ـ از نور اوست.^[۸۳]

علّت غائی خلقت افضل انبیاء و سیّد اوصیاء است که الله تعالی در حدیث قدسی خود در بارگاهش به سیّد رسل فرمود:

«يا أَحْمَدُ! لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ، وَ لَوْ لا عَلِيٌّ لَما خَلَقْتُكَ، وَ لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما».[۸۴]

اى احمد! اگر تو نبودى افلاک را نمى‏آفريدم، و اگر علىّ نبود تو را نمى‏آفريدم، و اگر فاطمه نبود هيچ‏يک از شما را نمى‏آفريدم.

فاطمه از رسول الله و رسول الله از فاطمه است.^[۸۵]

در خلقت نوری متّحدند. او بضعه خاتم الأنبیاء^[۸۶] است.

و آدم، به معرفت و اقرار به حضرتش خلیفة الله شد، و انبیاء و رسل به نبوّت و رسالت مبعوث شدند.^[۸۷]

حضرت فاطمه همانند حضرات أئمّه معصومین آیة الله  و دلیل و برهان توحید است^[۸۸] چنان که فرمودند:

«… وَ نَحْنُ الْأَعْرافُ الَّذينَ لا يُعْرَفُ‏ اللهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِنا».^[۸۹]

… و ماییم «اعراف» همانان که الله شناخته نشود جز به سبب راه شناخت ما (اهل  بیت وحی).

مضاف بر این که حضرت فاطمه سلام الله علیها از بهترین خلق است هم چون رسول و وصیّ و سبطین بنابر صریح فرمایش رسول الله، بلکه نام حضرت از اسم فاطر مشتق گشته است که به معنی خلق نمودن لا من شيءٍ بوده و اشاره به خلق به سبب و واسطه حضرت می باشد.^[۹۰]

بقیّة النّبوّة است، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به ایشان فرمودند:

«… يَابْنَةَ الصَّفْوَةِ، وَ بَقِيَّةَ النُّبُوَّةِ، … ».^[۹۱]

… ای فرزند برگزیده (خداوند)، و ای باقی مانده از نبوّت… .

و فرمودند:

«… يا بَقِیَّةَ النُّبُوَّةِ، وَ شَمْسَ الرِّسالَةِ، وَ مَعْدِنَ الْعِصْمَةِ وَ الْحِكْمَةِ، … ».^[۹۲]

… ای باقی مانده نبوّت، و خورشید رسالت، و معدن عصمت و حکمت… .

و فرموده اند:

«إِنَّ فاطِمَةَ بَقِیَّةُ النُّبُوَّةِ، وَ بَرْزَخٌ بَیْنَ بَحْرِ النُّبُوَّةِ وَ الْإِمامَةِ».^[۹۳]

همانا  فاطمه، باقی مانده نبوّت، و برزخ (و واسطه و میانه) بین نبوّت و امامت است.

فاطمة الزّهراء سلام الله علیها «مصطفاة الله»^[۹۴]، و خود «حجاب النبوّة» است چنان که وارد شده است:

« ‏… اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ، وَ صَلِّ عَلَى الْبَتُولِ الطّاهِرَة، … الَّتي شَرَّفْتَ مَوْلِدَها بِنِساءِ الْجَنَّةِ، وَ سَلَلْتَ مِنْها أَنْوارَ الْأَئِمَّةِ، وَ أَرْخَيْتَ‏ دُونَها حِجابَ‏ النُّبُوَّةِ، … ».^[۹۵]

همانطور که ولایت در معرفت دارد، ولایت در طاعت نیز از آن اوست.

و بنابر آیه کریمه:

«مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ‏».^[۹۶]

دو دريا را كه با هم ملاقات دارند به هم درآميخت.‏

و احادیث بسیار، آن حضرت هم چون امیر المؤمنین علیهما السّلام دریای ژرف علم الله است. ایشان کفویّت ایمانی امیر المؤمنین علیه السّلام را دارا هستند.^[۹۷]

همراه با امیر المؤمنین علیه السّلام شفع است که از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت است که فرمود‏:

سخن خداوند که فرمود‏ «وَ الْفَجْرِ» حضرت قائم عجّل الله فرجه است، «وَ ليالٍ عَشْرٍ»  ائمّه از امام حسن تا امام حسن هستند، «وَ الشَّفْعُ» امیرالمؤمنین و فاطمه علیهما السّلام هستند «وَ الْوَتْرُ » الله است که یگانه است و شریک ندارد، «وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ » دولت حبتر است که تا قیام قائم عجّل الله فرجه ادامه دارد. ‏^[۹۸]

بنابر تفسیر طٰهٰ و آل یاسین صلوات الله علیهم از آیاتی از قرآن کریم و بیانات آن حضرات درباره حضرت صدّیقه طاهره فاطمة الزّهراء سلام الله علیها، طاعتش بر همه فرض و امامتش بر حضرات أئمّه معصومین از نسل خود صلّی الله علیهم اجمعین ساری و جاریست.^[۹۹]

پیامبری هیچ پیامبری تکامل نیافت مگر با معرفت ولایت رسول الله و اهل  بیت اطهارش و فضل فاطمه و محبّت ایشان و قبول و إقرار این ها .^[۱۰۰]

حضرت امام علیّ بن موسی الرّضا المرتضی صلوات الله و سلامه علیه در وصف امامت فرمود:

«… إِنَّ الْإِمامَةَ أَجَلُّ قَدْراً، وَ أَعْظَمُ شَأْناً، وَ أَعْلىٰ مَكاناً، وَ أَمْنَعُ جانِباً، وَ أَبْعَدُ غَوْراً مِنْ أَنْ يَبْلُغَهَا النّاسُ بِعُقُولِهِمْ، أَوْ يَنالُوها بِآرائِهِمْ، أَوْ يُقيمُوا إِماماً بِاخْتِيارِهِم، ‏… إِنَّ الْإِمامَةَ آُسُّ الْإِسْلامِ النّامي، وَ فَرْعُهُ السّامي، … ».^[۱۰۱]

… همانا امامت قدرش والاتر، و شأنش بزرگتر، و منزلتش عالیتر، و مكانش منيعتر، و عمقش گودتر از آن است  كه مردم با عقل خود به آن رسند، يا به آرائشان آن را دريابند، و يا با انتخاب خود امامى منصوب كنند… همانا امامت اساس و ريشه اسلام بالنده و شاخه بلند آن است… .

و همان طور که با عقل عموم مردم، معرفت حقیقت امام دست نایافتنی است چنان که حضرت امام علیّ الرّضا المرتضی علیه السّلام فرمود، خلق از معرفت حقیقت حضرت فاطمه علیها السّلام نیز بریده و منقطع و ناتوان می باشند. امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

« … اللَّيْلَةُ فاطِمَةُ، وَ الْقَدْرُ اللهُ، فَمَنْ عَرَفَ فاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِها فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ، وَ إِنَّما سُمِّيَتْ فاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها – أو – مِنْ مَعْرِفَتِها، … ».^[۱۰۲]

… (مقصود از) اللّیله فاطمه است، و قدر الله است، پس هر کسی که به قدر حقّ معرفت فاطمه او را شناخت، همانا شب قدر را درک نموده، و تنها به این خاطر فاطمه نامیده شد که همه خلق از معرفت او بریده شدند… .

حضرتش لیلة القدر و ظرف إنزال تمام قرآن کریم است إنزالاً من الرّبّ الجلیل، و حضرتش همان روح القدس است که واسطه تنزّل مقدّرات و ملائکه بر ولیّ معصوم است، همو که لهو و لغو و لعب و حدثانی بر آن نیست و حضرات آل الله را توفیق عنایت و تسدید می کند و علم می آموزد.^[۱۰۳]

امامت خاصِّ نسل آن حضرت است.^[۱۰۴]

شرایط امامت ظاهری که عبارتند از عصمت و طهارت، اعلمیّت، افضلیّت و خلافت کلّیّه الهیّه^[۱۰۵]، مقام شاهد بر خلق^[۱۰۶] و محدَّث ربّ جلیل بودن^[۱۰۷]، همه را دارا می باشند.

امامت بر مردم انتصابی الهی است، حضرت فاطمه علیها السّلام حجّة الله است نه تنها بر خلق که بر اهل عصمت^[۱۰۸]که حکایت از تقدّم جوهری رتبی ایشان می کند.

و در بیان حضرت در خطبه فدکیّه است که فرمودند:

«… وَ نَحْنُ وَسيلَتُهُ في خَلْقِهِ، وَ نَحْنُ خاصَّتُهُ وَ مَحَلُّ قُدْسِهِ، وَ نَحْنُ‏ حُجَّتُهُ‏ في‏ غَيْبِهِ، وَ نَحْنُ وَرَثَةُ أَنْبِيائِهِ، … ».^[۱۰۹]

… و ماییم وسیله خداوند در میان خلق او، و ماییم خاصّان او و جایگاه قدس او، و ما حجّت های او در غیب اوییم، و ما وارثان پیامبرانش هستیم … .

و فرمودند:

«… فَفَرَضَ (فَجَعَلَ)^[۱۱۰] اللهُ عَلَيْكُمُ الْإِيمانَ تَطْهيراً لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ؛ … وَ طاعَتَنا (أَهْلَ الْبَيْتِ)^[۱۱۱] نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمامَتَنا لَمّاً (أَماناً)^[۱۱۲] لِلْفُرْقَةِ، … ».^[۱۱۳]

… الله برای پاک بودن از (آلودگی) شرک؛ ایمان را بر شما واجب فرمود… و اطاعت (از ما اهل  بیت) را برای نظام ملّت، و امامت ما را برای اجتماع (و امانی) از تفرقه واحپجب نمود (قرار داد) … .

دقت شود که فرمود: «… وَ طاعَتَنا (أَهْلَ الْبَيْتِ)^[۱۱۴]   نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمامَتَنا…» و حضرتش از اهل البیت است و اطاعت از او بر انبیاء و غیر آنان واجب است  ـ چنان چه گذشت ـ زیرا او نیز امام است و شیعه دارد. (به پی نوشت ۱۳۵ مراجعه کنید)

حضرت واسطه علوم و مواریث الهی و انبیاء و مصحف خود برای ائمّه است.^[۱۱۵]

و واسطه مقدّرات در لیلة القدر می باشند، و رضایت و غضب ایشان نقش اساسی در همه مراحل مقدّرات را دارد.^[۱۱۶]

مقام حجّیّت ایشان در آیه کریمه مباهله^[۱۱۷]  و آیه إنذار^[۱۱۸]  روشن است.

حضرت فاطمه سلام الله علیها سیّده زنان اهل بهشت است اجمعین بلکه سیّده اوّلین و آخرین است سوای خاتم النّبیّین.^[۱۱۹]

هم چنان که مودّت حضرات اهل  بیت بر همه واجب است مودّت ایشان نیز واجب است.^[۱۲۰]

ملاک رضا و غضب الله تبارک و تعالی رضا و غضب ایشان است.^[۱۲۱]

بیت ایشان بإذن الله مرفوع است.^[۱۲۲]

او ذی القربای رسول الله و صاحب خمس است و این مقام وراثی رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم است.^[۱۲۳]

مَثَلِ «نور الله کمشکاة» در آیه نور، ایشان است.^[۱۲۴]

و فرموده اند: «یَکادُ زَیْتُها يُضي‏ءُ»:

«يَكادُ الْعِلْمُ‏ يَتَفَجَّرُ مِنْها».^[۱۲۵]

نزدیک است که نور علم از او درخشش گیرد.

«کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌّ» در حدیث رسول الله به امام باقر و در حدیث امیر المؤمنین به امام سجّاد و در حدیث امام صادق و امام کاظم به حضرت فاطمة الزّهراء صلوات الله علیهم أجمعین تأویل گشته است که همسانی ایشان با مقام امامت دانسته شده است.^[۱۲۶]و چرا که نباشد کسی که رسول الله صلّی الله علیه و آله درباره مادر گرامیش فرمود:

«إِنَّ بَطْنَ أُمِّكِ كانَ لِلْإِمامَةِ وِعاءً».^[۱۲۷]

همانا شکم مادرت ظرف امامت بود.

و أفضلیّت ایشان بر مادر گرامش و بر امامان از نسل خود مسلّم است.

«بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ» در آیه کریمه^[۱۲۸]بنابر فرمایش امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام به امام صامت^[۱۲۹] تفسیر شده، و در حدیث دیگری از امام صادق علیه السّلام به امیرالمؤمنین علیه السّلام^[۱۳۰] و در روایت صالح بن سهل از امام صادق علیه السّلام به حضرت فاطمه و امامان از فرزندان ایشان تفسیر شده است.^[۱۳۱]

پس او نیز چون امیر المؤمنین  و ائمّه معصومین علیهم السّلام امام صامت است.

او بهترین اهل زمین است «عُنْصُراً وَ شَرَفاً وَ کَرَماً».^[۱۳۲]

از جهت عنصر (جوهراً) و شرافت و کرامت (ذاتی).

اسوه حضرت صاحب الأمر حجّة ابن الحسن المهدیّ عجّل الله فرجه الشّریف است.^[۱۳۳]

آن چه در این مختصر ذکر شد کنه حقیقت آن حضرت نیست، و در دولت کریمه آل محمّد صلّی الله علیهم و سلّم و در قیامت بیان خواهد شد، و ظرف قابل آن خاتم الأنبیاء و ساداتنا الأوصیاء هستند و هر آن که را مشیّت نمایند.^[۱۳۴]

جانم و جان عزیزانم به فدای آن که رضای الله در رضای او، و دستان تازیانه خورده  اش و درگاه خانه اش بوسه گاه رسول و وصیّ و آل الرّسول بود و حجّت بر حجج الله، شفیعة شیعتها و شفیعة محبّیها است.^[۱۳۵]

از آنچه ذکر گردید از آیات و احادیث نورانی درباره حضرت آیة الله العظمی فاطمة الزهراء صلوات الله و سلامه علیها برای کسی که از فاضل طینت حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین باشد غنیمتی بزرگ است فهنیئاً للمسلّمین لهم^[۱۳۶] و جعلنا الله منهم.

***

نصوص در مورد ائمّه اثنی عشر علیهم السّلام

سؤال۸- آیا احادیث معتبری در نصّ بر ائمّه اثنی عشر علیهم السّلام با ذکر نام و اسامی دوازده خلیفه وجود دارد؟

جواب- حدّاقل ۳۹ آیه از قرآن کریم تفسیر و تأویل به دوازده امام معصوم شده است، در این خصوص به کتاب «جامع الأثر في إمامة الأئمّة الإثني عشر علیهم السّلام» صفحات۲۵-۱۱۰ مراجعه شود.

روایات بسیاری دلالت دارد که خداوند تعالی انوار امامان معصوم را قبل از خلقت دیگر مخلوقات آفریده است.

روایات بسیاری در باب اختیار نمودن خداوند تعالی امامت امامان دوازده گانه است.

روایات بسیاری در نصّ خداوند تعالی است بر امامت دوازده امام در معراج رسول الله صلّی الله علیه و آله.

و روایاتی در نصّ جبرئیل از جانب خداوند تعالی بر امامت دوازده امام به روایت امامان علیهم السّلام است،  و عائشه نیز از راویان آن ها است.

و احادیثی بر تنصیص خدای تعالی بر امامت دوازده امام آمده است، از جمله آن ها حدیث لوح و خواتیم و غیر آن است.

و بشارت هایی از انبیاء و کتاب های تورات و مقدّس و هارون و عهد موسی و کتاب شمعون و انجیل و زبور و نوشته ای بر صخره ای که بر امامت دوازده امام دلالت دارد، و روایاتی بر شهادت مخلوقات بر امامت دوازده امام علیهم السّلام.

و نصوصی از رسول الله صلّی الله علیه و آله بر امامت دوازده خلیفه و نصوصی از رسول الله بر امامان بعد از او به تعداد اسباط و نقباء بنی اسرائیل و حواریّون عیسی و تعداد ماه های سال وجود دارد.

نصوصی از رسول الله صلّی الله علیه و آله است بر این که امامان پس از او دوازده تن هستند و اوّلین آن ها علیّ علیه  السّلام و آخرین آن ها حضرت قائم عجّل الله فرجه است.

و نصوصی از رسول الله صلّی الله علیه و آله است بر این که نه تن از امامان از فرزندان امام حسین علیه  السّلام هستند.

و نصوصی از آن حضرت به نام امامان است که برخی از آن ها در این جا ذکر می گردد:

۱- رسول الله صلّی الله علیه و آله که به امام حسین علیه السّلام فرمود:

«يا حُسَيْنُ!‏ يَخْرُجُ‏ مِنْ‏ صُلْبِكَ‏ تِسْعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ، مِنْهُمْ مَهْدِيُّ هٰذِهِ الْأُمَّةِ، فَإِذَا اسْتُشْهِدَ أَبُوكَ فَالْحَسَنُ بَعْدَهُ، فَإِذا سُمَّ الْحَسَنُ فَأَنْتَ، فَإِذَا اسْتُشْهِدْتَ فَعَلِيٌّ ابْنُكَ، فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَمُحَمَّدٌ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ مُحَمَّدٌ فَجَعْفَرٌ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ جَعْفَرٌ فَمُوسىٰ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ مُوسىٰ فَعَلِيٌّ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَمُحَمَّدٌ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ مُحَمَّدٌ فَعَلِيٌّ ابْنُهُ، فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَالْحَسَنُ ابْنُهُ، فَإِذا مَضَى الْحَسَنُ فَالْحُجَّةُ بَعْدَ الْحَسَنِ، يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً كَما مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً».^[۱۳۷]

ای حسین! از پشت تو نه تن از امامان خارج می شوند، از آن هاست مهدیّ این امّت، پس آن گاه که پدرت شهید شد امام پس از او حسن است، و آن گاه که حسن مسموم شد تو امامی، و چون شهید شدی فرزندت علیّ امام است، پس چون علیّ رفت پسرش محمّد امام است، و چون محمّد رفت پسرش جعفر امام است، پس چون جعفر رفت پسرش موسی، و پس از آن که موسی رفت پسرش علیّ، پس چون علیّ رفت پسرش محمّد، پس چون محمّد رفت پسرش علیّ، پس آن گاه که علیّ رفت پسرش حسن، و پس از آن که حسن رفت پسرش حضرت حجّت امام است، او که زمین را از قسط و عدل پر کند همان طور که پر از ستم و ظلم شده باشد.

امیرالمؤمنین علیه السّلام و جابر بن عبد الله الأنصاریّ و حارث و سعید بن قیس از رسول الله صلّی الله علیه و آله روایت کرده اند که فرمود:

«أَنَا وارِدُكُمْ‏ عَلَى‏ الْحَوْضِ،‏ وَ أَنْتَ يا عَلِيُّ السّاقي، وَ الْحَسَنُ الذّائِدُ، وَ الْحُسَيْنُ الْآمِرُ، وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْفارِضُ (الْفارِطُ)، ‏وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ النّاشِرُ، وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ السّائِقُ، وَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ مُحْصِي الْمُحِبّينَ وَ الْمُبْغِضينَ وَ قامِعُ الْمُنافِقينَ، وَ عَلِيُّ بْنُ مُوسىٰ مُزَيِّنُ‏ الْمُؤْمِنينَ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مُنْزِلُ أَهْلِ الْجَنَّةِ في دَرَجاتِهِمْ، وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ خَطيبُ شيعَتِهِ‏ (شیعَتِهِمْ- یَوْمَ الْقِیامَةِ) وَ مُزَوِّجُهُمُ الْحُورَ (الْعينَ‏)، وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ سِراجُ‏ أݩَهْلِ الْجَنَّةِ يَسْتَضيئُونَ بِهِ، وَ الْقائِمُ‏(وَ الْهادِي الْمَهْدِيِّ) شَفيعُهُمْ‏ يَوْمَ الْقِيامَةِ حَيْثُ لا يَأْذَنُ اللهُ إِلّا لِمَنْ يَشاءُ وَ يَرْضىٰ».^[۱۳۸]‏

من جلوتر از شما بر حوض (کوثر) وارد می شوم، و تو يا علىّ ساقى هستى، و حسن مدافع، و حسين امر كننده، و علىّ بن الحسين پيشرو، و محمّد بن علىّ ناشر، و جعفر بن محمّد رهبر، و موسى بن جعفر شماره بردار دوستان و دشمنان و از بين برنده منافقين، و علىّ بن موسى زينت بخش مؤمنين، و محمّد بن علىّ جاى دهنده مؤمنين است در درجه خود در بهشت، علىّ بن محمّد سخنگوى شيعيان و به ازدواج در آورنده حور العين، حسن بن علىّ چراغ بهشتيان كه از نور ايشان استفاده می كنند، و هادى مهدى شفيع آن‏ها است روز قيامت موقعى كه اجازه داده نمی شود مگر براى كسى كه خدا بخواهد.

به روایت سلمان رضی الله عنه رسول الله صلّی  الله  علیه  و  آله در ضمن حدیثی در بیان نام امامان معصوم علیهم السّلام فرمود:

«… أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ، وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ، وَ بَعْدَهُما عَلِيٌّ زَيْنُ الْعابِدينَ، وَ بَعْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ باقِرُ عِلْمِ النَّبِيّينَ، وَ الصّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ ابْنُهُ الْكاظِمُ سَمِيُّ مُوسَى بْنِ عِمْرانَ، وَ الَّذي يُقْتَلُ بِأَرْضِ الْغُرْبَةِ ابْنُهُ عَلِيٌّ، ثُمَّ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ، وَ الصّادِقانِ عَلِيٌّ، وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُجَّةُ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ في غَيْبَتِهِ، فَإِنَّهُمْ عِتْرَتي، مِنْ دَمي وَ لَحْمي، عِلْمُهُمْ عِلْمي، وَ حُكْمُهُمْ حُكْمي، مَنْ آذاني فيهِمْ فَلا أَنالَهُ اللهُ شَفاعَتي».^[۱۳۹]

… اوّلین آن ها علیّ بن ابی طالب، و پس از او دو نواده ام، و پس از آن ها علیّ زین العابدین، بعد از او محمّد پسر علیّ شکافنده علم پیامبران، و صادق جعفر بن محمّد، و پسرش کاظم هم نام موسی بن عمران، و پسر او که در سرزمین غربت کشته می شود، سپس پسر او محمّد، و دو صادق علیّ، و حسن، و حجّت قائم که در غیبتش منتظَر است امام اند، پس همانا اینان عترت (و خاندان من هستند)، از خون و گوشت من هستند، علم آنان علم من است، و حکم آنان حکم من است، هر کسی مرا درباره آن ها اذیّت کند مرا اذیّت کرده، خداوند شفاعت مرا به آنان نرساند.

و از نواصب عبد الله بن عمر است او از رسول الله صلّی الله علیه و آله روایت نمود که به امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:

«يا عَلِيُّ!‏ أَنَا نَذيرُ أُمَّتي،‏ وَ أَنْتَ هاديها، وَ الْحَسَنُ قائِدُها، وَ الْحُسَيْنُ سائِقُها، وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ جامِعُها، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عارِفُها، وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ كاتِبُها، وَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ مُحْصيها، وَ عَلِيُّ بْنُ مُوسىٰ مُعَبِّرُها وَ مُنْجيها، وَ طارِدُ مُبْغِضيها، وَ مُدْني مُؤْمِنیها، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قائِمُها وَ سائِقُها، وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ساتِرُها وَ عالِمُها، وَ الْحَسَنُ‏ بْنُ عَلِيٍّ مُناديها وَ مُعْطيها، وَ الْقائِمُ الْخَلَفُ ساقيها وَ مُناشِدُها، إِنَّ في ذٰلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمينَ‏».^[۱۴۰]

ای علیّ! من بیم دهنده امّتم هستم، و تو هدایت گر آنان، و حسن رهبرشان، و حسین پیش راننده آنان، و علیّ بن الحسین گردآورنده ایشان، و محمّد بن علیّ شناسنده شان، و جعفر بن محمّد نویسنده آنان، و موسی بن جعفر به شماره آورنده شان، و علیّ بن موسی عبور دهنده و نجات دهنده ایشان، و دور کننده کینه داران ایشان، و نزدیک کننده  مؤمنان، و محمّد بن علیّ قائم آن و راننده اش، و علیّ بن محمّد پوشاننده و عالم آن، و حسن بن علیّ نداکننده و ندادهنده آن، و قائم خلف سقایت کننده و قسم دهنده آن است، همانا در آن نشانه هایی برای نشانه داران است.

سلمان فارسى‏ رضوان اللّه عليه روايت كرده كه روزى رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله خطبه‏اى ايراد كرده، از نزديک شدن رحلت خود خبر داده، امّت را به ستارگان فروزان امامت توجه دادند. در آخرين فراز از حديث، سلمان رضى اللّه عنه عرض كرد: یا رسول الله، اسامى آنان را براى من بيان فرمایيد. رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

«أَوَّلُهُمْ (وَ سَيِّدُهُمْ‏)^[۱۴۱]عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ، وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ، وَ بَعْدَهُما عَلِيٌّ زَيْنُ الْعابِدينَ، وَ بَعْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ باقِرُ عِلْمِ النَّبِيّينَ، وَ الصّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ ابْنُهُ الْكاظِمُ سَمِيُّ مُوسَى بْنِ عِمْرانَ، وَ الَّذي يُقْتَلُ بِأَرْضِ الْغُرْبَةِ ابْنُهُ عَلِيٌّ، ثُمَّ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ، وَ الصّادِقانِ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُجَّةُ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ في غَيْبَتِهِ، فَإِنَّهُمْ عِتْرَتي مِنْ دَمي وَ لَحْمي، عِلْمُهُمْ عِلْمي وَ حُكْمُهُمْ حُكْمي، مَنْ آذاني فیهِمْ فَلا أَنالَهُ اللهُ شَفاعَتي».^[۱۴۲]

نخستين آن ها سيّد و سرورشان علىّ بن ابى طالب، بعد از او دو سبط و نواده ام حسن و حسين، بعد از آن ها زين العابدين علىّ بن‏ الحسين، سپس محمّد بن علىّ شکافنده علوم پیامبران، آن گاه جعفر صادق بن محمّد، بعد از او علىّ بن موسى الرّضا ـ كه در سرزمين غربت به شهادت مى‏رسد ـ سپس پسرش محمّد، آن گاه فرزندش علىّ، بعد از او فرزندش حسن، آن گاه فرزندش حجّت قائم عجّل اللّه تعالى فرجه كه در زمان غيبت، ظهورش را انتظار كشند و به هنگام ظهور فرمانش مطاع است. آن ها از تبار من و از گوشت و خون من هستند، دانش آن ها دانش من، فرمان آن ها فرمان من است. هركس مرا در حقّ آن ها آزار دهد خداوند او را به شفاعت من نرساند.

عمّار یاسر رضی الله عنه گوید: در بعضی از غزوه ها دیدم که امیرالمؤمنین علیه السّلام پرچم داران لشکر کفار و بردگانی از آنان و از آن ها عمرو بن عبد الله الجمحيّ و شيبة بن نافع را کشت و جمع آنان را متفرّق نمود، خدمت رسول الله رسیدم و عرضه داشتم: یارسول الله! صلوات خدا بر تو باد!همانا علیّ جهاد فرمود حقّ جهاد را. پس رسول الله صلّی  الله  علیه  و  آله فرمود:

«لِأَنَّهُ مِنّي وَ أَنَا مِنْهُ، وارِثُ عِلْمي، وَ قاضي دَيْني، وَ مُنْجِزُ وَعْدي، وَ الْخَليفَةُ بَعْدي، وَ لَوْلاهُ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُ‏ الْمَحْضُ،‏ حَرْبُهُ حَرْبي، وَ حَرْبي حَرْبُ اللهِ، وَ سِلْمُهُ سِلْمي وَ سِلْمي سِلْمُ اللهِ، أَلا إِنَّهُ أَبُو سِبْطَيَّ وَ الْأَئِمَّةِ، مِنْ صُلْبِهِ يُخْرِجُ اللهُ تَعالَى الْأَئِمَّةَ الرّاشِدينَ، وَ مِنْهُمْ مَهْدِيُّ هٰذِهِ الْأُمَّةِ».

زیرا که به راستی او از من است و من از اویم، وارث علم من، و پرداخت کننده بدهی من، و خلیفه پس از من است، و اگر او نباشد مؤمن محض شناخته نمی شد، جنگ (با) او جنگ (با) من، و جنگ (با) من جنگ (با) خداوند است، و صلح و سازش (با) او صلح (با) من و صلح و سازش (با) من صلح و سازش (با) الله است، آگاه باشید همانا او پدر نوادگانم و امامان است، خداوند از پشت او امامان راشد (و هدایت گر) را خارج سازد، و مهدیّ این امّت از اینان است.

پس عرضه داشتم: پدر و مادرم به فدایت یا رسول الله این مهدی چیست؟ فرمود:

«يا عَمّارُ! إِنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُ يُخْرِجُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةً، وَ التّاسِعُ مِنْ وُلْدِهِ يَغيبُ عَنْهُمْ وَ ذٰلِكَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: ‏«قُلْ أݩَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتيكُمْ بِماءٍ مَعينٍ»،‏ يَكُونُ لَهُ غَيْبَةٌ طَويلَةٌ يَرْجِعُ عَنْها قَوْمٌ وَ يَثݩْبُتُ عَلَيْها آخَرُونَ، فَإِذا كانَ في آخِرِ الزَّمانِ يَخْرُجُ فَيَمْلَأُ الدُّنْيا قِسْطاً وَ عَدْلاً، وَ يُقاتِلُ عَلَى التَّأْويلِ كَما قَاتَلْتُ عَلَى التَّنْزيلِ، وَ هُوَ سَمِيّي وَ أَشْبَهُ النّاسِ بي. يا عَمّارُ! سَتَكُونُ بَعْدي فِتْنَةٌ، فَإِذا كانَ ذٰلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقَّ مَعَهُ. يا عَمّارُ! إِنَّكَ سَتُقاتِلُ بَعْدي مَعَ عَلِيٍّ صِنْفَيْنِ؛ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ، ثُمَّ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ … ».^[۱۴۳]

ای عمّار! همانا الله تبارک و تعالی به من عهد نموده قطعاً از پشت حسین نه تن (امام) خارج کند، و نهمین از آنان غائب شود و دلیل آن قول خدای عزّ وجلّ است که فرمود: «بگو: اگر صبح گاهى آب كه مايه حيات شماست در زمين فرو رود، چه کسی براى شما آبى گوارا و جارى بياورد؟» برای او غیبتی است دراز که گروهی از آن (دین) برمی گردند و دیگرانی بر آن ثابت می مانند، پس آن گاه که آخر الزّمان فرا رسد، قیام کرده سپس زمین را از قسط و عدل پر می کند، و براساس تأویل (و باطن قرآن) می جنگد همان طور که من بر اساس تنزیل قرآن جنگیدم، و او هم نام و شبیه ترین مردم به من است. ای عمّار! به زودی پس از من فتنه ای خواهد بود، چون محقق شد، از علیّ و حزب او پیروی کن که به راستی او به حقّ است و حقّ با اوست. ای عمّار! قطعاً پس از من، تو همراه با علی با دو گروه خواهی جنگید؛ با ناکثین (بیعت شکنان) و قاسطین (معاویه و پیروانش)، سپس تو را گروه تجاوزگر خواهند کشت… .

از ابن عبّاس روایت است که گفت: شخصی یهودی به نام نعثل به خدمت رسول الله رسید و درباره خداوند سؤال داشت و حضرت پاسخ او را دادند، سپس از اوصیاء آن حضرت پرسید، حضرت فرمودند:

«نَعَمْ إِنَّ وَصِيّي وَ الْخَليفَةَ مِنْ بَعْدي عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ تَتْلُوهُ‏ تِسْعَةٌ مِنْ‏ صُلْبِ‏ الْحُسَيْنِ‏ أَئِمَّةٌ أَبْرارٌ».

آری همانا وصیّ و خلیفه پس از من علیّ بن ابی طالب علیه السّلام است و پس از او دو نواده ام حسن و حسین، در پی آنان ۹ تن از پشت حسین هستند، همه امامان نیک کردار.

عرضه داشت: ای محمّد! آن ها را برایم نام ببر. فرمود:

«نَعَمْ إِذا مَضَى الْحُسَيْنُ فَابْنُهُ عَلِيٌّ، فَإِذا مَضىٰ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ، فَإِذا مَضىٰ فَابْنُهُ جَعْفَرٌ، فَإِذا مَضىٰ جَعْفَرٌ فَابْنُهُ مُوسىٰ، فَإِذا مَضىٰ‏ مُوسىٰ فَابْنُهُ عَلِيٌّ، فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ، فَإِذا مَضىٰ مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ عَلِيٌّ، فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَابْنُهُ الْحَسَنُ، فَإِذا مَضَى الْحَسَنُ فَبَعْدَهُ ابْنُهُ الْحُجَّةُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيّݬݬٍ عَلَیْهِمُ السَّلامُ،  فَهٰذِهِ اثْنَا عَشَرَ إِماماً عَلىٰ عَدَدِ نُقَباءِ بَني إِسْرائيلَ».

آری چون حسین درگذشت، پسرش علی امام است، چون علی درگذشت پسرش محمّد، چون محمّد درگذشت پسرش جعفر، چون جعفر درگذشت پسرش موسی، چون موسی درگذشت پسرش علیّ، چون علی درگذشت پسرش محمّد، چون محمّد درگذشت پسرش علی، چون علی درگذشت پسرش حسن، چون حسن درگذشت بعد از او پسرش حجّت ابن الحسن علیهم السّلام امام است، پس این دوازده شخص امام به عدد و شماره نقیبان بنی اسرائیل همه امام می باشند.

گفت: جای گاه آنان کجای بهشت است؟ فرمود:

«مَعي في دَرَجَتي».

با من در درجه (و جایگاه) من هستند.

آن گاه اسلام آورد و گفت: شهادت می دهم که خداوندی جز الله نیست، و همانا تو پیامبرش هستی، و شهادت می دهم که اینان جانشینان پس از تو هستند، و بدرستی که این را (امامت امامان معصوم را) در کتاب های گذشته و آن چه موسی علیه  السّلام با ما (یهودیان) عهد نموده است یافتم که چون آخر الزّمان شود، پیامبری به نام احمد خاتم پیامبران خارج شود، که پیامبری پس از او نباشد، و از نسل او امامانی نیکوکردار به تعداد اسباط (دوازده تن) باشند. سپس رسول الله صلّی  الله  علیه  و  آله فرمود:

«يا أَبا عُمارَةَ! أَ تَعْرِفُ الْأَسْباطَ؟».

ای ابا عماره! آیا اسباط را می شناسی؟

گفت: بله یا رسول الله، آنان دوازده کس بودند. فرمود:

«فَإِنَّ فيهِمْ لاوِيَ بْنَ أَرْحيا».

پس همانا لاوی فرزند أرحیا در میان آنان است.

گفت: او را می شناسم و اوست که سال ها از بنی اسرائیل غائب گردید سپس بازگشت و  شریعت خود را پس از مندرس شدن اظهار نمود و با فریطیای پادشاه جنگید تا این که او را کشت. و فرمود:

«كائِنٌ في أُمَّتي ما كانَ مِنْ بَني إِسْرائيلَ، حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ، وَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ، وَ إِنَّ الثّانِيَ عَشَرَ مِنْ وُلْدي يَغيبُ حَتّىٰ لا يُرىٰ، وَ يَأْتي عَلىٰ أُمَّتي زَمَنٌ لا يَبْقىٰ مِنَ الْإِسْلامِ إِلّا اسْمُهُ، وَ لا مِنَ الْقُرْآنِ إِلّا رَسْمُهُ، فَحينَئِذٍ يَأْذَنُ اللهُ لَهُ بِالْخُرُوجِ، فَيُظْهِرُ الْإِسْلامَ، وَ يُجَدِّدُ الدّينَ».

هر آن چه در بنی اسرائیل بوده در امّت من نیز خواهد بود، قدم به جای قدم آنان، و چون پری که بر تیر گذارند (مطابق)، و همانا دوازدهمین از فرزندانم غیبت نماید تا این که دیده نشود، و بر امّتم زمانی بیاید که از اسلام جز اسمش نماند، و از قرآن جز نوشته هایش، در آن هنگام الله به او اجازه خروج می دهد، پس اسلام (حقیقی) را اظهار نماید، و دین را نو کند.

سپس آن حضرت صلّی  الله  علیه  و  آله فرمود:

«طُوبىٰ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ، وَ طُوبىٰ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِمْ، وَ الْوَيْلُ لِمُبْغِضِهِمْ».^[۱۴۴]

خوشا به حال هر کس که آنان (امامان) را دوست بدارد، و خوشا به حال کسی که به آنان تمسّک نماید، و بدا به حال آنان که نسبت به ایشان بغض ورزند.

و روایات دیگری از رسول الله به روایت امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی و علیّ بن موسی الرّضا و امام علیّ بن محمّد الهادی علیهم السّلام و غیر آن ها آمده است. مراجعه کنید به کتاب جامع الأثر صفحه۳۶۵ الی ۳۷۲٫

***

آیا معصوم در کودکی بیهودگی و بازی می کند؟

سؤال۹- با توجّه به عصمت ائمّه معصومین علیهم السّلام آیا می توان پذیرفت بعضی از آن ها در زمان کودکی کارهای لهو و لعب انجام می داده اند؟

جواب- روایات ظاهر در لعب اهل  بیت علیهم السّلام در طفولیّت بشری ظاهری، یا از مخالفین است با سندهای ضعیف و یا در کتب ما و قابل تأویل زیرا با روایات صریح در نفی لهو و لعب بر حجّت الله و امام و صاحب الأمر در طفولیّت معارض می باشند.

حجّت الله و امام و صاحب الأمر از آغاز خلقتش بر اساس علم خداوند تعالی جوهراً مرتفع است لذا به تسبیح و تهلیل و تکبیر حق مشغول شد و پس از خلقت ملکوتیان به امر خداوند معلّم آنان گشت، معلّم توحید آنان بود، چون علم و معرفت و عقل تمام وجود او بود، و در طاعت بر همه سابق بود، و در این نشأه نیز حجّت الله است، و لهو و لعب فعل جاهل است.

همه وجود حجّت الله نور است، خود، نور است و منیر غیر به علم و طاعت از بدو خلقتش، لذا لهو و لعب منافات دارد با اناره (و روشنائی بخشی) ایشان خلق را.

در لهو و لعب کودکانه غرض عقلائی نیست، و حجّت الله خود عقل تمام است، و لهو و لعب با حجّت بودنش منافات دارد.

و روایاتی وجود دارند که امام هنگام تولّدش ستونی از نور تا به عرش (تمامی مخلوقات) پیش رویش برپا می شود که در آن همه عالمیان و اعمال آنان را می بیند، که آن از لوازم حجّت بودن اوست بر همه عالمیان، و او احاطه بر همه و کارهای آنان دارد، و این با حجّت بودن او منافات دارد، اگر او نیازمند لهو و لعب است و دیگران نیز پس چه حجّیّتی برای اوست؟

امام محمّد باقر علیه السّلام می فرمود:

«إِنَّ الإِمامَ مِنّا يَسْمَعُ الْكَلامَ في بَطْنِ أُمِّهِ، وَ إِذا وَقَعَ إِلَى الْأَرْضِ رُفِعَ لَهُ عَمودٌ مِنْ نورٍ يَرىٰ بِهِ أَعْمالَ عِبادِ اللهِ سُبْحانَهُ».^[۱۴۵]

همانا امام از ما (اهل  بیت) در شکم مادر کلام را می شنود، و آن گاه که بیاید برای او ستونی از نور برپا گردد و با آن کارهای بندگان خدای سبحان را می بیند.

و می فرمود:

«إِنَّ الْإِمامَ مِنّا يَسْمَعُ الْكَلامَ في بَطْنِ أُمِّهِ، فَإِذا وَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فَكَتَبَ عَلىٰ عَضُدِهِ‏: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏»، ثُمَّ يَرْفَعُ لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ».^[۱۴۶]

همانا امام از ما (اهل  بیت) در شکم مادر کلام را می شنود، و آن گاه که بر زمین فرود آید خداوند فرشته ای را می فرستد تا این که بر بازویش (این آیه را) بنویسد: «و کلمه پروردگارت از روی راستی و عدل تمام گشت، تغييرى در كلمات او نيست و او شنوا و داناست»، سپس برای او ستونی از نور برپا گردد که با آن کارهای بندگان را می بیند.

و امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«الْإِمامُ يَسْمَعُ الصَّوْتَ في بَطْنِ أُمِّهِ، فَإِذا سَقَطَ إِلَى الْأَرْضِ كُتِبَ عَلىٰ عَضُدِهِ الْأَيْمَنِ:‏ «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏»، فَإِذا تَرَعْرَعَ نُصِبَ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ».^[۱۴۷]

امام صدا را در شكم مادرش می شنود، وقتى به زمين آمد بر بازوى راستش این آیه کریمه نوشته است: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏»، وقتى به حركت در آمد برايش استوانه‏ و ستونی از نور از آسمان تا زمين قرار داده مى‏شود و به وسيله آن اعمال بندگان را مى‏بيند.

و همان طور که حلیمه سعدیّه رضوان الله علیها حکایت فرموده که رسول الله صلّی الله علیه و آله در طفولیّتش با کودکان بازی نمی فرمود، اهل  بیت ایشان نیز در این امر با او یکسانند در حجّت الله بودن.

معاویة بن وهب گوید: به امام محمّد باقر علیه السّلام عرض کردم: علامت و نشانه امام پس از امام چیست؟ فرمود:

«طَهارَةُ الْوِلادَةِ، وَ حُسْنُ الْمَنْشَإِ، وَ لا يَلْهُو، وَ لا يَلْعَبُ‏».^[۱۴۸]

پاكيزگى ولادت (حلال‏زادگى، ختنه شده، به خون آلوده نبودن) و تربيت خوب (رشد و نموّش به فضيلت و كمال مقرون به سعادت)، و این که ياوه‏گرى و بازى نكند.

و فرمود:

«إِذا أَرادَ اللهُ أَنْ يَقْبِضَ رُوحَ إِمامٍ وَ يَخْلُقَ مِنْ بَعْدِهِ إِماماً أَنْزَلَ قَطْرَةً مِنْ ماءٍ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى الْأَرْضِ فَيُلْقيها عَلىٰ ثَمَرَةٍ أَݥْ عَلىٰ بَقْلَةٍ فَيَأْكُلُ تِلْكَ الثَّمَرَةَ أَوْ تِلْكَ الْبَقْلَةَ الْإِمامُ الَّذي يَخْلُقُ اللهُ مِنْهُ نُطْفَةَ الْإِمامِ الَّذي يَقُومُ مِنْ بَعْدِهِ. قال: فَيَخْلُقُ اللهُ مِنْ تِلْكَ الْقَطْرَةِ نُطْفَةً فِي الصُّلْبِ ثُمَّ يَصيرُ إِلَى الرَّحِمِ فَيَمْكُثُ فيها أَرْبَعينَ لَيْلَةً فَإِذا مَضىٰ لَهُ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً سَمِعَ الصَّوْتَ فَإِذا مَضىٰ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ كُتِبَ عَلىٰ عَضُدِهِ الْأَيْمَنِ:‏ «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَلیمُ»‏ فَإِذا خَرَجَ إِلَى الْأَرْضِ، أُتِيَ الْحِكْمَةَ، وَ زُيِّنَ بِالْعِلْمِ وَ الْوَقارِ، وَ أُلْبِسَ الْهَيْبَةَ، وَ جُعِلَ لَهُ مِصْباحٌ مِنْ نُورٍ، يَعْرِفُ بِهِ الضَّميرَ، وَ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ».^[۱۴۹]

وقتى خداوند بخواهد امامى را قبض روح كند، و امام بعد از او را بيافريند، قطره‏اى از آب زير عرش فرو می فرستد، آن را بر ميوه و يا دانه‏اى قرار می دهد، امام از آن ميوه يا دانه می خورد، خداوند از همان قطره نطفه‏اى در صلب او مى‏آفريند، سپس به رحم مادر منتقل مى‏شود، پس از چهل روز از سكونت در رحم صدا را می شنود، پس از چهار ماه بر بازوى راستش نوشته مى‏شود: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏» وقتى بر زمين قرار گيرد به او حكمت داده مى‏شود، و به علم و وقار آراسته می گردد، و (جامه) هيبت و جلال بر پيكرش مى‏پوشاند، به او چراغى از نور می دهند كه به وسيله آن، درون مردم را مى‏شناسد و کارهای مردم را می بیند.

آیا کسی که کلمه تامّه ربّ به صدق و عدل است و بدلی ندارد و سمیع ربّ و بصیر به ضمیر و ظاهر خلق است و به علم و وقار آراسته، یاوه گری و بازی می کند؟!!!

کودکان به حضرت یحیی نبیّ علیه السّلام گفتند: بیا تا بازی کنیم. آهی کشید و فرمود:

«وَ اللهِ ما لِلَعِبٍ خُلِقْنا، وَ إِنَّما خُلِقْنا لِلْجِدِّ لِأَمْرٍ عَظیمٍ».^[۱۵۰]

قسم به الله که برای بازی ای خلق نشده ایم، و همانا تنها برای جدّیّت در کاری بس بزرگ آفریده شده ایم.

و امام محمّد جواد علیه السّلام فرمود:

«ما لِهٰذا خَلَقَنِيَ اللهُ، ما أَنَا وَ الّلَعِبِ؟!».^[۱۵۱]

خداوند مرا برای این (بازی کردن) کار خلق نفرموده، مرا چه رسد به بازی کردن؟!.

و امام جعفر صادق علیه السّلام درباره صاحب این امر (امر امامت) فرمود:

«إِنَّ صاحِبَ هٰذَا الْأَمْرِ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ».

همانا صاحب این امر (امر امامت) یاوه گری و بازی نمی کند.

و درباره امام موسی کاظم علیه السّلام که در ظاهر مشغول سخن گفتن با بز خود بود فرمود:

«بِأَبي وَ أُمّي مَنْ‏ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ‏».^[۱۵۲]

پدر و مادرم فداى كسى كه بیهوده‏گرى و بازى نكند.

و آن چه را که در برخی از روایات چون همین روایت است که عملی از حجّت خداوند سرزده که در ظاهر بازی کودکانه به نظر می آمده، تسامحی و مجازی و قابل تأویل است، و حقیقت و باطنی ندارد.

و روایات فراوانی که حاوی سخنان ائمّه معصومین علیهم السّلام در طفولیّت آنان است که بر وفور علم و معرفت و کمالات معنوی آنان دلالت می کند نیز منافات با لعب آنان دارد.

و شجاعت آنان در مقابل دشمنان و دیکتاتورهایی چون غاصب اوّلی و جنایت کار دوّمی دلالت بر بزرگی آنان می کند و نه ترسی که در کودکان عادی وجود دارد. امام حسن مجتبی علیه السّلام به اوّلی فرمود: «إِنْزِلْ عن مِنْبَرِ أَبي … » و امام حسین علیه السّلام در جمع مردم خطاب به دوّمی که بر فراز منبر رسول الله صلّی الله علیه و آله می گفت «من بر شما اولاتر هستم» فرمود:

«إِنْزِلْ‏ أَيُّهَا الْكَذّابُ‏ عَنْ مِنْبَرِ أَبي رَسُولِ اللهِ إِلىٰ‏ مِنْبَرِ أَبيكَ».

ای دروغ گو! از منبر پدرم رسول الله پایین بیا و به منبر پدرت برو.

این شجاعت و برهان را ببینید، آیا کودکانه می نماید؟!

عمر به او گفت: منبر پدر توست، ای حسين. به جانم سوگند نه منبر پدرم، چه کسی این را به تو  یاد داد، علی پدرت؟ امام حسین علیه السّلام فرمود:

«إِنْ أُطِعْ أَبي فيما أَمَرَني فَلَعَمْري إِنَّهُ لَهادٍ وَ أَنَا مُهْتَدٍ بِهِ، وَ لَهُ في رِقابِ النّاسِ الْبَيْعَةُ عَلىٰ عَهْدِ رَسُولِ اللهِ نَزَلَ بِها جَبْرَئيلُ مِنْ عِنْدِ اللهِ تَعالىٰ، لا يُنْكِرُها إِلّا جاحِدٌ بِالْكِتابِ، قَدْ عَرَفَهَا النّاسُ بِقُلُوبِهِمْ وَ أَنْكَرُوها بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَ وَيْلٌ لِلْمُنْكِرينَ حَقَّنا أَهْلَ الْبَيْتِ، ما ذا يَلْقاهُمْ بِهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ إِدامَةِ الْغَضَبِ وَ شِدَّةِ الْعَذابِ».

اگر در اين كار پدرم را اطاعت كرده باشم که به جان خودم سوگند به یقین او هدایت کننده و من پيرو اويم، و بنا بر عهد رسول خدا او برگردن مردم بيعتى دارد، بيعتى كه جبرئيل به خاطر آن از جانب الله نازل شده كه جز افراد منكر قرآن، كسى آن را انكار نمى‏كند، همه مردم با قلب هاشان آن را پذيرفته و با زبان رد نمودند، و واى بر منكرين حقّ ما اهل بيت، آيا محمّد رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله جز با خشم و غضب و شدّت عذاب با ايشان روبرو خواهد شد؟!

عمر گفت: اى حسين! هر كه حقّ پدرت را انكار كند خدا لعنتش كند، مردم مرا به حكومت رسانده و پذيرفتم، و اگر پدرت را برگزيده بودند ما نيز اطاعتشان مى‏كرديم. امام حسين عليه السّلام به او فرمود:

«يَا ابْنَ الْخَطّابِ! فَأَيُّ النّاسِ أَمَّرَكَ عَلىٰ نَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ تُؤَمِّرَ أَبا بَكْرٍ عَلىٰ نَفْسِكَ، لِيُؤَمِّرَكَ عَلَى النّاسِ بِلا حُجَّةٍ مِنْ نَبِيٍّ وَ لا رِضًى مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ؟ فَرِضاكُمْ كانَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ رِضًى أَوْ رِضا أَهْلِهِ كانَ لَهُ سَخَطاً؟ أَمَا وَ اللهِ لَوْ أَنْ لِلِّسانِ مَقالاً يَطُولُ تَصْديقُهُ وَ فِعْلاً يُعينُهُ الْمُؤْمِنُونَ لَما تَخَطَّأًتَ رقَابَ آلِ مُحَمَّدٍ، تَرْقىٰ مِنْبَرَهُمْ، وَ صِرْتَ الْحاكِمَ عَلَيْهِمْ بِكِتابٍ نَزَلَ فيهِمْ لا تَعْرِفُ مُعْجَمَهُ وَ لا تَدْري تَأْويلَهُ إِلّا سَماعَ الْآذانِ، الْمُخْطِئُ وَ الْمُصيبُ عِنْدَكَ سَواءٌ، فَجَزاكَ اللهُ جَزاكَ، وَ سَأَلَكَ عَمّا أَحْدَثْتَ سُؤالاً حَفِيّاً».^[۱۵۳]

اى پسر خطّاب! كدام مردم پيش از ابو بكر تو را به حكومت رساندند؛ بدون هيچ حجّتى از جانب رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و رضايتى از آل محمّد؟! آيا رضايت شما همان رضايت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله است؟ يا اين كه رضايت اهل او برايش موجب سخط و غضب بوده؟ به خدا قسم كه اگر براى زبان گفتارى بود كه تصديقش به درازا كشد و كردارى كه اهل ايمان ياريش كنند، هرگز بر دوش آل محمّد سوار نمى‏شدى، كه از منبرشان بالا رفته و با قرآنى كه بر ايشان نازل شده به همان ها حكم كنى ،كتابى كه نه از مشكلاتش با خبرى و نه از تأويلش جز شنيدن، و نزد تو اهل صواب و خطا يک سان  هستند، پس خداى تعالى تو را جزا دهد به آن چه جزاى توست و از اين بدعت هایی كه بنیان نهاده ی از تو خوب سؤال كند!.

آیا این برهان قوی و شجاعت بی مانند در مقابل آن ستمگر جنایت کار که همه از او و ضربات تازیانه اش می ترسیدند جز از حجّت خدا از دیگری سرمی زند؟

یکی از شؤونات ولیّ معصوم واجدیّت روح القدس در اوست، در صریح احادیث صحیح معصومین علیهم السّلام است:

«روحُ الْقُدُسِ لا یَنامُ، وَ لا یَغْفُلُ، وَ لا یَلْهو، وَ لا یَزْهو، … ».^[۱۵۴]

روح القدس به خواب نمی رود، و غافل نمی شود، و یاوه گری نمی کند، و تکبّر نورزد، … .

و امام محمّد باقر علیه السّلام فرمودند:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَ الْأَنْبِياءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلىٰ خَمْسَةِ أَرْواحٍ؛ رُوحِ الْقُوَّةِ، وَ رُوحِ الْإِيمانِ، وَ رُوحِ الْحَياةِ، وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ، وَ رُوحِ الْقُدُسِ، فَرُوحُ‏ الْقُدُسِ‏ مِنَ اللهِ، وَ سائِرُ هٰذِهِ الْأَرْواحِ يُصيبُهَا الْحَدَثانِ، فَرُوحُ‏ الْقُدُسِ‏ لا يَلْهُو، وَ لا يَتَغَيَّرُ، وَ لا يَلْعَبُ، وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا يا جابِرُ ما دُونَ الْعَرْشِ إِلىٰ ما تَحْتَ الثَّرىٰ».^[۱۵۵]

همانا الله تعالی پیامبران و اوصياء را بر پنج روح آفرید؛ روح قوّت و روح ايمان و روح حيات و و روح شهوت و روح القدس، پس روح القدس (روح خاصّی) از الله است، و دیگر روح ها دست خوش تغيير قرار می گيرند، ولى روح القدس دست خوش لهو و تغییر و لعب قرار نمی گیرد، و آن چه را که زير عرش تا زير زمين است، به وسيله روح القدس می دانند.

نتیجه این که ولیّ معصوم که صاحب علم و عقل کامل و تمام است و منتخب خداوند و حجّت او بر همه مخلوقات است، از انجام کارهای بیهوده و جاهلانه منزّه است زیرا با حجّت الله بودن او منافات دارد و در خارج نیز چنین بوده اند و این اعتقاد حق است.

بخش سوم

سؤالات  قرآنی و جواب آن ها

«بسم الله الرّحمان الرّحیم» آیه و جزء قرآن است

سؤال۱۰- آیا بسم الله الرحمان الرحیم یک آیه قرآن است و جزء سوره های قرآن کریم محسوب می گردد؟

جواب- بسم الله الرّحمان الرّحيم يک آيه مستقلّه است در آغاز تمامی سوره های قرآن کريم جز سوره توبه، و بر آن روايات و احاديث دلالت دارد، و تنها در کتاب وسائل الشيعة جلد٦ ص٥٧ ب١١ تعداد ١٢ حديث آمده و ترک آن به عمد نماز را باطل می کند.

***

نام علیّ علیه السّلام در قرآن

سؤال۱۱- آیا نام امیرالمؤمنین حضرت علیّ بن ابی طالب علیه السّلام در قرآن کریم ذکر شده است یا خیر؟

جواب- حضرت مولی الموحّدین امیرالمؤمنین علیّ بن ابی   طالب علیه السّلام نام هایی دارند که برخی در قرآن کریم ذکر شده و محدّث جلیل سیّد هاشم بحرانی قدّس الله نفسه الزّکیّة در کتاب با عظمت «اللّوامع النّورانیّة في أسماء عليّ و أهل بیته القرآنیّة» بسیاری از آن نام ها را به ضمیمه روایات تفسیری آن ها  آورده است.

و امّا نام مقدّس علی علیه السّلام نیز در قرآن کریم آمده و هم اکنون این نام در چند جای قرآن موجود است و این جانب آن ها را همراه با احادیث فراوانی که درباره آن ها است در «تفسیر طٰهٰ و آل یاسین صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین» آورده ام، لکن در این جا به ذکر چهار مورد و برخی از حدیث های مربوط به آن ها اکتفا می نماییم:

آیه اوّل:

«قالَ هٰذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ».^[۱۵۶]

حضرت سیّد الشّهداء امام حسین علیه السّلام فرمود:

عمر بن الخطّاب برخواست و به رسول الله صلّی الله علیه و آله گفت: همانا همیشه می گویی جایگاه علی از من به منزلت هارون از موسی است، در حالی که قطعاً خداوند نام هارون را در قرآن برده ولی نام علی را نیاورده؟! پیامبر صلّی الله علیه و آله در پاسخ چنین فرمود:

«يا غَليظُ! يا أَعْرابِيُّ! (يا جاهِلُ!) أَ ما تَسْمَعُ قَوْلَ اللهِ تَعالىٰ: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ‏»؟!».^[۱۵۷]

ای خشن! ای اعرابی (بیابان گرد نادان)! ای نادان! آیا نمی شنوی سخن الله تعالی را که می فرماید: «این صراط (و راه) علیّ مستقیم است»؟!

امام موسی بن جعفر از پدرش از جدّش علیهم السّلام نقل فرمود که آیه چنین است. و جابر نیز چنین قرائت نمود:

«هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ».^[۱۵۸]

این صراط علیّ مستقیم است.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«هٰذا صِراطُ عَلِيٍ مُسْتَقيمٌ»‏.^[۱۵۹]

این صراط علیّ مستقیم است.

امام جعفر صادق علیه السّلام درباره «عَليّ» در این آیه کریمه فرمود:

«هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ‏ عَلَیْهِ السَّلامُ».^[۱۶۰]

او امیر المؤمنین علیه السّلام است.

آیه دوّم:

«وَ وَهَبْنا لَهُمْ مِّن رَّحْمَتِنا وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيّاً».^[۱۶۱]

و از رحمت خود به ايشان (پیامبران) بخشيديم و ايشان را زبان صدقی علیّ قرار دادیم.

امام علیّ الهادی یا امام حسن الزّکیّ العسکری علیهما السّلام فرمودند:

(مراد از «علیّاً» در این آیه) امیر المؤمنین علیه السّلام است.^[۱۶۲]

یونس بن عبدالرّحمان بزرگ صحابی امام علیّ الرّضا علیه السّلام گوید: خدمت امام عرض کردم: گروهی از من خواستند نام امیر المؤمنین علیه السّلام را در قرآن ذکر کنم که کجای آن است؟ به آنان گفتم: از این آیه است: «وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا»، حضرت فرمود:

«صَدَقْتَ‏ هُوَ كَذا».

راست گفتی او همان (امیر المؤمنین علیه السّلام) است.^[۱۶۳]

آیه سوّم:

«وَ رَفَعْناهُ مکاناً عَلِيّاً».^[۱۶۴]

و ما او را به مکان بلندى بالا بردیم.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«نَزَلَتْ في صُعودِ عَلِيٍّ عَلىٰ ظَهْرِ النَّبِيِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِقَلْعِ الصَّنَمِ».^[۱۶۵]

(این آیه کریمه درباره) بالا رفتن حضرت علیّ بر کمر رسول الله صلّی الله علیه و آله (برای شکستن بت ها) نازل گردید.

 

آیه چهارم:

«وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ».^[۱۶۶]

و همانا او در امّ الکتاب (یعنی سوره فاتحة الکتاب) نزد ما همانا علیّ حکیم است.

امام جعفر صادق علیه السّلام درباره آیه «الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ‏» فرمود:

«هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ مَعْرِفَتُهُ، وَ الدَّليلُ عَلىٰ أَنَّهُ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ‏ قَوْلُهُ‏: «وَ إِنَّهُ‏ في‏ أُمِّ الْكِتابِ‏ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ‏ حَكيمٌ‏» وَ هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ في أُمِّ الْكِتابِ».^[۱۶۷]‏

(مقصود از صراط مستقیم) امیرالمؤمنین و معرفت اوست، و دلیل بر این که او همان امیر المؤمنین است فرموده (خداوند در آیه): «و همانا او در امّ الکتاب (یعنی سوره فاتحة الکتاب) نزد ما همانا علیّ حکیم است» می باشد، و او امیر المؤمنین در امّ الکتاب است.

امام جعفر صادق علیه السّلام درباره «علیّ» در آیه کریمه فرمود:

هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ.^[۱۶۸]

او امیر المؤمنین علیه السّلام است.

امام علیّ الرّضا علیه السّلام فرمود: پدرم این آیه را تلاوت کرد و فرمود:

(مقصود از عَلِيٌّ حَکیمٌ در آیه) علیّ بن أبی طالب علیه السّلام است.^[۱۶۹]

 

بخش چهارم

سؤالات فقهی و جواب آن ها

حکم ریش تراشیدن مردان

سؤال۱۲- بفرمایید در دین مبین اسلام حکم تراشیدن ریش با تیغ چیست؟

جواب- تراشیدن ریش با هر وسیله ای حرام است، فقهاء امامیّه ـ تغمّدهم الله تعالی برحمته ـ در حرمت ریش تراشیدن کتاب ها تألیف نموده و یا در ضمن تألیفات خود در فقه متعرّض بیان حکم آن شده  و دلایلی را مطرح نموده اند، و ما در این جوابیّه اهمّ آن ها را به اختصار بیان می کنیم.

دلیل اوّل: قرآن کریم

آیه اوّل:

«لَعَنَهُ اللهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصيباً مَفْرُوضاً * وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبيناً».^[۱۷۰]

خداوند وى (شیطان) را لعنت كرده و او گفت: به طور حتم از بندگان تو بهره‏اى معيّن خواهم گرفت* آن ها را گمراه مى‏كنم، و به آرزوهای باطل (و دور و دراز) سرگرم خواهم کرد، وادارشان مى‏كنم تا گوش چهارپايان را بشكافند و فرمان شان مى‏دهم آفرينش خدايى را تغيير دهند. (امّا ای بندگان بدانيد) هركس به جاى پروردگار، شيطان را ولیّ خود قرار دهد، زيان آشكارى كرده است.

تغییر خلق الله معنای وسیعی دارد و شامل تغییر حسّی در جسم، و تغییر معنوی مثل بدعت گذاشتن در دین و منحرف کردن مسیر مخلوقات از صراط مستقیم می شود،  زیرا در کنار بحث ضلالت و خسران مبین مطرح شده است.

و متن آیه دلالت می کند بر این که ایجاد هر گونه تغییر در آفرینش الهی صورتاً یا صفتاً، چنان چه بدون اجازه از راه وحی باشد، حرام است و ریش تراشیدن از مصادیق تغییر در خلق الله است.

آیه دوّم:

«ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكينَ».^[۱۷۱]

سپس به تو وحی کردیم که از دین حنیف ابراهیم پیروی کن؛ زيرا ابراهيم از مشركان نبود.

به ضمیمه روایتی که علیّ بن ابراهیم قمی، بزرگ صحابی امام حسن زکیّ عسکری علیه السّلام در تفسیر خود از امام جعفر صادق علیه السّلام نقل کرده که فرمود:

«… ثُمَ‏ أَنْزَلَ‏ عَلَيْهِ‏ الْحَنيفِيَّةَ وَ هِيَ عَشَرَةُ أَشْياءَ، خَمْسَةٌ مِنْها فِي الرَّأْسِ، وَ خَمْسَةٌ مِنْها فِي الْبَدَنِ، فَأَمَّا الَّتي فِي الرَّأْسِ؛ فَأَخْذُ الشّارِبِ وَ إِعْفاءُ اللِّحىٰ… فَهٰذِهِ الْحَنيفِيَّةُ الظّاهِرَةُ الَّتي جاءَ بِها إِبْراهيمُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَلَمْ تُنْسَخْ وَ لا تُنْسَخُ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ، وَ هُوَ قَوْلُهُ: « وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً».^[۱۷۲]

… سپس الله تعالی بر ابراهيم «حنيفيبت» را فرو فرستاد و آن ده چيز است: پنج در سر و پنج در تن است، و آن چه در سر است؛ کوتاه کردن سبيل و رها کردن ريش و فرو خواباندن مو و مسواک كردن و خلال است، و آن چه در تن است؛ ستردن مو از تن و ختنه کردن و چيدن ناخن ها و غسل جنابت و شستشو با آب است كه اين پنج در تن همان شيوه «حنیفیّت» است كه ابراهيم علیه السّلام آورد و نسخ نشده و نمی شود تا روز قيامت، و (تصدیق) آن همان گفته خداوند است که فرمود: «و پيروى كن از كيش ابراهيم كه حنيف است».

بنابراین «إعفاء اللّحی» از حنیفیّت حضرت ابراهیم نبیّ علیه السّلام می شود و ریش گذاشتن و نتراشیدن ریش واجب می شود.

آیه سوّم:

«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللهِ الَّتي‏ فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللهِ ذٰلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ».‏^[۱۷۳]

پس به دين (معتدل و) استوار روی آور، اين فطرتى است که خداوند انسان ها را بر آن آفريده، تبديلى در خلق خدا نباشد، اين است دين استوار؛ و لکن بيشتر مردم نمى‏دانند.

این آیه با انضمام حدیث نبوی صلّی الله علیه و آله:

«إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ، وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ، وَ إِنّا نَجُزُّ الشَّوارِبَ،‏ وَ نُعْفِي اللِّحىٰ، وَ هِيَ الْفِطْرَةُ».^[۱۷۴]

همانا مجوس ريش هاى خود را می چیدند، و سبيل ها را بزرگ (و كلفت) می ساختند، و ما خلاف ايشان پشت لب ها را كوتاه ساخته، و ريش هايمان را بلند می گذاريم، و اين همان فطرت است.

و ظاهر جمله «لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللهِ» این معنا را می رساند که تغییر خلق خداوند چه حسّی و چه معنوی، خلاف فطرت است و معنی «لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللهِ» این است که در خلق (مخلوق) خداوند هیچ تغییری ایجاد نکنید، البته به جز آن مواردی که شارع مقدّس اجازه داده است.

دلیل دوّم: حدیث و سنّت مطهّره

روایات و احادیثی از خاندان عصمت و طهارت علیهم السّلام است  درباره این که تشبّه در ظاهر به کفّار و هم شکل آنان شدن جایز نیست، و از آن ها استفاده می شود که ریش تراشی حرام و از گناهان کبیره است.

و دسته دیگری از احادیث عامّه  اند و شامل غیر بحث ریش تراشی هم می شوند.

و دسته ای دیگر در حرمت تشبّه به زنان است، و از مصادیق آن ریش نداشتن و تراشیدن آن است.

نبوی مشهور در تشبّه به جنس مخالف

« لَعَنَ اللهُ الْمُتَشَبِّهاتِ بِالرِّجالِ مِنَ النِّساءِ، وَ لَعَنَ‏ اللهُ‏ الْمُتَشَبِّهينَ‏ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ».^[۱۷۵]

لعنت خدا بر زنانی که خود را شبیه مردان می کنند، و لعنت خداوند بر مردانی که خود را شبیه زنان می کنند.

«لَعَنَ‏ اللهُ… وَ الْمُتَشَبِّهينَ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ وَ الْمُتَشَبِّهاتِ مِنَ النِّساءِ بِالرِّجالِ…».^[۱۷۶]

لعنت خداوند بر … و بر مردانی که خود را شبیه زنان می کنند، و بر زنانی که خود را شبیه مردان می کنند.

و چند طریق برای این روایت از امیرالمؤمنین و امام جعفر صادق و امام موسی کاظم علیهم السّلام روایت شده، با توجه به دیگر روایات به صدور مضمون این حدیث شریف از اهل بیت علیهم السّلام وثوق حاصل می شود.

دلالت این حدیث: یکی جمله «لَعَنَ اللهُ… » است که ظهور محکم در حرمت دارد. و از اطلاق حدیث نبوی مشهور که ذکر شد؛ هر نوع شباهت نمودن زن و مرد به یک دیگر حرام است، و ریش تراشی که از مصادیق واضح شباهت به زن می باشد حرام است و صدق می کند، و امیر المؤمنین علیه السّلام حدیث نبوی را تصدیق فرموده اند:

«أَنَّهُ رَأىٰ رَجُلاً بِهِ تَأْنيثٌ في مَسْجِدِ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقالَ لَهُ: أُخْرُجْ مِنْ مَسْجِدِ رَسُولِ اللهِ، يا مَنْ لَعَنَهُ رَسُولُ اللهِ! ثُمَّ قالَ عَلِيٌّ عَلَیْهِ السَّلامُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ يَقُولُ: لَعَنَ‏ اللهُ‏ الْمُتَشَبِّهينَ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ، وَ الْمُتَشَبِّهاتِ‏ مِنَ النِّساءِ بِالرِّجالِ».^[۱۷۷]

مردی را که در او (تشبّه به) زنانگی بود در مسجد رسول الله صلّی الله علیه و آله دیدند و به او فرمودند: ای کسی که رسول الله او را لعنت فرموده! از مسجد رسول الله بیرون برو. سپس فرمود: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم می فرمود: لعنت خداوند بر مردانی که خود را شبیه زنان کرده، و بر زنانی که خود را شبیه مردان می کنند.

و امیر المؤمنین علیّ علیه السّلام فرمود:

«كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ جالِساً فِي الْمَسْجِدِ حَتّىٰ أَتاهُ رَجُلٌ بِهِ تَأْنيثٌ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَكَبَّ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِي الْأَرْضِ يَسْتَرْجِعُ، ثُمَّ قالَ: مِثْلُ هٰؤُلاءِ في أُمَّتي! إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِثْلُ هٰؤُلاءِ في أُمَّةٍ إِلّا عُذِّبَتْ قَبْلَ السّاعَةِ».^[۱۷۸]

همراه با رسول الله صلّی الله علیه و آله در مسجد نشسته بودیم که مردی که در او (تشبّه به) زنانگی بود نزد حضرت آمد و به ایشان سلام کرد، حضرت جواب دادند، سپس رسول الله صلّی الله علیه و آله «إنّا لله و إنّا إلیه راجعون» گویان رو به زمین کرد و فرمود: مانند اینان در امّت من وجود دارد! همانا در امّتی مانند اینان نباشد مگر این که قبل از قیامت عذاب شوند. 

سند این روایت مشکلی ندارد و دلالتش نیز تمام است.

نتیجه: هر نوع شبیه کردن خود به جنس مخالف حرام است، و این مطلب از اطلاق حدیث نبوی مشهور استفاده می شود، بنابراین ریش تراشی که از مصادیق واضح تشبّه به زن می باشد حرام است.

دسته دیگری از احادیث که بسیار است در خصوص ریش تراشی می باشد.

 

حدیث مُثله کردن

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«حَلْقُ‏ اللِّحْيَةِ مِنَ‏ الْمُثْلَةِ، وَ مَنْ مَثَّلَ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللهِ».^[۱۷۹]

تراشیدن ریش از (موارد) «مُثله» است، و هر کس «مُثله» نماید، لعنت خدا بر او باد.

از آن جا که «مُثله» عمل حرامی است (چه خود شخص انجام دهد و چه دیگری، با قصد تحقیر باشد و یا نباشد)، این روایت ظهور در حرمت دارد و دلالت تامّ است، این روایت به ضمیمه روایات دیگر … از جمله:

روایت حبابه والبیّه

گوید: امیرالمؤمنین علیّ علیه السّلام را در شرطة الخميس (پيش قراولان لشكر، دژبانى) ديدم که يک شلاق دو شاخه در دست داشت و با آن فروشندگان جرّى (ماهى بى‏پولک) و ماهى زمّار (نوعى از همان) و مار ماهى را مى‏زد و به آن ها مى‏فرمود:

«يا بَيّاعي مُسُوخِ بَني إِسْرائيلَ، وَ جُنْدِ بَني مَرْوانَ!».

اى فروشندگان يهودى‏هاى مسخ شده، و جند بنى مروان!.

فرات بن احنف خدمت حضرت ايستاد و عرض كرد: يا اميرالمؤمنين! جند بنى مروان چيست؟ گويد: در جواب او فرمودند:

«أَقْوامٌ‏ حَلَقُوا اللِّحىٰ،‏ وَ فَتَلُوا الشَّوارِبَ فَمُسِخُوا».^[۱۸۰]

مردمى كه ريش‏ها را مى‏تراشيدند و سبيل ها را تاب مى‏دادند، در نتیجه مسخ شدند.

دلالت حدیث:

الف- در امم سابقه افرادی به سبب ریش تراشی و بلند کردن سبیل مسخ شده اند.

ب- ظاهر حدیث این است که این دو عمل سبب مسخ آن ها شده  است.

ج- در این روایت از تعبیر «حلقوا اللّحیٰ» استفاده شده که آن موجب غضب الهی و مسخ شده، و روشن است که خداوند کسی را مسخ نمی کند مگر این که عمل حرام یا گناه کبیره مرتکب شده باشد.

د- با تقریر امیرالمؤمنین علیه السّلام حرمت این دو عمل در اسلام نیز ثابت می شود، و با استصحاب حکم شرائع سابقه، حرمت آن در اسلام، اثبات می شود.

روایت وجوب دیه

روایات دیگری وجود دارد که برای حلق لحیه دیگری، دیه قرار داده است:

«قَضىٰ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فِي‏ اللِّحْيَةِ إِذا حُلِقَتْ‏ فَلَمْ تَنْبُتِ الدِّيَةَ كامِلَةً، فَإِذا نَبَتَتْ فَثُلُثُ الدِّيَةِ».^[۱۸۱]

اميرمؤمنان عليه السّلام در مورد ريش كه از بيخ تراشیده شود چنان كه ديگر نرويد، ديه كامل حكم فرمود و چنان چه برويد يک سوّم ديه (مقرّر نمودند).

دقت شود، روایتی که برای ریش تراشی دیه قرار داده است، در آن تعبیر به «حُلِقَتْ» شده است… .

روایات امر به إعفاء اللّحی و عدم تشبّه به کفّار و…

هشت روایت است که به إعفاء لحیه و کوتاه کردن شارب امر می کنند، و جز یکی، بقیه روایات ظهور در وجوب إعفاء لحیه دارند.

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود:

«حُفُّوا الشَّوارِبَ،‏ وَ اعْفُوا اللِّحىٰ، وَ لا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ».^[۱۸۲]

موى سبيل را كوتاه كنيد، و موى ريش‏ها را بگذاريد (بلند شود)، و خود را شبيه یهودیان نسازيد.

و فرمود:

«حُفُّوا الشَّوارِبَ،‏ وَ اعْفُوا اللِّحىٰ، وَ لا تَتَشَبَّهُوا بِالْمَجُوسِ».^[۱۸۳]

موى سبيل را كوتاه كنيد، و موى ريش‏ها را بگذاريد (بلند شود)، و خود را شبيه گبران نسازيد.

«إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ،‏ وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ، وَ إِنّا نَجُزُّ الشَّوارِبَ، وَ نُعْفِي اللِّحىٰ، وَ هِيَ الْفِطْرَةُ».^[۱۸۴]

همانا مجوسیان، ریش خود را قطع می کردند، و سبیل خود را بلند می گذاشتند، و ما (اهل  بیت) سبیل خود را قطع می کنیم، و ریش خود را رها می کنیم، که این عمل (براساس) فطرت است.

دلالت: روایات مخالفت با کفّار و مشرکین و یهود و مجوس و عدم تشبّه به آن ها در حلق لحیه و فتل شوارب که منهیّ است به حدّ استفاضه رسیده اگر نگوییم که متواتر هستند.

روایت فرستادگان کسری

حضرت ختمی مرتبت صلّى الله عليه و آله به فرستادگان كسری (پادشاه ايران باستان) كه ريش خود را تراشيده بودند و سبيل را گذاشته بودند فرمود:

«وَيْلَكُما مَنْ أَمَرَكُما بِهٰذا؟»

وای برشما! چه کسی شما را به اين کار امر نمود؟

گفتند: ربّ ما يعنی كسری، حضرت فرمودند:

«لٰكِنَّ رَبّي أَمَرَني بِإِعْفاءِ لِحْيَتي،  وَ قَصِّ شارِبي».^[۱۸۵]

ليكن پروردگارم مرا به گذاشتن ريشم، و چيدن سبیلم فرمان داده است.

روایت ماجرای فرستادگان کسری دلالت تمام بر حرمت ریش تراشی دارد، زیرا رسول الله صلّی الله علیه و آله در ازای ریش تراشی و بلند کردن شارب، نگاه کردن به آن ها را ناخوشایند دانسته و درباره آن ها از تعبیر «وَیْلَکُما» استفاده نمود، و در تتمّه حدیث دو امر «إعفاء لحیة و قصّ شارب» مستقل آمده و ظهور در وجوب مستقلّ این دو عمل دارد.

اما وجه این که روایات در این باره، تنها از رسول الله و امیرالمؤمنین و امام جعفر صادق صلوات الله و سلامه علیهم آمده و تعداد آن ها کم است؛

۱- واضح بودن حرمت ریش تراشی در زمان ائمّه علیهم السّلام.

۲- مردم علاوه بر علم به حرمت آن، به آن عمل هم می کرده اند، لذا لازم نبوده که ائمّه مکرّراً ذکر کنند.

نکات لازم به ذکر:

۱- در صدور روایات اهل  بیت علیهم السّلام تقیّه ای نبوده است.

۲- علمای شیعه صدور روایت هلاکت قوم لوط و خبر رسولان کسری را پذیرفته اند.

۳- چیزی که در اقوام قبل حرام بوده در اسلام نیز حرام است (مانند ریش تراشی در قوم لوط) و قاعده استصحاب حکم شرائع سابقه، حرمت ریش تراشی را اثبات می کند، مگر این که دلیلی قوی تر باشد که نیست.

۴- و این امر مسلّم است که همه پیروان ائمّه اطهار علیهم السّلام در آن عصر، ریش داشته اند، و گزارش نشده است که کسی ریش تراشیده باشد. و در قضیّه جنگ جمل، طلحه و زبیر، ریش عثمان بن حنیف را نتف کردند و او وقتی که خدمت امیرالمؤمنین علیه السّلام رسید گفت: بعثتني ذا لحیة و جئتك أمرد، و این ها دلالت می کند که شیعیان در آن عصر ریش داشته اند. و شریح قاضی لعنه الله کوسه ای بوده و می گفته است: حاضرم ریش داشته باشم و ده هزار درهم بدهم.

۵- استفاضه و یا تواتر  روایات و احادیث در این باره.

۶- ریش تراشی مسئله ای نیست که غرض خاصّ و قابل توجهی برای جعل حدیث درباره آن وجود داشته باشد.

۷- ارسال و یا ضعف برخی از  روایات در این موضوع ضرر نمی زند، به جهت تواتر مضمون آن ها.

و مبنای صحیح در حجّیّت اخبار، مورد وثوق بودن روایت است و نه ثقه بودن همه راویان آن، پس از جهت صدور مشکلی نیست.

۸- آن چه ذکر کردیم اشکالی در تمامیّت دلالت بر حرمت ریش تراشی و وجوب ریش داشتن ندارد.

۹- ضمن این که روایت و حدیثی دالِّ بر جواز ریش تراشی وجود ندارد.

۱۰- و بنابر این که همه فرق معتقد به حرمت ریش تراشی هستند، پس در صدور روایات اهل بیت علیهم السّلام تقیّه ای وجود نداشته است.

علامه امینی قدّس سرّه در کتاب با عظمت خود الغدیر جلد۱۱ صفحه۱۵۵ فرموده:

و قد اتّفقت المذاهب الأربعة علی وجوب توفیر اللّحیة و حرمة حلقها و الأخذ القریب منه … .

۱۱- و روایات در این موضوع در کتب مخالفین بیشتر از ما است.

نتیجه: شکی نیست که ریش تراشی حرام است و ریش گذاشتن واجب است.

درباره ریش پروفسوری

از روایات راجع به «صدغین» و «عارضین» که تعبیر به «أخذ» شده، استفاده «حلق» نمی شود، و هیچ گاه در روایاتی که از ریش حضرات معصومین سخن رفته، حلق و تراشیدن دو طرف صورت و یا گونه ها ذکر نگردیده و اصحاب نیز چنین بوده اند. همین طور درباره شارب، و درباره دو طرف صورت تعبیر به «أخذ»  فرمودند و نه «حلق»:

«لِيَأْخُذْ أَحَدُكُمْ‏ مِنْ‏ شارِبِهِ،‏ وَ يَنْتِفْ شَعْرَ أَنْفِهِ، فَإِنَّ ذٰلِكَ يَزيدُ في جَمالِهِ».^[۱۸۶]

بايد هر كدام شما از سبيل خود بگيرد (کوتاه کند)، و موى بينى خود را بکند، همانا این کار بر زيبایی اش بیافزاید.

از این روایت به قرینه مقابله «أخذ- گرفتن و کوتاه کردن» و «نتف- چیدن و قطع کردن از بیخ»، معلوم می شود که «أخذ» در معنای کوتاه کردنی به کار رفته که مو از اصل آن قطع نشده باشد.

و  جواز اخذ از عارضین که در صحیحه بزنطی از امام علیّ الرّضا علیه السّلام:

«أَمّا مِنْ عارِضَيْهِ فَلا بَأْسَ، وَ أَمّا مِنْ مُقَدَّمِها فَلا».^[۱۸۷]

و علیّ بن جعفر از امام کاظم علیه السّلام:

«أَمّا عَنْ عارِضِهِ فَلا بَأْسَ، وَ أَمّا مِنْ مُقَدَّمِهِ فَلا».^[۱۸۸]

آمده است، شامل حلق و تراشیدن نمی شود.

نتیجه این که در حرمت ریش تراشی، فرقی میان موهای چانه و موهای عارضان (دو طرف صورت) نیست و «لحیة» و ریش تمامی دو طرف صورت و چانه می باشد، چنان که محقّق حلّی در کتاب المعتبر فرموده:

إنّ اللّحیة إسمٌ لجملة العذارین و ما علی اللّحیین و الذّقن.^[۱۸۹]

همانا لحیه موهای عذار (کنار گوش) و موهایی که بر دو استخوان اطراف صورت می روید و موهای چانه را شامل می شود.

و شهید اوّل قدّس سرّه در کتاب ذکری الشّیعة فرموده:

و العارض: الشّعر المنحطّ عن القدر المحاذي للأذن نابتاً علی اللّحیة، و الذّقن تحته: و هو مجمع اللّحيين.^[۱۹۰]

عارض: به مویی گفته می شود که از کنار گوش سرازیر می شود و بر روی دو استخوان اطراف صورت می روید و چانه که محلّ اتّصال این دو استخوان است، زیر آن قرار دارد.

و بسیاری از فقهاء و از آن ها سبزواری، عین این عبارت را در ذخیرة المعاد في شرح الإرشاد آورده است. و از این که از استخوان های دو طرف صورت، تعبیر به «لحیة» شده است، معلوم می شود که بر موهایی که می روید نیز «لحیة» صادق است و مختصّ به موهای چانه نیست. و همه اتّفاق دارند که به دو استخوان دو طرف صورت «لحیان» گفته می شود، و بسیار بعید و بی دلیل است این که به موهای آن دو قسمت «لحیة» گفته نشود و فقط به موهای چانه «لحیة» گفته شود.

موهای گونه ها

«لحیة» بر موهای گونه ها نیز صدق می کند، و حلق آن ها نیز مصداق «تغییر خلق الله»، و مصداق تشبّه به کفّار و تشبّه به زنان است. و بسیاری از علماء لغت عرب، تصریح کرده اند که معنای «لحیة» موهای «عارضان» و «ذقن» است که گفته اند آن «خدّان» است، و موهای گونه ها از «عارضان» است. و «خدّ» معنای وسیعی دارد که هم شامل «وجنة» (که زیر چشمان و دو طرف بینی می باشد) می شود و هم شامل «عارضان».

و تراشیدن موهای زیر لب پایین که به آن «عُنْفُقَة» می گویند نیز تغییر در خلق الله است، بنابر احتیاط از تراشیدن آن پرهیز شود. و الله العالم.

مؤمنین باید مراقب باشند که ایادی شیطان رجیم علیهم لعائن الله با طراحی و ترویج مدهای شیطانی در صورت و ظاهر و لباسمان و در دیگر شؤونات، ما را از صراط مستقیم محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین منحرف و گمراه ننمایند.

***

حکم غنا و موسیقی؟

سؤال۱۳- آیا غنا و موسیقی در اسلام حرام است؟ دلیل آن را ذکر فرمایید.

جواب – غنا بر دو قسم است: یکم از حنجره، دوّم از آلت و یا آلاتی که برای غنا و طرب بنیان گذاری شده اند، و صدایی را که از آن ها تولید می گردد موسیقی می گویند.

برای قسمت یکم و دوّم آیات و روایاتی می باشد که برخی از آن ها را در کتاب «محبوبِ محبوب» آورده ایم و در آن روایاتی است که بر حرمت نواختن این آلات تصریح شده است، و در آن آیات و احادیث نیامده که اگر مطرب بود حرام است و اگر مطرب نبود حلال  باشد، بلکه نواختن و استعمال آن ها به طور مطلق حرام اعلام شده، بلکه ساختن و خرید و فروش و نگه داری آن ها نیز حرام است، و ما در این جا برخی از آن روایات را می آوریم:

پيامبر اکرم صلّی  الله علیه و آله فرمودند:

«إِنَّ اللهَ حَرَّمَ الدَّفَّ وَ الْكُوبَةَ وَ الْمَزاميرَ وَ ما يُلْعَبُ بِهِ»‏.^[۱۹۱]

همانا خداوند دف زدن و طبل زدن و بازی با آن چه (از ابزار موسيقی) را که با آن بازی می شود، حرام نموده است.

پیامبر اکرم صلّی  الله علیه و آله فرمودند:

«أَنْهاكُمْ (أَنْهىٰ أُمَّتي) عَنِ‏ الزَّفْنِ‏ وَ الْمِزْمارِ وَ عَنِ الْكُوباتِ وَ الْكَبَراتِ (الْكِنّاراتِ – الكُبُوبات)».‏^[۱۹۲]

امّت خود را از رقصيدن و نی زدن و طبل زدن و تنبک زدن نهی می کنم.

و معلوم است که نهی خدا و رسول و امام بر حرمت دلالت می کند.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند:

«نَهىٰ رَسولُ اللهِ صَلَّی  اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنِ اللَّعِبِ بِالنَّردِ وَ الشِّطرَنجِ وَ الكُوبَةِ وَ العُرْطَبَةِ وَ هِيَ الطُّنْبُورُ  وَ الْعُودُ … ».^[۱۹۳]

رسول خدا صلّی  الله علیه و آله از بازی کردن با نرد و شطرنج و طبل و طنبور و سه تار و ديگر ابزارهای موسيقی… نهی فرمودند.

پيامبر اکرم صلّی  الله علیه و آله فرمودند:

«إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَني رَحْمَةً لِلْعالَمينَ وَ لِأَمْحَقَ الْمَعازِفَ وَالْمَزاميرَ وَ أُمُورَ الْجاهِلِيَّةِ».^[۱۹۴]

به راستی که خدا مرا رحمتی برای جهانيان، به پيامبری مبعوث فرمود و مرا برانگیخت تا آلات موسيقی و نی ها و امور زمان جاهليّت (کفر) را از ميان ببرم.

پيامبر اکرم صلّی  الله علیه و آله فرمودند:

«إِنَّ اللهَ تعَالیٰ بَعَثَني هُدًى وَ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ وَ أَمَرَني أَنْ أَمْحُوَ الْمَزاميرَ وَ الْمَعازِفَ وَ الْأَوْتارَ وَ الْأَوْثانَ وَ أُمُورَ الْجاهِلِيَّةِ – إلى أن قال:- إنَّ آلاتِ الْمَزاميرِ شِراؤُها وَ بَيْعُها وَ ثَمَنُها وَ التِّجارَةُ بِها حَرامٌ».^[۱۹۵]

خدای تعالی مرا برای هدايت و رحمت برای عالميان به پيامبری برانگيخت، مرا امر نمود که نی ها و آلات موسيقی و تارها و بت ها و امور زمان جاهليّت (کفر) را از ميان ببرم… همانا خريد و فروش و پولی که (در این راه) داد و ستد می شود و تجارت با ابزار موسيقی حرام است.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:

«إِنَّما حَرَّمَ اللهُ الصِّناعَةَ الَّتي هِيَ حَرامٌ كُلُّهَا الَّتي يَجي‏ءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاً نَظيرَ الْبَرابِطِ وَالْمَزاميرِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ كُلِّ مَلْهُوٍّ بِهِ وَ الصُّلْبانِ وَ الْأَصْنامِ وَ ما أَشْبَهَ ذٰلِكَ مِنْ صِناعاتِ الْأَشْرِبَةِ الْحَرامِ وَ مايَكُونُ مِنْهُ وَ فيهِ الْفَسادُ مَحْضاً وَ لايَكُونُ مِنْهُ وَ لا فيهِ شَيْ‏ءٌ مِنْ وُجُوهِ الصَّلاحِ فَحَرامٌ تَعْليمُهُ وَ تَعَلُّمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ جَميعُ التَّقَلُّبِ فيهِ مِنْ جَميعِ وُجُوهِ الْحَرَكاتِ كُلِّها».^[۱۹۶]

و همانا خداوند متعال کار و ابزاری را حرام کرده است که تمام (کاربرد و مصرف) آن حرام است و جز در راه فساد کاربرد ندارد؛ مانند تارسازی و نی سازی و شطرنج سازی و هر آلت لهو دیگری و هم چنین ساختن صليب ها و بت ها و شبيه آن ها را حرام فرموده است، مانند نوشيدنی های حرام  و آن چه که از آن و در آن جز فساد نيست و از آن و در آن چيزی از کاربردهای سالم نباشد. آموختن آن و آموزش دادن آن و کار کردن با آن و مزد گرفتن برای آن و همه کاربردهای آن و هرگونه حرکتی با آن ها حرام است.

در فرمایش امام علیه السّلام: «هِيَ حَرامٌ كُلُّهَا الَّتي يَجي‏ءُ مِنْهَا الْفَسادُ مَحْضاً نَظيرَ الْبَرابِطِ وَالْمَزامِيرِ وَ… » کاملاً دقت کنید.

امام امیرالمؤمنین علیّ علیه السّلام فرمودند:

«تَدْعُوا عَلىٰ أَهْلِ الْمَعازِفِ وَ الْقِيانِ وَ الْمَزاميرِ وَ الْعيدانِ»‏.^[۱۹۷]

کبوتر راعبی (نوعی کبوتر) بر نوازندگان موسيقی و ترانه خوانان و نی زنان و تارزنان لعنت می فرستد.

در کتاب فقه منسوب رضوی علیه السّلام آمده است:

«نَروي أَنَّهُ مَنْ أَبْقىٰ في بَيْتِهِ طُنْبُوراً أَوْ عُوداً أَوْ شَيْئاً مِنَ الْمَلاهي مِنَ الْمِعْزَفَةِ وَالشِّطْرَنْجِ وَ أَشْباهِهِ أَرْبَعينَ يَوْماً فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ فَإِنْ ماتَ في أَرْبَعينَ ماتَ فاجِراً فاسِقاً وَ مَأْواهُ النّارُ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ».^[۱۹۸]

هرکس يکی از ابزارهای موسيقی و شطرنج و مانند آن ها را چهل روز در خانه خود نگهدارد به غضب خدا گرفتار آيد، اگر در آن مدت بميرد، فاجر (گناه کار) و فاسق (کسی که آشکارا گناه می کند) مرده است و جايگاه او آتش است و چه بد جايگاهی است.

پيامبراکرم صلّی  الله علیه و آله فرمودند:

«يُحْشَرُ صاحِبُ الطُّنْبُورِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ هُوَ أَسْوَدُ الْوَجْهِ وَ بِيَدِهِ طُنْبُورٌ مِنَ النّارِ وَ فَوْقَ رَأْسِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ بِيَدِ كُلِّ مَلَكٍ مِقْمَعَةٌ يَضْرِبُونَ رَأْسَهُ وَوَجْهَهُ وَ يُحْشَرُ صاحِبُ الْغِناءِ مِنْ قَبْرِهِ أَعْمىٰ وَ أَخْرَسَ وَ أَبْكَمَ وَ يُحْشَرُ الزّاني مِثْلَ ذٰلِكَ وَ صاحِبُ الْمِزْمارِ مِثْلَ ذٰلِكَ وَ صاحِبُ الدَّفِّ مِثْلَ ذٰلِكَ»‏.^[۱۹۹]

اهل طنبور (نوازنده و شنونده و سازنده و نگهدارنده و …) روز قیامت در حالی محشور می شوند که روسیاه هستند و طنبوری از آتش به دست دارند و ۷۰ هزار فرشته از بالای سر با عمود آهنين بر سر و صورت آن ها  می زنند. آوازه خوان، کور و کر و گنگ از گور خود محشور می گردد و زناکار و نوازنده  نی و نوازنده دف نيز با همین حالت محشور می شوند.

عبدالله بن عبّاس گوید: رسول الله صلّی  الله علیه و آله در حجّةالوداع حلقه در کعبه را گرفته، رو به مردم کردند و فرمودند: ای مردم! آيا شما را به نشانه های ساعت (آخرالزّمان) خبر دهم؟ گفتند: آری. فرمود:

«مِنْ أَشْراطِ السّاعَةِ إضاعَةُ الصَّلَواتِ، و…وَ تَظْهَرُ الْكُوبَةُ وَ الْقَيْناتُ وَالْمَعازِفُ، وَ الْمَيْلُ إِلیٰ أَصْحابِ الطَّنابيرِ وَالدُّفُوفِ وَالْمَزاميرِ وَ سائِرِ آلاتِ اللَّهْوِ، أَلا وَ مَنْ أَعانَ أَحَداً مِنْهُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الدّينارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ الْأَلْبِسَةِ وَ الْأَطْعِمَةِ وَ غَيْرِها فَكَأَنَّما زَنیٰ مَعَ آُمِّهِ سَبْعينَ مَرَّةً في جَوْفِ الْكَعْبَةِ، فَعِنْدَها يَليهِمْ أَشْرارُ أُمَّتي، وَ تُنْتَهَكُ الْمَحارِمُ، وَ تُكْتَسَبُ الْمَآثِمُ، وَ تُسَلَّطُ الْأَشْرارُ عَلَى الْأَخْيارِ، وَ يَتَباهَوْنَ فِي اللِّباسِ، وَ يَسْتَحْسِنُونَ أَصْحابَ الْمَلاهي وَ الزّانِياتِ، فَيَكُونُ الْمَطَرُ قَيْظاً، وَ يَغيظُ الْكِرامُ غَيْظاً، وَ يَفْشُو الْكَذِبُ، وَتَظْهَرُ الْحاجَةُ، وَتَفْشُو الْفاقَةُ، فَعِنْدَها يَكُونُ أَقْوامٌ يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ لِغَيْرِاللهِ فَيَتَّخِذُونَهُ مَزاميرَ، وَ يَكُونُ أَقْوامٌ يَتَفَقَّهُونَ لِغَيْرِ اللهِ، وَ يَكْثُرُ أَولادُ الزِّنىٰ، وَ يَتَغَنَّوْنَ بِالْقُرْآنِ، فَعَلَيْهِمْ مِنْ أُمَّتي لَعْنَةُ اللهِ، وَ … فَأُولٰئِكَ يُدْعَوْنَ في مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْأَرْجاسَ وَ الْأَنْجاس … »‏.^[۲۰۰]

از نشانه های ساعت (آخر الزّمان) است: تباه نمودن نمازها و… و این که طبل ها، زنان آوازه خوان، ابزارهای موسیقی و میل به نوازندگان طنبور و دف و نی و سایر آلات موسیقی آشکار شود.

آگاه باشيد هر که آن ها را به دينار و درهمی (از نظر مالی) و يا پوشاک و غذايی و يا غير اين ها کمک کند؛ گناهش مانند کسی است که با مادر خود در درون کعبه هفتاد مرتبه زنا نموده باشد. در آن هنگام بدترين امّتم آن ها را سرپرستی کنند و حرمت ها هتک گردد و گناهان کسب شوند، شرورترين افراد بر نيکوکاران چيره گردند، با پوشاک خود بر يک ديگر فخر فروشند و نوازندگان و اهل فساد و زنان بی عفّت را نيکو شمارند، آن گاه باران (به جای رحمت) بلا خواهد بود و… و دروغ گفتن آشکار گشته، نيازمند فراوان و تهی دستی عیان گردد، آن زمان گروه هايی قرآن را برای غير خداوند بياموزند و آن را به آواز بخوانند و گروه هايی علم فقه را برای غير خداوند بياموزند و زنازادگان زیاد شوند و قرآن را با آواز بخوانند، پس آن گاه لعنت خدا از (سوی) امّتم بر آنان باد و… آنان در ملکوت آسمان ها و زمين نجس و آلوده خوانده می شوند.

حکمت تحریم موسیقی چیست؟

در بیان محکم قرآن کریم است  که پیامبری که ما فرستاده ایم، آن چه را پلید و منفور و زیانبار است، بر شما از جانب ما حرام می کند و آن چه را که طیّب و پاکیزه است حلال می نماید:

«…وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ… ».^[۲۰۱]

…و بر آنان هر پليد منفور را حرام مى‏گرداند، و احكام پر رنج و مشقّتى را که چون زنجير بر گردنشان نهاده‏ شده، از آنان برمى‏دارد… .

و به علم تجربی و واقع ثابت شده است که موسیقی زیان های جبران ناپذیری بر جسم و روح و روان و اعصاب انسان و حیوان وارد می نماید، برای اطلّاع مستند از برخی از آن آسیب های جدّی به کتاب «تأثیر موسیقی بر اعصاب و روان» نوشته علی اکبر خوروش مراجعه شود. والله العالم.

***

حکم تأخیر نماز عشاء و صبح تا …

سؤال۱۴- نقل شده در خصوص تأخیر انداختن نماز مغرب و صبح امام عصر علیه السّلام فرموده اند: ملعون ملعون من أخّر العشاء إلی أن تشتبک النجوم، ملعون ملعون من أخرّ الغداة إلی أن تنقضي النّجوم. بفرمایید مقصود از ملعون بودن در این روایت چیست؟ و آیا این روایت شامل این زمان هم می شود؟

جواب- پیش از پاسخ به این سؤال ذکر مطالبی لازم است:

۱- روایتی که ذکر کردید در کتاب شریف الغيبة شیخ طوسی و الإحتجاج طبرسی رحمهما الله چنین آمده است: از شیخ کلینی مرفوعاً از زهرى که گفته: در طلب دیدن حضرت صاحب الأمر عليه السّلام خيلى مشقّت و سختى كشيدم، تا جايى كه در اين راه مال بسيار زيادى خرج كردم، تا اين‏كه به عَمرىّ [نايب خاص امام زمان عليه السّلام‏] رسيدم و به او خدمت كرده و ملازمش شدم. بعد از مدّتى از ايشان درباره امام زمان عليه السّلام سؤال كردم، او به من گفت: نمى‏توان به محضر حضرت رسيد. بار دوم تواضع و التماس كردم كه عمرى گفت: فردا صبح بيا. فردا صبح رفتم، به استقبال آمد و همراه او جوانى با چهره ای از همه مردم زيباتر و از همه خوشبوتر بود، و هيئت و ظاهر تاجران را داشت و مانند تاجران چيزى در آستينش بود. وقتى كه او را ديدم به سمت عمرىّ رفتم، امّا او با اشاره به من فهماند كه به سمت جوان بروم، به طرف جوان برگشتم و هرچه خواستم پرسيديم، او هم جوابم را داد. بعد حركت كرد تا اين‏كه داخل خانه‏اى شود، و آن خانه از جمله خانه‏هايى بود كه به آن‏ها اعتنا نمى‏شد. عمرى به من گفت: بعد از اين ايشان را نخواهى ديد. هرچه كه مى‏خواهى از ايشان بپرس. رفتم كه از ايشان امورى را بپرسم اما حضرت اعتنا نكرد و داخل خانه‏ شد، فقط اين را فرمودند:

«مَلْعُونٌ‏ مَلْعُونٌ‏ مَنْ‏ أَخَّرَ الْعِشاءَ إِلىٰ أَنْ تَشْتَبِكَ النُّجُومُ، مَلْعُونٌ‏ مَلْعُونٌ‏ مَنْ‏ أَخَّرَ الْغَداةَ إِلٰى أَنْ تَنْقَضِيَ (تَنْفَضَّ – الإحتجاج) النُّجُومُ».

ملعون است ملعون هركس نماز عشا را تأخير بياندازد تا زمانی که ستارگان آسمان مثل شبكه به‏هم بگذرند، ملعون است ملعون كسى كه نماز صبح را تأخير بياندازد تا اين‏كه ستارگان آسمان ناپديد شوند.

حضرت پس از گفتن اين كلمات وارد خانه شدند.

۲- این روایت توقیع نیست بلکه کلامی است از حضرت صاحب الأمر و در کتاب الغیبة شیخ طوسی و الإحتجاج طبرسی از شیخ کلینی علیهم الرّحمة روایت کرده اند، و او مرفوعاً از زهری که مجهول است، نتیجه این که این خبر از جهت سند ضعیف است.

۳- إشتباک النّجوم: نمايان شدن انبوه ستارگان است… .

۴- بحارالأنوار: جلد۸۰ صفحه۶۰ باب۸ بيان: إشتباك النجوم كثرتها، قال في النهاية (في غريب الحديث و الأثر: جلد۲ صفحه۴۴۱) في حديث مواقيت الصلاة: أي ظهرت جميعها و اختلط بعضها ببعض لكثرة ما ظهر منها.

۵- زمان مغرب، پس از محو سرخى پديد آمده در سمت مشرق و پيش از نمايان شدن انبوه ستارگان است. طبق برخى از روايات، اشتباک نجوم، پايان وقت فضيلت نماز مغرب است، و تأخير بدون عذر آن تا زمان ظاهر شدن انبوه ستارگان، مكروه و تأخير آن به قصد اين كه وقت فضيلت مغرب، هنگام اشتباک است، بدعت است و حرام.

۶- مراد از نماز عشاء چه نمازی است؟ احتمال داده شده است: مراد از العشاء در روایت نماز مغرب باشد، و بعضی از فقهاء بر آن قطع نموده اند.^[۲۰۲]

برخی گفته اند: ناچار از توجیه روایت باشیم تا با بقیّه روایاتی که به حدّ تواتر رسیده اند و دلالت بر جواز تأخیر بلکه رجحان دارند منافاتی نگردد.^[۲۰۳] و یا این که مراد از عشاء نمازی باشد که در شب واجب است، و اراده نماز مغرب باشد و نه عشاء آخر. زیرا که روایاتی دلالت دارند بر جواز عشاء بر ذهاب شفق، و اغلب آن روایات صراحت و یا ظهور دلالت دارند بر جواز تأخیر آن.^[۲۰۴]

۷- مقصود این روایت تعریض بر بدعت گزاری به نام محمّد بن مقلاص مشهور به کنیه ابوالخطّاب، و اصحاب او باشد، و بقیّه نصوص کاشف از آن  است و … .^[۲۰۵]

۸- بعید نیست که مراد لعن در تأخیر انداختن برای کسی باشد که تأخیر را واجب دانسته و تشریع کند و به آن متدیّن باشد.^[۲۰۶]

۹- و میرزای نائینی فرموده است: این روایت به ظاهرش دلالت دارد بر این که آخر وقت عشاء، زمان إشتباک نجوم می باشد که نزدیک به سقوط شفق است، و ظاهر آن است که کسی به آن عمل نکرده است، و در روایت مضمره معاویة بن عمّار است که:

«وَقْتُ الْعِشاءِ الْآخِرَةِ إِلىٰ‏ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ‏»^[۲۰۷]

و نزدیک به آن است روایت حلبی از امام جعفر صادق علیه السّلام:

«الْعَتَمَةُ إِلىٰ‏ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ‏ أَوْ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ»^[۲۰۸]

و بعضی از فقهاء به مضمون آن فتوا داده اند، و در تعدادی از روایات است که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمودند:

«لَوْ لا أَنّي‏ أَخافُ‏ أَنْ‏ أَشُقَّ‏ عَلىٰ أُمَّتي، لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلىٰ ثُلُثِ اللَّيْلِ، وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَ هُوَ غَسَقُ اللَّيْلِ، فَإِذا مَضَى الْغَسَقُ نادىٰ مَلَكانِ: مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلاةِ الْمَكْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَلا رَقَدَتْ عَيْناهُ»^[۲۰۹]

و در روایتی است که فرمود:

«وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ»

و در روایت دیگری فرمود:

«لَوْ لا أَنْ أَشُقَّ عَلىٰ أُمَّتي لَأَخَّرْتُ‏ الْعِشاءَ إِلىٰ‏ نِصْفِ‏ اللَّيْلِ»^[۲۱۰]

و شیخ كلينی آن را روایت کرده است:

«إِلىٰ‏ رُبُعِ‏ اللَّيْلِ»^[۲۱۱]

و

«إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ»^[۲۱۲]

و با نظر به این اخبار با اختلافی که دارند دانسته می شود که آن ها در صدد بیان وقت إجزائی نیستند بلکه در بیان وقت فضیلت اند، چنان که فرمایش رسول الله صلّی الله علیه و آله که فرمود:

«لَوْ لا أَنّي‏ أَخافُ‏ أَنْ‏ أَشُقَّ‏ عَلىٰ أُمَّتي…» و «وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ…»

مُشعر است به این که تأخیر آن تا ثلث لیل از جهت این است که آن اوّل وقت نماز است، چنان که ظاهر فرمایش حضرت فهمیده می شود، که فرمود:

«لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلىٰ ثُلُثِ اللَّيْلِ».

بل لمكان أنّ آخر الوقت الفضيلي هو الثلث و أنّه أفضل من أوّله، كما يشعر إليه أنّ تقديمها على ذلك الوقت إنّما هو لمكان خوف المشقّة، و إلّا فالصبر إلى الثلث أفضل، و إن كان الوقت ممتدّ إلى النصف.

بلکه بدین جهت که پایان وقت فضیلت (نماز مغرب)، یک سوم گذشته از شب است، و این از اول وقت، بافضیلت تر است، چنان چه معلوم است که پیش انداختن آن (یعنی پیش انداختن اول وقت فضیلت، بر آخر وقت فضیلت) به جهت این است که مبادا (شیعیان) دچار سختی شوند و گرنه صبر کردن تا یک سوم گذشته از شب افضل است، هرچند که وقت آن تا نیمه شب ادامه دارد.^[۲۱۳]

۱۰- دیگر احتمالات: شیخ حرّ عاملی قدّس سرّه پس از ذکر روایت از کتاب  الإحتجاج فرموده: لعلّ المراد … مراد عشائین باشد، و لعن به اعتبار تأخیر مغرب به جهت اعتقاد نادرست ابو الخطّاب، و با اعتقاد به وجوب تأخیر آن. و فرموده: هم چنین نماز صبح.^[۲۱۴]

و علّامه مجلسی قدّس سرّه گوید: و شاید حمل شود بر این که با اعتقاد به عدم جایز بودن إیقاع آن قبل از (إشتباک نجوم) آن را تأخیر بیندازد چنان که مذهب و اعتقاد ابوالخطّاب چنین بوده، و یا به جهت این که درک فضیلت آن کند چنان که در سایر اخبار به آن قید زده شده، و یا به جهت إذاعه و شایع نمودن (راز وقت فضیلت نماز مغرب)، و یا ترک تقیّه نمودن، پس همانا مخالفین به تأخیر انداختن نماز مغرب را شدیداً انکار می کنند، و یا بر کسی که با سبک شمردن سنّت و عدول از آن بر تأخیر انداختن آن مداومت باشد ، و هم چنین ممکن است که حمل بر تقیّه گردد.^[۲۱۵]

۱۲- ابوالخطّاب و بدعت او و پیروانش: وی محمّد بن أبى زينب، مِقلاص أسدى، با كنيۀ ابوالخطّاب است. او از اصحاب امام صادق عليه السّلام بود و احاديثى چند به نقل از وى از آن حضرت روايت شده است. وی در زمان حيات امام صادق عليه السّلام از مسير حق منحرف شد و عقايد سخيف و باطلى، از جمله اباحى گرى در احكام شريعت و غلوّ دربارۀ امامان را با ادّعاى خدايى براى امام صادق عليه السّلام، ابراز كرد؛ از اين رو، امام جعفر صادق عليه السّلام وى را لعن نمود و از جمع پيروان  خود طرد فرمود.

شیخ طوسی گوید: محمّد بن‏ مقلاص‏ الأسدي، ابو الخطّاب. ۴۳۲۱ (ق).^[۲۱۶] و گوید: محمّد بن‏ مقلاص‏ الأسدي (ملعون غال). علّامه حلّی می نویسد: محمّد بن‏ مقلاص‏  بالقاف الأسديّ الكوفيّ الأجدع الزرّاد أبو الخطّاب لعنه الله غال ملعون و يكنّى مقلاص أبا زينب الزرّاد، قال أبو جعفر بن بابويه: اسم أبي الخطّاب زيد. قال ابن الغضائريّ: إنّه مولى بني أسد، لعنه الله، أمره شهير، و أرى ترك ما يقول أصحابنا، حدّثنا أبو الخطّاب في أيّام إستقامته.^[۲۱۷]

خطّابیّه کیانند؟

آنان از فرقه هاى منحرف و غالیان هستند.  فقهای شیعه فرقۀ خطّابيّه را از غاليان برشمرده و احكام غلات را بر ايشان جارى كرده اند. سیّد علیخان مدنی رحمه الله می نویسد:

و الخَطّابِيَّةُ مشدّدةً: فرقةٌ تُنسَبُ إلى أبي‏ الخَطّابِ‏ محمّدِ بنِ‏ مقلاصٍ‏ الأسديِّ الأجدعِ. قالوا: الأئمّةُ أنبياءُ، و أبو الخَطّابِ‏ نبيٌّ، و كانَ يَأمُرُهُم بشهادةِ الزورِ لموافقِيهِم، على مخالفِيهِم، و قالوا: الجنَّةُ نعيمُ الدّنيا، و النّارُ آلامُها.^[۲۱۸]

و علّامه مجلسی رحمه الله در بیان خطّابیّه نوشته است:

بيان؛ خطّابيّة أي بدعة ابتدعها أبو الخطّاب و هو رجل غال ملعون على لسان الصادق علیه السّلام اسمه محمّد بن مقلاص و كان صاحب بدع و أهواء … .^[۲۱۹]

و گوید:

بيان؛ … و أبو الخطّاب هو محمّد بن‏ مقلاص‏ الأسديّ الكوفيّ، و كان في أوّل الحال ظاهراً من أجلّاء أصحاب الصادق علیه السّلام ثمّ ارتدّ و ابتدع مذاهب باطلة و لعنه الصّادق علیه السّلام و تبرّأ منه و روى الكشّيّ روايات كثيرة تدلّ على كفره و لعنه‏ و اختلف الأصحاب فيما رواه في حال استقامته، و الأكثر على جواز العمل بها، و كأنّه متفرّع على المسألة السابقة، فمن ادّعى جواز تحقّق الإيمان و زواله، يجوز العمل بروايته، لأنّه حينئذ كان مؤمناً، و من زعم أنّه كاشف من عدم كونه مؤمناً لا يجوز العمل بها.^[۲۲۰]

و قاضی نعمان مصری متوفّای ۳۶۳ در کتاب دعائم الإسلام از برخی از بدعت های او و اصحابش چنین می گوید:

… ثمّ كان (بعد المغیرة بن سعید) أبو الخطّاب في عصر جعفر بن محمّد صلوات الله علیهما من أجل دعاته، فأصابه ما أصاب المغيرة فكفر، و ادّعى أيضاً النبوّة، و زعم أنّ جعفر بن محمّد صلوات الله علیه إلٰه، تعالى الله عن قوله، و استحلّ المحارم كلّها، و رخّص فيها، و كان أصحابه كلّما ثقل عليهم أداء فريضة أتوه و قالوا: يا أبا الخطّاب خفّف علينا، فيأمرهم بتركها، حتّى تركوا جميع الفرائض، و استحلّوا جميع‏ المحارم، و ارتكبوا المحظورات، و أباح لهم أن يشهد بعضهم لبعض بالزور، و قال: من عرف الإمام فقد حلّ له كلّ شي‏ء كان حرّم عليه، فبلغ أمره جعفر بن محمّد علیهما السّلام فلم يقدر عليه بأكثر من أن لعنه و تبرّأ منه، و جمع أصحابه فعرّفهم ذلك، و كتب إلى البلدان بالبراءة منه و باللعنة عليه، و كان ذلك أكثر ما أمكنه فيه. و عظم ذلك على‏ أبي عبد الله جعفر بن محمّد، و استفظعه‏ و استهاله. قال المفضّل بن عمرو: دخلت يوماً على أبي عبد اللَّه جعفر بن محمّد صلّی الله علیهما فرأيته مقارباً منقبضاً مستعبراً، فقلت له: ما لك جعلت فداك؟ فقال:

«سُبْحانَ اللهِ وَ تَعالَى اللهُ عَمّا يَقُولُ الظّالِمُونَ عُلُوّاً كَبيراً، أَيْ مُفَضَّلُ! زَعَمَ هٰذَا الْكَذّابُ الْكافِرُ أَنّي أَنَا اللهُ! فَسُبْحانَ اللهِ وَ لا إِلٰهَ إِلّا هُوَ رَبّي وَ رَبُّ آبائي، هُوَ الَّذي خَلَقَنا وَ أَعْطانا وَ خَوَّلَنا، فَنَحْنُ أَعْلامُ الْهُدىٰ، وَ الْحُجَّةُ الْعُظْمىٰ،‏ أُخْرُجْ إِلىٰ هٰؤُلاءِ     – يعني أصحاب أبي الخطّاب –  فَقُلْ لَهُمْ: إِنّا مَخْلُوقُونَ، وَ عِبادٌ مَرْبُوبُونَ، وَ لٰكِنْ لَنا مِنْ رَبِّنا مَنْزِلَةٌ لَمْ يَنْزِلْها أَحَدٌ غَيْرُنا، وَ لا تَصْلُحُ إِلّا لَنا، وَ نَحْنُ نُورٌ مِنْ نُورِ اللهِ، وَ شيعَتُنا مِنّا، وَ سائِرُ مَنْ خالَفَنا مِنَ الْخَلْقِ فَهُوَ فِي النّارِ، نَحْنُ جيرانُ اللهِ غَداً في دارِهِ، فَمَنْ قَبِلَ مِنّا وَ أَطاعَنا فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ، وَ مَنْ أَطاعَ‏ الْكافِرَ الْكَذّابَ فَهُوَ فِي النّارِ».^[۲۲۱]

عيسى شلقان گويد: (روزى) نشسته بودم و حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام (كه در آن زمان كودكى بود بر من) گذر كرد و بره‏اى با او بود، گويد: من عرض كردم: اى پسر! مى‏بينى پدر شما چه می كند؟ ما را به چيزى فرمان می دهد سپس از همان چيز نهى می كند، به ما دستور داده كه ابو الخطّاب را دوست بداريم سپس دستور داد كه او را لعن كنيم، و از او بيزارى بجوئيم؟ پس آن حضرت عليه السّلام در حالى كه پسر بچه‏اى بود فرمود:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْإيمانِ لا زَوالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لا زَوالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذٰلِكَ أَعارَهُ الْإيمانَ، يُسَمَّوْنَ الْمُعارينَ، إِذا شاءَ سَلَبَهُمْ، وَ كانَ أَبُو الْخَطّابِ مِمَّنْ أُعيرَ الْإيمانَ».

همانا خداوند خلقى را براى ايمان آفريد كه (آن ايمان) زوالی ندارد، و خلقى را آفريد براى كفر كه زوالی ندارد، و در اين ميان هم خلقى آفريد و ايمان را به عاريت به آنها داد و اين ها را مُعارين نامند، كه هر گاه (خداوند) بخواهد ايمان را از ايشان بگيرد، و ابو الخطّاب از كسانى است كه ايمان را به عاريت به او داده بود.

گويد: پس از آن من خدمت حضرت امام صادق عليه السّلام شرفياب شدم و آن چه (به فرزندش) ابو الحسن گفته بودم و پاسخى كه به من داده بود همه را به عرض امام صادق‏ عليه السّلام رساندم، حضرت فرمود:

«إِنَّهُ‏ نَبْعَةُ نُبُوَّةٍ».

همانا او جوشش نبوّت است.^[۲۲۲]

و علّامه مجلسی پس از ذکر این روایت شریف چنین بیان می کند: … و أبو الخطّاب هو محمّد بن‏ مقلاص‏ الأسديّ‏ الكوفيّ‏، و كان في أوّل الحال ظاهراً من أجلّاء أصحاب الصّادق علیه السّلام، ثمّ ارتدّ و ابتدع مذاهب باطلة، و لعنه الصادق علیه السّلام و تبرّأ منه، و روى الكشّيّ روايات كثيرة تدلّ على كفره و لعنه‏، و اختلف الأصحاب فيما رواه في حال استقامته، و الأكثر على جواز العمل بها، و كأنّه متفرّع على المسألة السابقة، فمن ادّعى جواز تحقّق الإيمان و زواله، يجوز العمل بروايته، لأنّه حينئذ كان مؤمناً، و من زعم أنّه كاشف من عدم كونه مؤمناً لا يجوز العمل بها… .^[۲۲۳]

۱۳- ابو الخطّاب و پیروانش افشاء سرّ نمودند و بدعتی را بنیان گذاردند:

در حدیث قوی که جارود از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کرده است راز فرمایش امام زمان عجّل الله فرجه الشریف آشکار می گردد، جارود گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمودند:

«يا جارُودُ! يُنْصَحُونَ فَلا يَقْبَلُونَ، وَ إِذا سَمِعُوا بِشَيْ ءٍ نادَوْا بِهِ، أَوْ حُدِّثُوا بِشَيْ ءٍ أَذاعُوهُ، قُلْتُ لَهُمْ: مَسُّوا بِالْمَغْرِبِ قَليلاً، فَتَرَكُوها حَتّىَ اشْتَبَكَتِ النُّجُومُ، فَأَنَا الْآنَ أُصَلّيها إِذا سَقَطَ الْقُرْصُ».

ای جارود! نصیحت می شوند و نمی پذیرند، و هرگاه چیزی (از ما) بشنوند ندای عام داده (همه را خبر دهند)، و یا اگر به چیزی از اسرار حدیث آگاه شوند شایع می کنند (حفظ سرّ از بیگانگان نمی کنند)؛ به آنان گفتم: کمی از شب رفته نماز مغرب را به جا آورید، آنان ترک کردند (چنان به تأخیر انداختند) تا این که ستاره ها چون شبکه درهم شدند، پس (نتیجه این شد که من ناچارم از روی تقیّه) نماز مغرب را هنگام سقوط (غروب) قرص خورشید به جا می آورم. ^[۲۲۴]

۱۴- اشاره ای به جایگاه حفظ اسرار و عدم إذاعه: آیات و احادیث در این باره بسیار است و در اینجا به دو حدیث شریف اکتفا می کنیم: ابان بن تغلب فقیه شیعه گوید: امام جعفر صادق علیه السّلام چنین فرمود:

«نَفَسُ الْمَهْمُومِ لِظُلْمِنا تَسْبيحٌ، وَ هَمُّهُ لَنا عِبادَةٌ، وَ كِتْمانُ‏ سِرِّنا جِهادٌ في سَبيلِ اللهِ».

نفس زدن شخص اندوه گين به خاطر ستمى كه بر ما رفته تسبيح است، و اندوه او به خاطر ما عبادت است، و پرده پوشى اسرار ما جهاد در راه خداست.^[۲۲۵]

سپس امام صادق علیه السّلام فرمود:

«يَجِبُ أَنْ يُكْتَبَ هٰذَا الْحَديثُ بِالذَّهَبِ».

واجب است این حدیث با طلا نوشته شود.

و معلّی بن خنیس گوید امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«يا مُعَلّىٰ! أُكتُمْ أَمْرَنا وَ لا تُذِعْهُ‏، فَإِنَّهُ مَنْ كَتَمَ أَمْرَنا وَ لَمْ يُذِعْهُ أَعَزَّهُ اللهُ (بِهِ)^[۲۲۶]  فِي الدُّنْيا، وَ جَعَلَهُ نُوراً بَيْنَ عَيْنَيْهِ فِي الْآخِرَةِ يَقُودُهُ إِلَى الْجَنَّةِ. يا مُعَلّىٰ! مَنْ أَذاعَ (حَديثَنا وَ)^[۲۲۷]  أَمْرَنا وَ لَمْ يَكْتُمْهُ أَذَلَّهُ اللهُ بِهِ فِي الدُّنْيا، وَ نَزَعَ النُّورَ مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْهِ فِي الْآخِرَةِ، وَ جَعَلَهُ ظُلْمَةً تَقُودُهُ إِلَى النّارِ. يا مُعَلّىٰ! إِنَّ التَّقِيَّةَ ديني وَ دينُ آبائي، وَ لا دينَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ. يا مُعَلّىٰ! إِنَّ اللهَ يُحِبُّ أَنْ يُعْبَدَ فِي السِّرِّ كَما يُحِبُّ أَنْ يُعْبَدَ فِي الْعَلانِيَةِ. يا مُعَلّىٰ! إِنَّ الْمُذيعَ لِأَمْرِنا كَالْجاحِدِ بِهِ».^[۲۲۸]

اى معلّى! امر ما را نهان دار و فاش مساز، زيرا كسى كه امر ما را نهان دارد و فاش نسازد، خداوند او را به جهت آن در دنيا عزيز كند، و آن را در آخرت نوری ميان دو چشمش قرار دهد كه به سوى بهشتش رهبری کند. اى معلّى! هر كه امر ما را فاش سازد و پوشيده ندارد، خداوند به سبب آن در دنيا ذليلش كند، و در آخرت نور را از ميان چشمانش بگيرد، و آن را تاريكى قرار دهد كه به سوى دوزخش رهبری کند. اى معلّى! همانا تقيّه دين من و دين پدران من است، و كسى كه تقيّه ندارد، دين ندارد. اى معلّى! همانا خداوند دوست دارد در پنهانى عبادت شود چنان كه دوست دارد در آشكار عبادت شود. اى معلّى! فاش سازنده امر ما مانند انكاركننده آن است.

نتیجه

از مطالبی که ذکر شد معلوم می شود:

۱- حضرات اهل  بیت نبوّت علیهم السّلام درصدد بیان این حکم برای شیعیان بوده اند که آغاز وقت اقامه نماز مغرب، ذهاب حمره مشرقیّه می باشد که کمی از شب گذشته است؛

۲- لکن ابوالخطّاب و پیروانش نزد عموم که در میان آنان مخالفان نیز بوده اند و آگاه می شده اند، اسرار را کتمان نکردند، و مراعات شرایط تقیّه ننمودند که سبب شهرت شیعه به این حکم گردیده است.

۳- ابوالخطّاب نه تنها افشاء سرّ نمود، بلکه بر آن بدعتی نهاد، و آن تأخیر نماز مغرب تا إشتباک نجوم و تأخیر نماز صبح تا غیاب ستارگان بود،

۴- و اهل بیت علیهم السّلام لعنت کرده اند کسی را که از این بدعت با اعتقاد به آن پیروی نماید،^[۲۲۹]

۵- اهل  بیت رسالت صلّی الله علیهم از پیروان بدعت خطّابیّه اعلان و اظهار بیزاری می کنند.^[۲۳۰]

۶- لذا از حضرت صاحب عجّل الله فرجه الشّریف این حدیث شریف آمده است که تأیید فرمایش امام صادق علیه السّلام است، و امام صادق به علّت افشای سرّ توسط ابو الخطّاب و پیروانش و مراعات ننمودن تقیّه و ایجاد بدعت تأخیر تا إشتباک نجوم، پس از غیاب قرص، نماز مغرب را اقامه می فرموده اند چنان که خودشان بیان فرموده اند، لذا در مواضع تقیّه موظّف به انجام نماز مغرب با ذهاب قرص خورشید هستیم و خلاف آن خلاف تقیّه و حرام است. و از روایت امام زمان روحی فداه اهمّیّت مراعات تقیّه نیز استفاده می شود.

۷- و اعتقاد به این که آغاز وقت نماز مغرب از زمان إشتباک نجوم است نیز بدعت است، همین طور اعتقاد به این که آغاز وقت نماز صبح، از زمان غیاب نجوم باشد نیز بدعت است؛

۸- و روایاتی که وقت نماز مغرب را از سقوط قرص ذکر می کنند حمل بر تقیّه می شود، زیرا مخالف احادیث بسیار و اتّفاق شیعه هستند،

۹- و این عمل مخالف عمل رسول الله صلّی الله علیه و آله است، و حضرت همیشه تا إشتباک نجوم تأخیر  نمی انداخته اند.^[۲۳۱]

۱۰- البته شخص معذور و کسی که قصد پیروی از بدعت را ندارد مورد لعن قرار نمی گیرد.

۱۱- و فرمایش حضرت ولیّ عصر عجّل الله فرجه الشّریف ناظر بر مراعات تقیّه و حفظ اسرار دین قویم از مخالفان و نااهلان است ،

۱۲- و مراعات تقیّه از دین است و ترک آن حرام است. و الله العالم.^[۲۳۲]

***

جزای فتوای خطا و صواب فقیه

سؤال۱۵- آیا این منقول «اگر مجتهد فتوایی که داده مطابق واقع باشد دو پاداش و اگر خطا باشد یک پاداش دارد» روایت است؟

جواب- تنها کسانی که در قول، فعل، تقریر و امضاء از هرگونه خطایی مصون می باشند، محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم هستند، اینان خلاف فرمان و اراده حضرت الله تعالی نفرموده، اظهار، امضا و تأیید ننموده اند.

حاکم، قاضی و فقیه، صرف نظر از شخص وی، هرکس که باشد، از خطا مصون نیست، زیرا برداشت و استنباط او از دین اصل قرار می گیرد، و او طبق مبنای خویش حکم می کند، و اگر خطا نماید و آن را دین حق بداند، به خالق تعالی و فرستاده او و امامان هدایت، افترا بسته که این در حدّ کفر است. اما اگر اهل باشد و از کلام الله صامت، به تفسیر، تبیین، دلالت و هدایت کتاب الله ناطق، حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین، حکم الهی را استخراج نموده و از قیاس و استحسان و سایر بدعت ها پرهیز  نماید و احتیاط را نیز رعایت کند، إن شاءالله تعالی معذور است.

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ عَمِلَ بِالْمَقاييسِ فَقَدْ هَلَكَ وَ أَهْلَكَ، وَ مَنْ‏ أَفْتَى‏ النّاسَ‏ (بِغَيْرِ عِلْمٍ) وَ هُوَ لا يَعْلَمُ‏ النّاسِخَ وَ الْمَنْسُوخَ وَ الْمُحْكَمَ وَ الْمُتَشابِهَ فَقَدْ هَلَكَ وَ أَهْلَكَ».^[۲۳۳]

هر کسی كه به قياس ها عمل كند خودش سخت هلاک شده و مردم را هلاک كرده است، و كسى كه (ندانسته) فتوى دهد و او ناسخ را از منسوخ و محكم را از متشابه تشخيص ندهد، سخت هلاک شده و هلاک كرده است.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:

«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلْقِياسِ، لَمْ يَزَلْ دَهْرَهُ فِي الْتِباسٍ، وَ مَنْ دانَ اللهَ بِالرَّأْيِ لَمْ يَزَلْ دَهْرَهُ فِي ارْتِماسٍ».^[۲۳۴]

هر كه خود را به رأى و قياس واداشت، هميشه عمرش در اشتباه است، و هر كه دین خدا را به رأى عمل نمود، هميشه عمرش در لجن زار غوطه‏ور است.

و اما درباره چند روایت مذکور، اصل آن ها از کتاب های مخالفین و از بدعت های آنان بوده و به روایت نواصبی هم چون عمروبن العاص، ابوهریره و دیگرانی از نواصب ـ لعنهم الله تعالی ـ نقل شده است و اعتباری ندارند (مدارک آن ها در پاورقی خواهد آمد)؛^[۲۳۵]  و روایت هایی از این دست، به منظور توجیه اعمال حکّام جور از جمله غاصبین مقام خلافت رسول الله از جمله معاویه و یزید لعنهم الله تعالی، توسط پیروان همین اشخاص، ساخته و پرداخته شد تا احکام ظالمانه ای که علیه امامان معصوم و شیعیان آنان و توسط قاضیان و مفتیانی چون شریح قاضی ملعون، صادر و اجرا شد نه تنها محکوم نشود، بلکه تصویب شود که آنان مجتهد بوده اند و نه تنها خطایشان گناه نبوده، بلکه یک ثواب نیز دارد؛ در حالی که این با قرآن و عترت و عقل سلیم و وجدان پاک مخالف است و از عجایب روزگار این است که برخی آن را اخذ به قبول نموده و تصریح کرده اند که اصحاب ما (یعنی شیعیان)، روایات این چنینی را اخذ به قبول نموده اند، درحالی که مضمون این روایات ساختگی، نه تنها از طریق شیعه امامیّه و از اهل  بیت اطهار تأیید نشده بلکه خلاف آن آمده است.

بنابر فرموده قرآن و اهل  بیت علیهم السّلام، تمامی احکام الله در قرآن و سنّت مطهّره موجود است و دین کامل است.

احکام یا «بیّن الرّشد» و روشن هستند و یا نه، که در مورد دوم، اهل بیت علیهم السّلام امر به احتیاط فرموده اند، و جایی برای رأی شخصی نیست و راه هایی نیز برای رفع تعارض روایات نیز بیان فرموده اند که «اخبار علاجیّه» نام دارد.

در اعصار گذشته و حال، در فتح باب اجتهاد در عامّه، مفاسدی عظیم از جمله جنگ ها و کشتارها و غارت اموال بی گناهان مترتّب شده است و مفتیان آنان از جمله ابوحنیفه، ابن قیّم، ابن تیمیّه، ابن وهّاب و… لعنهم الله تعالی و نیز مفتیان وهّابی کنونی با فتواهای خود، موجبات کشتارهای عظیم و غارت اموال مردم و نابودی چندین مملکت و پایه گذاری بسیاری از بدعت ها در دین و بدنامی برای اسلام و رسول الله صلّی الله علیه و آله به بار آوردند؛

اینان اشخاصی همانند معاویه و یزید را ـ که بی گناهان بسیاری را کشتند و به نوامیس مردم تجاوز نمودند و در دین بدعت ها گذاشتند ـ مجتهد می دانند و حتی اگر هم بپذیرند که خطا کرده اند، آن دو را مستحقّ اجر می دانند؛ آن یزیدی که فرزندان پاک رسول الله را علناً کشت و اهل مدینة الرّسول و ناموس آنان را سه روز بر لشکر خود مباح دانست، او را مجتهد و برخی او را خطاکار و مأجور می دانند، حتّی گفته اند: «قُتل الحسین بسیف جدّه»^[۲۳۶] تنها به این خاطر که یزید را بی گناه جلوه دهند، حتی گفتند آن جا که حکمی در قرآن و سنّت معلوم نشده، به علما واگذار شده است.

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:

«مَنْ أَفْتَى النّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدًى مِنَ اللهِ لَعَنَتْهُ مَلائِكَةُ الرَّحْمَةِ، وَ مَلائِكَةُ الْعَذابِ، وَ لَحِقَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِفُتْياهُ».^[۲۳۷]

هر كس بدون دانش فقه و هدایتی از الله فتوى دهد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب او را لعنت كنند، و گناه کسانی که به فتوايش عمل كنند دامن گير او  شود.

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ أَفْتَى النّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ».^[۲۳۸]

هر كس بدون دانش فقه فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت کنند.

و از رسول الله و ائمّه معصومین نیز روایت شده که فرموده اند:

«مَنْ أَفْتىٰ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلائِكَةُ السَّماءِ وَ مَلائِكَةُ الْأَرْضِ».^[۲۳۹]

هر كس بدون دانش فتوا دهد، فرشتگان آسمان و فرشتگان زمین لعنتش کنند.

و امام محمّد باقر و امام جعفر صادق علیهما السّلام فرمودند:

«مَنْ أَفْتَى النّاسَ بِرَأْيِهِ فَقَدْ دانَ اللهَ بِما لا يَعْلَمُ، وَ مَنْ دانَ اللهَ بِما لا يَعْلَمُ فَقَدْ ضادَّ اللهَ حَيْثُ أَحَلَّ وَ حَرَّمَ فيما لا يَعْلَمُ».^[۲۴۰]

هر کس به رأی خود (و نه به علم) فتوا دهد، به تحقیق  به آن چه که علم ندارد دیانت نموده است، و هر كه ندانسته (و جاهلانه) دين دارى كند با الله ضدّيت كرده از آن جا که آن چه را نمى‏داند حلال و حرام كرده است.

و از رسول الله صلّی الله علیه و آله روایت شده که فرموده باشند:

«مَنْ حَكَمَ في ما قیمَتُهُ عَشَرَةُ دَراهِمَ فَأَخْطَأَ حُكْمَ اللهِ جَلَّ وَ عَلا جاءَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَغْلُولَةً يَدُهُ، وَ مَنْ أَفْتىٰ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلائِكَةُ السَّماءِ وَ مَلائِكَةُ الْأَرْضِ».^[۲۴۱]

هر کسی که حکم کند در چیزی که قیمت آن ده درهم باشد و حکم الله را خطا کند، روز قیامت با دستان غُل زده آید، و هر كسی که بدون دانش فتوا دهد، فرشتگان آسمان و فرشتگان زمین او را لعنت کنند.

و از آن حضرت روایت شده است:

«مَنْ أَفْتَى النّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ كانَ ما يُفْسِدُهُ مِنَ الدّينِ أَكْثَرَ مِمّا يُصْلِحُهُ».^[۲۴۲]

هر که نادانسته و به غیر علم براى مردم فتوا دهد، آن چه از دين تباه مى‏كند، بيش از آن است كه به اصلاح آن مى‏پردازد.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«الْقُضاةُ أَرْبَعَةٌ: ثَلاثَةٌ فِي النّارِ وَ واحِدٌ فِي الْجَنَّةِ؛ رَجُلٌ قَضىٰ بِجَوْرٍ وَ هُوَ يَعْلَمُ‏ فَهُوَ فِي النّارِ، وَ رَجُلٌ قَضىٰ بِجَوْرٍ وَ هُوَ لا يَعْلَمُ (أَنَّهُ قَضىٰ بِالْجَوْرِ) فَهُوَ فِي النّارِ، وَ رَجُلٌ قَضىٰ بِالْحَقِّ وَ هُوَ لا يَعْلَمُ فَهُوَ فِي النّارِ، وَ رَجُلٌ قَضىٰ بِالْحَقِّ وَ هُوَ يَعْلَمُ‏ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ».

قاضيان بر چهار دسته‏اند: سه دسته‏ آنها در آتش و يک دسته از آنان در بهشت مى‏باشند؛ اوّل: مردى كه حكم به ستم مى‏كند و خودش هم مى‏داند (به ظلم حکم کرده) پس او اهل آتش است، دوم: مردى كه حكم به ستم مى‏كند ولى نمى داند كه حكم به ظلم کرده او نيز اهل آتش است. سوم: مردى كه حكم به حقّ مى‏كند ولى خود نمى‏داند كه به صواب حکم كرده است او نيز اهل آتش است، و چهارم: آن كه حكم به حقّ مى‏كند و خود نيز حقّ و باطل را مى‏شناسد اين مرد اهل بهشت خواهد بود.

و فرمود:

«الْحُكْمُ حُكْمانِ؛ حُكْمُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ حُكْمُ الْجاهِلِيَّةِ، فَمَنْ أَخْطَأَ حُكْمَ اللهِ (عَزَّوَجَلَّ) حَكَمَ بِحُكْمِ الْجاهِلِيَّةِ».

حکم دو قسم است: يكى حكم الله عزّوجل و ديگرى حكم اهل جاهليّت، پس هر كس حكم الله عزّوجلّ را خطا كرد، ناگزير به حكم اهل جاهليت حکم كرده است.

«وَ مَنْ حَكَمَ بِدِرْهَمَيْنِ بِغَيْرِ ما أَنْزَلَ‏ اللهُ عَزَّوَجَلَّ فَقَدْ كَفَرَ بِاللهِ تَعالى».^[۲۴۳]

و هر آن كس كه در دو درهم به غير آن چه الله (حکمش را) نازل فرموده حكم كند، به یقین نسبت به الله كافر شده است.

و درباره آن خبر از دیدگاه فقهاء امامیّه تغمّدهم الله برحمته به مراجع زیر مراجعه نمایید^[۲۴۴]، و الله العالم.

***

حکم اقتدا به امام جماعت غیر شیعه امامی

سؤال۱۶- برخی افراد روایاتی را که درباره اهمّیّت نماز جماعت با عامّه وارد شده است، سوژه و دست آویزی قرار می دهند در جهت اهداف خودشان که همان مقدّس جلوه دادن غاصبین و مخالفت کردن با لعن بر دشمنان آل الله است، مثلاً روایتی که حمّاد بن عثمان از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که حضرت می فرماید: من صلّی معهم في الصّفّ الأوّل  کان کمن صلّی خلف رسول الله صلّی الله علیه و آله في الصّفّ الأوّل- در حالی که هیچ شک و شبهه ای نیست که همان طور که فقها فرموده اند: امام جماعت باید به امامت ائمّه اثنی عشر معتقد باشد. بفرمایید آیا این گونه روایات صحیح است؟ و غرض اصلی از این سفارشات و توصیه ها به شیعیان چه بوده است؟ و آیا در این زمینه روایات معارض وجود دارد یا خیر؟

جواب- از جمله ضروریّات فقه امامیّه آن است که امام جماعت مؤمنین، باید نسبت به آن چه رسول الله صلّی الله علیه و آله آورده است مؤمن باشد، ضمن این که می دانیم در رسالت ایشان، امری مهم تر از ولایت نمی باشد و کسی که به ولایت ائمّه معصومین علیهم السّلام ایمان نداشته باشد، در حقیقت مؤمن نیست.

هم چنین وی، باید عادل باشد و کسی که غیر معصوم را بر امام معصومِ منصوبِ الهی مقدّم بدارد، عدالت ندارد.

اما چنان چه در کتب فقهاء شیعه، از جمله البیان، الدروس، الذکری و… آمده است؛ حضور در صف نواصب در موقع ضرورت و موضع تقیّه مستحبّ مؤکّد است و مقصود نماز گذاردن با آنان است و نه اقتدا نمودن به آنان، و چنان چه مؤمنی در چنین جایگاهی قرار گرفت، در صورت امکان، خودش قرائت نماید و لو حدیث نفس باشد، یا در خانه اش اعاده نماید، و این حکم، تنها به جهت تقیّه و مدارا نمودن با آنان است.

و شهید ثانی در «الفوائد الملّیّة» به وضوح فرموده است: إذا صلّی معهم منفرداً و تابعهم في أفعالهم مُظهراً الإقتداء بهم … .

و علماء شیعه از روایاتی این چنین تقیّه را فهمیده اند و حکم به استحباب در مواقع تقیّه را داده اند. 

در صحیحه عمر بن یزید از امام جعفر صادق علیه السّلام آمده است:

«ما مِنْكُمْ‏ أَحَدٌ يُصَلي‏ صَلاةً فَریضَةً في وَقْتِها ثُمَّ يُصَلّي مَعَهُمْ صَلاةً تَقِيَّةً وَ هُوَ مُتَوَضِّئٌ إِلّا كَتَبَ اللهُ لَهُ بِها خَمْساً وَ عِشْرينَ دَرَجَةً فَارْغَبُوا في ذٰلِكَ».^[۲۴۵]

هيچ يک از شما شیعیان نيست كه نماز فريضه را در وقت خود بخواند آن گاه با عامّه از روى تقيّه و با وضو نماز كند مگر آن كه خداوند براى او به خاطر آن، بيست و پنج درجه منظور فرمايد پس در آن رغبت كنيد.

هم چنین در صحیحه عبدالله بن سنان از آن حضرت آمده است:

«ما مِنْ عَبْدٍ يُصَلّي فِي الْوَقْتِ وَ يَفْرُغُ ثُمَّ يَأْتيهِمْ وَ يُصَلّي مَعَهُمْ‏ وَ هُوَ عَلىٰ وُضُوءٍ إِلّا كَتَبَ اللهُ لَهُ خَمْساً وَ عِشْرينَ دَرَجَةً».^[۲۴۶]

هيچ بنده‏اى نيست كه در وقت مقرّر نماز كند و از نماز فارغ شود، آن گاه به مسجد مخالفين رفته و با ايشان نماز كند در حالى كه وضو داشته باشد مگر اين كه خداوند بيست و پنج درجه براى او بنویسد.

و در روایت ارّجانی از آن حضرت است:

«مَنْ صَلّى في مَنْزِلِهِ ثُمَّ أَتىٰ مَسْجِداً مِنْ مَساجِدِهِمْ فَصَلّىٰ مَعَهُمْ (فيهِ)^[۲۴۷]   خَرَجَ بِحَسَناتِهِمْ».^[۲۴۸]

هر كس در خانه خود نماز كند سپس به مسجدى از مساجد عامّه و مخالفين درآيد و با ايشان (از روى تقيّه) نماز گزارد، از مسجد با همه حسناتشان بيرون آيد.

عبید بن زراره گوید به امام جعفر صادق علیه السّلام عرض کردم: من داخل مسجد می شوم در حالی که نماز گذارده ام سپس با آنان (یعنی مخالفین) نماز می گذارم و آن را نماز به حساب نمی آورم. فرمود:

«لا بَأْسَ، وَ أَمّا أَنَا فَأُصَلّي‏ مَعَهُمْ‏ وَ أُريهِمْ أَنّي أَسْجُدُ وَ ما أَسْجُدُ».^[۲۴۹]

اشکالی ندارد، اما من با آنان نماز کنم و به آنان نشان می دهم که سجده می کنم و سجده نمی کنم.

مقصود حضرت از «أسجد» این است که به آنان اقتدا نکرده و در حقیقت نماز نمی گذارم.

در روایتی دیگر، ناصح مؤذّن گوید: به حضرت عرض کردم: در خانه نماز می گذارم آن گاه به سوی آنان (در جماعتشان) می روم. فرمود:

«إِجْعَلْها نافِلَةً، وَ لا تُكَبِّرْ مَعَهُمْ فَتَدْخُلَ مَعَهُمْ فِي الصَّلاةِ، فَإِنَّ مِفْتاحَ الصَّلاةِ التَّكْبيرُ».^[۲۵۰]

آن (نماز) را نافله قرار ده، و با آنان تکبیر مگو که با آنان داخل نماز می گردی، زیرا به راستی که آغاز نماز تکبیر (گفتن) است.

و غرض از روایاتی این چنین، حفظ جان و ما یملک شیعه و نیز مکتب عظیم و حقّ تشیّع است و باید برداشت از روایاتی هم چون روایت حمّاد ـ که بنابر نقل کتاب شریف الکافي  صحیح است ـ عالمانه و با در نظر گرفتن سایر روایات و نیز با توجه به بیان و تفقّه صحیحی که علمای شیعه، طیّ قرون متمادی نسبت به آن ها داشته اند، باشد.

***

سلام کردن عبادت است

سؤال۱۷- آیا سلام کردن از عبادات است؟

جواب- سلام بر انبیاء و اوصیاء معصومین صلوات الله علیهم و سلام بر مؤمنین، با قصد اظهار مودّت، صله رحم آل محمّد صلوات الله علیهم و شیعیان آن ها و نیز به قصد دعا، عبادت است و اگر تنها به نیّت تحیّت و بر اساس عادت باشد، عبادت نیست.

***

روایت عاقله

سؤال۱۸- در کدام روایت و مدرک است که عاقله، فامیل پدر و پدری می باشند؟

جواب- از مضمون روایات و معنی عاقله در لسان فقها و اهل لغت، آشکار می گردد که عاقله چه کسانی نیستند، و این که عاقله فامیل پدری و مادری است، و اگر کسی اینان را نداشت، تنها اقرب فامیل پدری، کسی که قتل خطائی کرده و… می باشد، زن و بچه و مجنون و فقیر، هرچند وارث از دیه باشند، از عاقله نیستند.^[۲۵۱]

***

حکم حج رفتن و امنیّت

سؤال۱۹- آیا رفتن به حج در این زمان، موجب تقویت وهّابیّت می شود؟ اگر موجب تقویت آنها شود، آیا رفتن به حج جایز است یا خیر؟

جواب- از جمله شرایط استطاعت برای حجّ واجب، امنیّت است، و هم اکنون، دولت یهودی تبار وهّابی، که به دیکتاتوری و ظلم بر حجاز حاکم است، نه تنها امنیّت حجّاج را تأمین ننموده بلکه مکرراً در ایّام حج، جنایاتی بر حاجیان روا داشته است و خاصّه در سال گذشته، لذا تا زمانی که امنیّت جان و عرض و ناموس حاجیان تأمین نگردد، رفتن به آن کشور و برای حج جایز نمی باشد. هم چنین رفتن به حجاز در این زمان برای غیر حجّ واجب، که سبب تقویت آن دشمنان دین می گردد جایز نیست. و الله العالم.

***

عَلَم کشی از شعائر …

سؤال۲۰- عَلَمْ کشی توسط هیئت های عزاداری به چه معنا است؟ و آیا تجویزی از طرف قرآن و روایات وجود دارد؟

جواب- عَلَمْ کشی مرسوم میان شیعیان آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین از نشانه های عزاداری و مواسات و اعلان آمادگی برای یاری آنان است. علم داری قبل از اسلام نیز میان ملل سابقه دارد و حضرات رسول الله و امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم الصّلوة و السّلام در جنگ هایی که داشته اند علم و بیرق برمی داشته اند و در واقعه جان سوز کربلاء نیز در میان انصار امام حسین علیهم السّلام سه علم دار بوده: سمت راست حضرت زهیر بن القین و سمت چپ حضرت حبیب بن مظاهر اسدی و در قلب و میانه حضرت قمر بنی هاشم ابوالفضل العبّاس علیهم السّلام علم دار بوده اند. گویی که علم کشی در عزای حضرات محمّد و آل محمّد خاصّه سیّد الشّهداء حسین بن علیّ علیهم الصلوة و السّلام زنده داشتن و پاس داشت حرکت حضرت و اهداف و باورها و مظلومیّت آنان است. از آن جا که سیره شیعیان عزادار در طول تاریخ بوده و در مریٰ و منظر فقهای شیعه بوده و منعی از آنان نشده است و یکی از مصادیق شعائر اهل  بیت نبوّت گشته و مشروع است. 

***

فضیلت مردان بر زنان …

سؤال۲۱- آیا مردان برترند یا زنان؟ و نظر اسلام را درباره حضور زنان در مشاغل اجتماعی مثل رانندگی،قضاوت، دست فروشی، بازاریابی بیان فرمایید.

جواب- حکمت الهی است که مخلوقات را بر یک دیگر تفضیل داده است، آیه کریمه:

«الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلىٰ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللهُ وَ … ».^[۲۵۲]

مردان بر زنان قيمومت دارند، به خاطر اين كه خداوند بعضى از آنان را بر بعضى برترى داده، و به خاطر اين كه مردان از مال خود نفقه (زنان و مهريّه) آنان را مى‏دهند، پس زنان صالحه فرمان بر شوهران و حافظ ناموس و منافع و آبروى آنان در غيابشان باشند، همان طور كه خداوند حقوق آنان را حفظ فرموده، … .

صراحت بر تفضیل مردان (با ایمان) بر زنان (با ایمان) به سبب دارد و یکی از آن ها را انفاق بر آن ها ذکر می کند،  و می فرماید:

«يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثىٰ‏ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌ».^[۲۵۳]

گرامی ترین شما نزد خداوند تقوی پیشه ترین شماست… .

گویای این است که فضیلت در معنویّات؛ درجات علم، ایمان و تقوی به جنسیّت نیست.

و اشتغال زنان در صورت ضرورت و اگر بالذات شغل حرامی نباشد و یا بالعرض مستلزم حرام نگشته و تالی فاسدی نداشته باشد و شأن و کرامت زن مسلمان و خانواده و اجتماع مورد اهانت و توهین نگردد، مانعی ندارد. و الله العالم.

***

جزئیّت شهادت به وَلایت در اذان و اقامه

سؤال۲۲- چه دلایلی بر جزئیّت شهادت ثالثه در اذان و اقامه وجود دارد؟ و آیا جایز است در تشهّد پس از شهادتین گفته شود: و أشهد أنّ أمیر المؤمنین علیّاً و أولاده المعصومین حجج الله صلوات الله علیهم أجمعین؟

جواب- ایمان داشتن به امامت و ولایت امامان معصوم از اهل  بیت رسالت، از اصلی ترین اصول دین است: و رواياتی تصريح دارد بر اين که يکی از دعائم اسلام ولايت است^[۲۵۴] و مهم ترين چيزی که به آن امر شده ايم امر ولايت است که فرمودند:

«وَ لَمْ يُنادَ بِشَيْ‏ءٍ كَما نُودِيَ‏ بِالْوَلايَةِ».^[۲۵۵]

چنان كه براى ولايت فرياد زده شد، براى هيچ چيزى ديگر ندا نشده است.

بنابر آیات و روایات بسیار، امر ولایت از ضروریّات است^[۲۵۶] و حضرات ائمّه معصومین به حقیقت آیة الله و دلیل و برهان توحیدند چنان که فرمودند:

«وَ نَحْنُ الْأَعْرافُ الَّذينَ لا يُعْرَفُ‏ اللهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِنا».^[۲۵۷]

ما هستيم اعراف همان كه الله جز به سبب و از راه شناختن ما، شناخته نشود.

اصل حق حضرت معصومین علیهم السّلام هستند:^[۲۵۸]

کشّی به سند صحیح خود از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت می کند که حضرت به ابو الخطّاب که از منحرفین و بدعت گذاران بود نوشتند:

«بَلَغَني أَنَّكَ تَزْعُمُ: أَنَّ الزِّنا رَجُلٌ، وَ أَنَّ الْخَمْرَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصَّلاةَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصِّيامَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الْفَواحِشَ رَجُلٌ، وَ لَيْسَ هُوَ كَما تَقُولُ، إِنّا أَصْلُ‏ الْحَقِّ،‏ وَ فُرُوعُ الْحَقِّ طاعَةُ اللهِ، وَ عَدُوُّنا أَصْلُ الشَّرِّ، وَ فُرُوعُهُمُ الْفَواحِشُ، وَ كَيْفَ يُطاعُ مَنْ لا يُعْرَفُ؟، وَ كَيْفَ يُعْرَفُ مَنْ لا يُطاعُ؟».^[۲۵۹]

(این خبر ) به من رسیده است که تو عقيده دارى زنا مردى است، شراب مردى، و نماز مردى، و روزه مردى است، و فواحش مردى است، آن طور كه تو می گویى نيست، ما (اهل  بیت) ريشه و اصل حق هستیم، فروع و شاخه‏هاى آن فرمان بردارى از خداست، دشمن ما نيز ريشه شرّ است، و شاخه‏هايش كارهاى بد (و فواحش) است. چگونه می توان از كسى كه معرفتش حاصل نشده فرمان بردارى كرد؟ و كسی كه از او اطاعت نمی شود از كجا شناخته مى‏شود ؟.

ولایت که از اصول دین اسلام است و از مصادیق اقرار به آن در اذان و اقامه و نیز در عبادات است.

حضرت الله تبارک و تعالی هنگام آفریدن آسمان ها و زمین امر فرمود تا منادی ندا دهد بر شهادت به وحدانیّت الله تبارک و تعالی و رسالت محمّد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم و امیر المؤمنین بودن حضرت علیّ علیه السّلام هر کدام را سه مرتبه.^[۲۶۰]

برخی از روایات گویای اقرار به آن در زمان حیات رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم توسط بزرگ صحابی آن حضرت، سلمان و ابوذر در مسجد نبوی و تقریر پیامبر می باشد. فقیه فقید شیخ عبدالنّبی عراقی در  «رسالة الهدایة» که تقریر بحث فقهی ایشان است در اذان و اقامه در صفحه۴۵ از کتاب «السلافة في أمر الخلافة» نوشته شیخ عبد الله المراغی از مخالفین در قرن هفتم چنین نقل می کند:

إنّ سلمان الفارسيّ رضي الله عنه ذکر فیهما (الأذان و الإقامة) الشّهادة بالولایة لعليّ بعد الشهادة بالرّسالة في زمن النبيّ صلّی الله علیه و آله و سلّم،  فدخل رجل على رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم، فقال: يا رسول الله! إنّي سمعت أمراً لم أسمع قبل ذلك، فقال صلّى الله عليه و آله و سلّم : «ما هُوَ ؟» قال: سلمان قد يشهد في أذانه بعد الشّهادة بالرّسالة، الشّهادة بالولاية لعليّ!. قال: صلّی الله عليه و آله و سلّم:

همانا سلمان فارسی رضی الله عنه در زمان رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم در اذان و اقامه پس از شهادت به رسالت به ولایت حضرت علی علیه السّلام شهادت داد، و مردی بر رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم داخل گردید و گفت: ای رسول الله! همانا چیزی را شنیدم که پیشتر نشنیده بودم، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: چه چیز است؟ گفت: به راستی که سلمان در اذانش پس از شهادت به رسالت، به ولایت علی شهادت می دهد!. آن حضرت صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود:

«سَمِعْتُمْ خَيْراً».

(چیز) نیکویی شنیده ای.

و در همان کتاب است:

إنّ رجلاً دخل علی رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم، و قال: یا رسول الله! إنَّ أباذرّ یذکر في الأذان بعد الشّهادة بالرّسالة الشّهادة بالولایة لعليّ و یقول: «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً وَلِيُّ اللهِ»!.  فقال صلّى الله عليه و آله و سلّم:

همانا مردی بر رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم داخل شد و گفت: ای رسول الله! همانا ابوذر در اذان پس از شهادت به رسالت، به ولایت برای علیّ شهادت می دهد و می گوید: «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً وَلِيُّ اللهِ»! حضرت صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود:

«کَذٰلِكَ، أَوَنَسیتُمْ قَوْلي في غَدیرِ خُمٍّ: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ؟! فَمَنْ یَنْکُثُ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ». ^[۲۶۱]

همان است (بایسته و درست است)، آیا فراموش کردید سخنم را (درباره ولایت او) در غدیر خم: هرکه را که من مولای اویم، علی مولای اوست؟! هر كس بيعت (به ولایتش) را بشكند، به یقین به زيان خود پيمان شكسته‏ است.

و عمومات بسیاری در احادیث است که حاکی از همراهی شهادت به ولایت با شهادت به توحید و نبوّت در عالم ملکوت و فرشتگان و عرش و کرسی و جنّات و… می کند و رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود:

از بهشت ها بازدید نمودم و بر سر در تمامی آن ها… و بر درب پنجم آن نوشته بود:

«لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللهِ، فَمَنْ أَرادَ أَنْ لا يُشْتَمَ، وَ مَنْ أَرادَ أَنْ لا يَذِلَّ، وَ مَنْ أَرادَ أَنْ لا يَظْلِمَ وَ لا يُظْلَمَ، وَ مَنْ‏ أَرادَ أَنْ‏ يَسْتَمْسِكَ‏ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقىٰ‏ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ فَلْيَقُلْ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللهِ، … ».^[۲۶۲]

لا اله الّا الله، محمّد رسول الله، علیّ ولیّ الله، پس هر کس بخواهد دشنام داده نشود، و هرکسی بخواهد خوار نگردد، و هر که بخواهد که ستم نکند و مورد ستم واقع نشود، و هر که بخواهد به ریسمان محکم (خداوند) در دنیا و آخرت چنگ بزند، باید بگوید: لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، علیّ ولیّ الله… .

و در روایت قاسم بن معاویه از امام جعفر صادق علیه السّلام است که در ضمن حدیث فرمودند:

«… فَإِذا قالَ‏ أَحَدُكُمْ:‏ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، فَلْيَقُلْ: عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ (وَلِيُّ اللهِ)^[۲۶۳]  … ».^[۲۶۴]‏

… پس آن گاه که کسی از شما گفت: لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، پس بگوید: علیّ امیر المؤمنین (ولیّ الله)… .

و علامه مجلسی پس از نقل این حدیث شریف  می نویسد:

فيدلّ على استحباب ذلك عموماً، و الأذان من تلك المواضع، و قد مرّ أمثال ذلك في أبواب مناقبه علیه السّلام، و لو قاله المؤذّن أو المقيم لا بقصد الجزئيّة بل بقصد البركة لم يكن آثماً، فإنّ القوم جوّزوا الكلام في أثنائهما مطلقاً و هذا من أشرف الأدعية و الأذكار.^[۲۶۵]

پس این حدیث دلالت می کند بر استحباب گفتن (علیّ ولیّ الله) در عموم (جاهایی که شهادتین می گوید)، و اذان از آن مواضع است، و مانند آن در ابواب مناقب آن حضرت علیه السّلام گذشت، و اگر گوینده اذان و یا اقامه نه به قصد جزئیّت بلکه به قصد برکت بگوید گناهی نکرده، پس همانا (علماء) امامیّه سخن گفتن را در هنگام اذان و اقامه گفتن جایز دانسته اند و این از شریف ترین دعاها و ذکرها است.

و تمامی حضرات آل محمّد در آغازین لحظات نزول اجلال خود به نشئه دنیویه، اقرار به شهادت وحدانیّت الله تعالی و نبوّت محمّد رسول الله و ولایت و امامت ائمّه اطهار صلوات الله علیهم می نموده اند و از آن ها است: حضرت ابوطالب و فاطمه بنت اسد علیهما السّلام در ولادت مولی الموحّدین علیه السّلام بنابر  نقل فرمودند:

«فَلَمّا وُلِدَ سَجَدَ عَلَى الْأَرْضِ يَقُولُ: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، وَ أَشْهَدُ أَنَ‏ عَلِيّاً وَصِيُّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللهِ، بِمُحَمَّدٍ يَخْتِمُ اللهُ النُّبُوَّةَ، وَ بي تَتِمُّ الْوَصِيَّةُ، وَ أَنَا أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، … ».^[۲۶۶]‏

پس آن گاه که زاده شد بر زمین سجده کرد و می فرمود: شهادت می دهم  که خداوندی جز الله نیست، و شهادت می دهم که محمّد رسول الله است، و شهادت می دهم همانا علیّ وصیّ محمّد رسول الله است، به محمّد نبوّت خاتمه می یابد، و به من وصایت تمام می گردد، و من امیر المؤمنینم… .

و بنابر گزارش حضرت حکیمه خاتون علیها السّلام از ولادت حضرت صاحب الأمر عجّل الله فرجه الشّریف:

«… وَ إِذا أَنَا بِها وَ عَلَيْها مِنْ أَثَرِ النُّورِ ما غَشِيَ بَصَري،‏ وَ إِذا أَنَا بِالصَّبِيِّ عَلَیْهِ السَّلامُ ساجِداً لِوَجْهِهِ، جاثِياً عَلىٰ رُكْبَتَيْهِ، رافِعاً سَبّابَتَيْهِ وَ هُوَ يَقُولُ:

… و ديدم نورى نرجس را در خود گرفته كه چشمم را تار می كند، و كودک را ديدم كه در حال سجده است، و بر دو زانو تكيه كرده، و دو انگشت سبابه را بلند كرده و می گويد:

«أَشْهَدُ أَنْ‏ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَنَّ جَدّي مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، وَ أَنَّ أَبي أَميرُ الْمُؤْمِنينَ».^[۲۶۷]

شهادت می دهم بر این که خداوندی جز الله نیست یگانه است و شریکی ندارد، و شهادت می دهم که جدّم محمّد رسول الله است، و شهادت می دهم همانا پدرم علیّ امیر المؤمنین است.

سپس نام تک تک امامان را برد تا این که به خودش رسید و فرمود:

«اللّٰهُمَّ! أَنْجِزْ لي ما وَعَدْتَني، وَ أَتْمِمْ لي أَمْري، وَ ثَبِّتْ وَطْأَتي، وَ امْلَإِ الْأَرْضَ بي عَدْلاً وَ قِسْطاً».

الاها! آن چه را به من وعده دادى انجام ده، و كارم را تمام كن، و قدمم را استوار دار، و زمين را به من پر از عدل و داد فرما.

و در تفسیر «الکلم الطیّب» در آیه کریمه:

«مَنْ كانَ يُريدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَميعاً إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ … ».^[۲۶۸]

هركس عزّت می خواهد، پس همه عزّت از آن خداست، «الكلم الطّیّب» به سوى او بالا مى‏رود، و عمل صالح را آن را بالا می برد … .

امام جعفر صادق علیه السّلام چنین فرمودند:

«الْكَلِمُ‏ الطَّيِّبُ‏ قَوْلُ‏ الْمُؤْمِنِ‏: لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللهِ وَ خَليفَةُ رَسُولِ اللهِ».^[۲۶۹]

کلم طیّب سخن مؤمن است: خدایی جز الله نیست، محمّد رسول الله است، علی ولیّ الله و خلیفه رسول الله است.

و بنابر نقل ابن بابویه و شیخ طوسی قدّس سرّهما و برخی دیگر از فقهای شیعه روایاتی درباره شهادت به ولایت امیر المؤمنین علی علیه السّلام ذکر شده است، جا داشت که آن احادیث را ذکر می نمودند.

برخی از علمای شیعه نیز آن را از اجزای اذان و اقامه دانسته اند: علّامه ملا محمّد تقی مجلسی رضوان الله علیه نوشته است:

و الأولى أن يقوله على أنّه جزء الإيمان لا جزء الأذان، و يمكن أن يكون واقعاً و يكون سبب تركه التقيّة كما وقع في كثير من الأخبار ترك (حيّ على خير العمل) تقيّة.^[۲۷۰]

اولی این است که آن را بنابر این که جزء ایمان است بگوید، و نه جزء اذان، و ممکن است که در واقع (جزء اذان) بوده باشد و سبب ترک آن تقیّه باشد همان طور که در بسیاری از اخبار از روی تقیّه ترک (حیّ علی خیر العمل) واقع شده است.

علّامه ملا محمّد باقر مجلسی قدّس سرّه نوشته:

و أقول: لا يبعد كون‏ الشّهادة بالولاية من الأجزاء المستحبّة للأذان لشهادة الشّيخ و العلّامة و الشّهيد و غيرهم بورود الأخبار بها.^[۲۷۱]

و می گویم: دور نیست که شهادت به ولایت از اجزاء مستحبّی برای اذان باشد به خاطر گواهی شیخ طوسی و علّامه حلّی و شهید اوّل و غیر آنان بر این که اخبار (و احادیثی) در این باره وارد شده است.

و سیّد بحر العلوم قدّس سرّه آن را مکمّل شهادتین و مانند صلوات مستحب می داند:

و أکمل الشّهادتین بالّتي     قد أکمل الدّین بها في الملّة

و إنّها مثل الصّلاة خارجة     عن الخصوص بالعموم والجة.^[۲۷۲]

و برخی گفته اند مستحب است و به قصد رجحان گفته شود، و در جواهر الکلام آمده است:

بل لو لا تسالم الأصحاب لأمكن دعوى الجزئيّة بناء على صلاحيّة العموم لمشروعيّة الخصوصيّة، و الأمر سهل.^[۲۷۳]

و  شیخ عبد النّبیّ عراقی قدّس سرّه در «رسالة الهدایة ص۴۹» گوید:

جزءٌ واجبٌ لولا المشهور فتکون جزءاً مندوباً، یؤتی بها إستحباباً.

اگر قول مشهور نبود جزء واجب می بود پس جزء مستحب است، و به نیّت مستحبی آورده شود.

و آیة الله سیّد محسن حکیم قدّس سرّه فرموده:

بل ذلك في هذه الأعصار معدودٌ من شعائر الإيمان و رمز  التشيّع، فيكون من هذه الجهة راجحاً شرعاً بل قد يكون واجباً، لكن لا بعنوان الجزئيّة من الأذان. و من ذلك يظهر وجه ما في البحار من أنّه لا يبعد كون الشهادة بالولاية من الأجزاء المستحبّة للأذان، لشهادة الشيخ و العلّامة و الشهيد و غيرهم بورود الأخبار بها، و أيّد ذلك بخبر القاسم بن معاوية المرويّ عن احتجاج الطبرسي عن الصادق  علیه السّلام.^[۲۷۴]

ایشان آن را از شعائر ايمان و رمز  تشيّع می دانند، و آن را راجح بلکه آن را به تحقیق واجب می دانند، نه به عنوان جزئیّت در اذان … .

و دلایل دیگری بر جزئیّت شهادت به ولایت و امیر المؤمنینی آن حضرت وجود دارد که به تفصیل آن ها  را در کتاب شریف «جرعةٌ من ولایة أمیرالمؤمنین عليٍّ علیه السّلام» جمع نموده ایم.

و شهادت به ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام در تشهّد نماز در روایت ابوبصیر از امام صادق علیه السّلام می باشد، و در فقه منسوب رضوی علیه السّلام نیز  آمده است، و در کتاب شریف المراسم العلویّة فقیه سلّار بن عبد العزیز دیلمی قدّس سرّه که رساله فتوائیّه ایشان است نیز وجود دارد.

ملّا محمّد تقی مجلسی در  رساله فتوائیّه خود «يک دوره فقه كامل فارسى» فرموده:

و سنّت است كه بر اين بيافزايد چنان كه ابو بصير از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام نقل كرده:

«بِسْمِ اللهِ وَ بِاللّٰهِ، وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ، وَ خَيْرُ الْأَسْماءِ کُلِّها لِلّٰهِ. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أݩَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً بَيْنَ يَدَيِ السّاعَةِ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ رَبّي نِعْمَ الرَّبُّ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً نِعْمَ الرَّسُولُ، وَ أَنَّ عَلِيّاً نِعْمَ الْوَصِيُّ وَ نِعْمَ الْإِمامُ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ في أُمَّتِهِ، وَ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ، الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعالَمینَ.^[۲۷۵]

و در «فقه منسوب رضوی علیه السّلام» چنین است:

فَإِذا تَشَهَّدْتَ فِي الثّانِيَةِ فَقُلْ:

پس چون تشهّد رکعت دوم کردی بگو:

«بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ الْأَسْماءُ الْحُسْنىٰ كُلُّها لِلّٰهِ. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً بَيْنَ يَدَيِ السّاعَةِ».

… فَإِذا صَلَّيْتَ الرَّكْعَةَ الرّابِعَةَ فَقُلْ في تَشَهُّدِكَ:

… پس چون رکعت چهارم کردی در تشهّدت بگو:

«بِسْمِ اللهِ  وَ بِاللهِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ الْأَسْماءُ الْحُسْنیٰ كُلُّها لِلّٰهِ. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً بَيْنَ يَدَيِ السّاعَةِ. التَّحِيّاتُ لِلّٰهِ، وَ الصَّلَواتُ الطَّيِّباتُ الزّاكِياتُ الْغادِياتُ الرّائِحاتُ التّامّاتُ النّاعِماتُ الْمُبارَكاتُ الصّالِحاتُ لِلّٰهِ، ما طابَ وَ زَكىٰ وَ طَهُرَ وَ نَمىٰ وَ خَلَصَ فَلِلّٰهِ، وَ ما خَبُثَ فَلِغَيْرِ اللهِ. أَشْهَدُ أَنَّكَ نِعْمَ الرَّبُّ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً نِعْمَ الرَّسُولُ، وَ أَنَّ عَلِیّاً نِعْمَ الْمَوْلیٰ، وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ، وَ النّارَ حَقٌّ، وَ الْمَوْتَ حَقٌّ، وَ الْبَعْثَ حَقٌّ، وَ أَنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فيها، وَ أَنَّ اللهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذي هَدانا لِهٰذا وَ ما كُنّٰا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللّٰهُ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ بَارِكْ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ، أَفْضَلَ ما صَلَّيْتَ، وَ بارَكْتَ، وَ رَحِمْتَ، وَ تَرَحَّمْتَ، وَ سَلَّمْتَ، عَلىٰ إِبْراهيمَ وَ آلِ إِبْراهيمَ فِي الْعالَمينَ، إِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفىٰ، وَ عَلِيٍّ الْمُرْتَضىٰ، وَ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ، وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ، وَ عَلَى الْأَئِمَّةِ الرّاشِدينَ، مِنْ آلِ طٰهٰ وَ ياسینَ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ نُورِكَ الْأَنْوَرِ، وَ عَلىٰ حَبْلِكَ الْأَطْوَلِ، وَ عَلىٰ عُرْوَتِكَ الْأَوْثَقِ، وَ عَلىٰ وَجْهِكَ الْأَکْرَمِ، وَ عَلىٰ جَنْبِكَ الْأَوْجَبِ، وَ عَلىٰ بابِكَ الْأَدْنىٰ، وَ عَلىٰ مَسْلَكِ الصِّراطِ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَى الْهادينَ الْمَهْدِيّينَ، الرّاشِدينَ الْفاضِلينَ، الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ، الْأَخْيارِ الْأَبْرارِ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ جَبْرائیلَ وَ ميكائيلَ، وَ إِسْرافيلَ وَ عِزْرائيلَ، وَ عَلىٰ مَلائِكَتِكَ الْمُقَرَّبينَ، وَ أَنْبِيائِكَ الْمُرْسَلينَ، وَ رُسُلِكَ أَجْمَعينَ، مِنْ أَهْلِ السَّماواتِ وَ الْأَرَضينَ، وَ أَهْلِ طاعَتِكَ أَكْتَعينَ، وَ اخْصُصْ مُحَمَّداً (صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ) بِأَفْضَلِ الصَّلاةِ وَ التَّسْليمِ.  السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلىٰ أَهْلِ بَيْتِكَ الطَّيِّبينَ، السَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلىٰ عِبادِ اللهِ الصّالِحينَ».

ثُمَّ سَلِّمْ عَنْ يَمينِكَ وَ إِنْ شِئْتَ يَميناً وَ شِمالاً وَ إِنْ شِئْتَ تُجاهَ الْقِبْلَةِ، … ».^[۲۷۶]

سپس به سمت راستت و خواهی به راست و چپت و خواهی رو به قبله سلام کن… .

و در کتاب «المراسم العلويّة»:

و أمّا التّشهّد الثّاني الّذي يتعقّبه التّسليم في الرّابعة من الظّهر و العصر و العشاء الآخرة، و الثّالثة من المغرب، و الثّانية من صلاة الغداة، فهو:

و امّا تشهّدی که در پی آن سلام دادن است در رکعت چهارم ظهر و عصر و عشاء و سوم مغرب و دوم صبح، این است:

«بِسْمِ اللهِ، وَ بِاللهِ، وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ، وَ الْأَسْماءُ الْحُسْنٰى كُلُّها لِلّٰهِ.  التَّحِيّاتُ لِلّٰهِ، و الصَّلَواتُ الطَّيِّباتُ، الطّاهِراتُ، الزّاكِياتُ، النّاعِماتُ، السّابِغاتُ، التّامّاتُ، الْحَسَناتُ، لِلّٰهِ ما طابَ وَ طَهُرَ، وَ زَكا وَ نَما وَ خَلَصَ، وَ ما خَبُثَ فَلِغَيْرِ اللهِ. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْهُدیٰ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكونَ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ رَبِي نِعْمَ الرَّبُّ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً نِعْمَ الرَّسولُ، وَ أَنَّ عَلِيّاً نِعْمَ الْإِمامُ. وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ، وَ النّارَ حَقٌّ، وَ أَنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فيها، وَ أَنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ. اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ بارِكْ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ، وَ تَحَنَّنْ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، كَأَفْضَلِ ما صَلَّيْتَ، وَ بارَكْتَ، وَ تَرَحَّمْتَ، وَ تَحَنَّنْتَ، عَلىٰ إِبْراهيمَ وَ آلِ إِبْراهيمَ، إِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ. السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ».

و يومئ بوجهه إلى القبلة فيقول:

و با روی خود به قبله اشاره کند و بگوید:

«السَّلامُ عَلَى الْأَئِمَّةِ الرّاشِدينَ، السَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلىٰ عِبادِ اللهِ الصّالِحينَ».

و ينحرف بعينه إلى يمينه، و قد قضى صلاته.^[۲۷۷]

و با چشم خود به راست منحرف گردد، و همانا نماز خود را بجا آورده.

و اگر شهادت به ولایت را به صیغه دیگری بخواند و قصد ورود نکند جایز است. و الله العالم.

 

بخش پنجم

سؤالات رجالی و درائی و پاسخ آن ها

سند حدیث کساء، زیارت عاشوراء، زیارت ناحیه و دعای صنمی قریش …

و حکم تولّی آل محمّد صلّی الله علیهم و تبرّی از ظالمین بر آنان و لعن آنها

سؤال۲۳- بفرمایید نظرتان در مورد اسناد حدیث کساء، زیارت عاشوراء، زیارت ناحیه مقدّسه و دعای صنمی قریش چیست؟ و آیا بخش لعن زیارت عاشوراء جزء زیارت است یا خیر؟

سؤال۲۴- با توجه به آیات و روایات بسیاری که در زمینه لعن وجود دارد، بعضی از مقدّس نماها مسئله تبرِّی و لعن بر ظالمین و غاصبین حقّ ائمّه معصومین علیهم السّلام را به عنوان یک دستور العمل مذهبی قبول ندارند، لطفاً بفرمایید تولِّی و تبرِّی از ضروریّات مذهب حقّه شیعه امامیّه است یا خیر؟ و تولِّی و تبرِّی در چه حدّی واجب است؟

جواب سؤال۲۳ و ۲۴- برای پیرو قرآن کریم و عترت اطهار ثابت است که سند حدیث کساء، زیارت عاشوراء معروفه، زیارت ناحیه مقدّسه و دعای صنمی قریش صحیح و معتبر و حجّت اند، و بخش های لعن زیارت عاشوراء نیز جزء اصلی زیارت عاشوراء هستند و اشکال بر آن ها مدفوع است، و لعن بر ظالمین و غاصبین حقوق چهارده معصوم علیهم الصّلوة و السّلام واجب و ضروری دین است. تولِّی و تبرِّی از ضروریّات دینی است. جواب متوسّط خود را در کتاب دیگری مستدلّ آورده ایم مراجعه شود.

***

مدارک و جایگاه زیارت جامعه کبیره

سؤال۲۵- با توجّه به مضامین و مفاهیم والای زیارت جامعه کبیره، بسیاری از علمای شیعه به شرح آن پرداخته اند و از جمله آن دانشمندان حضرت عالی هستید، لطفاً نظر خود را درباره مدارک زیارت جامعه و اهمّیّت آن بیان فرمایید.

جواب:

از اهمّ زیارات و اصحّ آن ها، زیارت جامعه کبیره است و نیازی به بررسی سند زیارت جامعه کبیره و مانند آن نیست زیرا مضامین آن ها، در روایات صحیح وجود دارد و بزرگان از علماء امامیّه به آن عمل کرده اند، مشهور و شعار شیعه گشته و جزو اعتقادات امامیّه شده است، ضمن این که چون چیزی میان فقهاء امامیّه مشهور بود، دیگر نیازی به سند و دلیل ندارد و شهرت میان آنان ـ اگر معارض با محکمات نباشد ـ کفایت می کند لکن به تفصیل سند زیارت را نیز مورد بررسی قرار می دهیم تا غایت اعتبار و صحت آن نیز اثبات گردد.

الف- منابع زیارت جامعه کبیره:

قرن۴

۱ – «من لا یحضره الفقیه»،‏ شیخ صدوق محمّد بن علىّ‏ ابن بابويه، متوفای۳۸۱ قمری، نشر دفتر انتشارات اسلامى، قم‏: ج۲ ص۶۰۸ ح۳۲۱۳-

روى محمّد بن إسماعيل البرمكيّ قال: حدّثنا موسى بن عبد الله النخعيّ قال:‏ قلت لعليّ بن محمّد بن عليّ بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام: علّمني يا ابن رسول الله قولاً أقوله بليغاً كاملاً إذا زرت واحداً منكم. فقال:

روایت کرد محمّد بن إسماعيل برمكیّ گفت: حدیث کرد ما را موسى بن عبد الله نخعی گفت:‏ به علیّ بن محمّد بن علیّ بن موسى بن جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسين بن علیّ بن ابی طالب علیهم السّلام عرض کردم: ای فرزند رسول الله مرا سخنی بلیغ و کامل تعلیم نما تا چون یکی از شما امامان را زیارت کردم بگویم. فرمود:

«إِذا صِرْتَ إِلَى الْبابِ فَقِفْ، وَ اشْهَدِ الشَّهادَتَيْنِ وَ أَنْتَ عَلىٰ غُسْلٍ، فَإِذا دَخَلْتَ وَ رَأَيْتَ الْقَبْرَ فَقِفْ وَ قُلْ: «اللهُ أَكْبَرُ اللهُ أَكْبَرُ» ثَلاثينَ مَرَّةً، ثُمَّ امْشِ قَليلاً وَ عَلَيْكَ السَّكينَةَ وَ الْوَقارَ، وَ قارِبْ بَيْنَ خُطاكَ، ثُمَّ قِفْ وَ كَبِّرِ اللهَ عَزَّوَجَلَّ ثَلاثينَ مَرَّةً، ثُمَّ ادْنُ مِنَ الْقَبْرِ، وَ كَبِّرِ اللهَ أَرْبَعينَ مَرَّةً تَمامَ مِائَةِ تَكْبيرَةٍ، ثُمَّ قُلْ:‏ السَّلامُ‏ عَلَيْكُمْ‏ يا أَهْلَ‏ بَيْتِ‏ النُّبُوَّةِ … ».

چون‏ به در مزار رسيدى بايست، و در حالی كه غسل كرده ای شهادتين را شهادت ده، پس چون داخل شدى و قبر را ديدى بايست و سى بار بگو: اللَّه اكبر، اللَّه اكبر، و آن گاه کمی گام بردار، و با سكينه و وقار باش، و گام هايت را نزديک به هم کن، و آن گاه بايست و سى بار ديگر تكبير بگو، و پس از آن به قبر نزديک شو، و چهل بار تكبير بگو، كه مجموع تكبيرها به صد مرتبه بالغ گردد. سپس بگو:

«سلام بر شما اى خاندان نبوّت… . »

و طریق شیخ صدوق به محمّد بن اسماعيل البرمكی‏ در مشیخه فقیه چنین است:

و ما كان فيه عن محمّد بن إسماعيل البرمكيّ فقد رويته عن عليّ بن أحمد بن موسى؛ و محمّد بن أحمد السّنانيّ؛ و الحسين بن إبراهيم بن أحمد بن هشام المكتّب رضي اللّه عنهم، عن محمّد بن أبي عبد اللّه الكوفيّ، عن محمّد بن إسماعيل البرمكيّ.‏

۲- «عيون أخبار الرّضا عليه السّلام»،‏ محمّد بن علىّ‏ ابن بابويه، متوفای۳۸۱ قمری، نشر جهان، تهران: ج۲ ص۲۷۲ ح۱:

حدّثنا عليّ بن أحمد بن محمّد بن عمران الدقّاق رضي الله عنه و محمّد بن أحمد السنانيّ و عليّ بن عبد الله الورّاق و الحسين بن إبراهيم بن أحمد بن هشام المكتّب قالوا: حدّثنا محمّد بن أبي عبد الله الكوفيّ و أبو الحسين الأسديّ قالوا: حدّثنا محمّد بن إسماعيل المكّيّ البرمكيّ قال: حدّثنا موسى بن عمران النخعيّ قال: قلت لعليّ بن محمّد بن عليّ بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام: علّمني يا ابن رسول الله قولاً أقوله بليغاً كاملاً إذا زرت واحداً منكم. فقال‏:

«إِذا صِرْتَ إِلَى الْبابِ فَقِفْ وَ اشْهَدِ الشَّهادَتَيْنِ وَ أَنْتَ عَلىٰ غُسْلٍ، فَإِذا دَخَلْتَ وَ رَأَيْتَ الْقَبْرَ فَقِفْ وَ قُلْ: «اللهُ أَكْبَرُ» ثَلاثينَ مَرَّةً، ثُمَّ امْشِ قَليلاً وَ عَلَيْكَ السَّكينَةُ وَ الْوَقارُ، وَ قارِبْ بَيْنَ خُطاكَ، ثُمَّ قِفْ وَ كَبِّرِ اللهَ عَزَّوَجَلَّ ثَلاثينَ مَرَّةً، ثُمَّ ادْنُ مِنَ الْقَبْرِ وَ كَبِّرِ اللهَ أَرْبَعينَ مَرَّةً تَمامَ مِائَةِ تَكْبيرَةٍ، ثُمَّ قُلْ: السَّلامُ‏ عَلَيْكُمْ‏ ياأَهْلَ‏ بَيْتِ‏ النُّبُوَّةِ … ».

قرن۵

۳ – «تهذيب الأحكام»، شیخ الطّائفة الحقّة الإمامیّة أبوجعفر محمّد بن الحسن الطّوسیّ قدّس سرّه متوفای۴۶۰ قمری: ج۶ ص۹۶ ب۴۶ ح۱:

روى محمّد بن عليّ بن الحسين بن بابويه قال: حدّثنا عليّ بن أحمد بن موسى و الحسين بن إبراهيم بن أحمد الكاتب قالا: حدّثنا محمّد بن أبي عبد الله الكوفيّ، عن محمّد بن إسماعيل البرمكيّ قال: حدّثنا موسى بن عبد الله النخعيّ قال: … -مانند من لا یحضره الفقیه-.

قرن۶

۴- «المزار الکبیر»، ابوعبدالله محمّد بن جعفر المشهدی قدّس سرّه، ایشان پیش از سال۵۱۰ قمری زاده شده است: ص۵۲۴ قسم۵ ب۱:

أخبرني الشّيخان الأجلّان العالمان الفقيهان أبو محمّد عربيّ بن مسافر العباديّ و هبةالله بن نما بن عليّ بن حمدون رضي الله عنهما قراءة عليهما في شهر ربيع الأوّل من سنة ثلاث و سبعين و خمسمائة، قالا جميعا: أخبرنا الشّيخان الجليلان أبوعبدالله الحسين بن أحمد بن طحّال المقداديّ و أبو عبد الله إلياس بن هشام الحائريّ، قالا جميعا: أخبرنا الشّيخ أبو عليّ الحسن بن محمّد الطوسيّ، عن أبيه الشّيخ السّعيد أبي جعفر محمّد بن الحسن الطوسيّ رحمه الله، عن الشّيخ المفيد أبي عبد الله محمّد بن محمّد بن النّعمان، عن الشّيخ أبي جعفر محمّد بن عليّ بن الحسين بن بابويه رحمه الله، قال: حدّثنا عليّ بن أحمد بن موسى و الحسين بن أحمد بن إبراهيم بن أحمد الكاتب، قالا: حدّثنا عليّ بن أبي عبد الله الكوفيّ، عن محمّد بن إسماعيل البرمكيّ، قال: حدّثنا موسى بن عمران النخعيّ، قال: … – مانند الفقیه -.

قرن۸

۵ – «فرائد السّمطين في فضائل المرتضى و البتول و السّبطين و الأئمّة من ذرّيّتهم عليهم السّلام»،‏ ابراهيم بن سعد الدّين شافعى‏، متوفای۷۳۰ قمری‏ نشر: مؤسسة المحمود، بيروت‏، و چاپ دار الحبیب، قم: ج‏ ۲ ص۱۷۹ زيارة الجامعة الكبيرة الّتي تزار بها كلّ واحد من أئمّة أهل البيت عليهم السّلام‏، ح۴۶۳:

[قال الحاكم: و] أخبرني عليّ بن محمّد بن موسى، قال: حدّثنا محمّد بن [عليّ بن‏] الحسين الفقيه الرازي‏ قال: حدّثنا عليّ بن أحمد الدّقّاق في آخرين، قالوا: حدّثنا أبو الحسن محمّد بن أبي عبد اللّه الأسديّ قال: حدّثنا محمّد بن إسماعيل البرمكيّ، قال: حدّثنا موسى بن عبد اللّه النخعيّ قال: … – مانند الفقیه با اندک اختلافی -.

قرن۹

۶ – «المحتضر»، الشّیخ عزّ الدّین أبي محمّد الحسن بن سلیمان الحلّيّ العامليّ شاگرد شهید ثانی رضوان الله علیهما زنده در ۸۰۲ هجری، تحقیق مکتبة العلّامة المجلسيّ: ص۳۵۶ ح۳۴۳ از کتاب من لا یحضره الفقیه.

۷- «تفضیل الأئمّة علی الأنبیاء و الملائکة»، الشّیخ عزّ الدّین أبي محمّد الحسن بن سلیمان الحلّيّ العامليّ زنده در ۸۰۲ هجری، تحقیق مکتبة العلّامة المجلسيّ، ص۴۲۴ ح۲۸۱ از کتاب من لا یحضره الفقیه.

و پس از نقل تمام زیارت فرموده:

یقول عبد الله حسن بن سلیمان: إنّي رأیت أن أزیّن کتابي هذا المتضمّن بتفضیل محمّد و تفضیل آله الطّاهرین علی سائر خلق الله أجمعین- من ملك و نبيّ و رسول بغیر إستثناء- بهذه الزّیارة الشّریفة الجامعة الجلیلة المنیفة، کما جاء عنهم علیهم السّلام کما تزیّن المرأة بقرطیها، لأنّ هذه الزّیارة الشّریفة تشتمل علی أسرار و فضائل و علوم، و منها ما یجوز إظهاره و هو تفضیل آل محمّد علیهم السّلام علی سائر خلق الله.

و شروع به شرح بعضی از فرازهای زیارت نمود.

۸- «مختصر بصائر الدّرجات»، الشّیخ عزّ الدّین أبي محمّد الحسن بن سلیمان الحلّيّ العامليّ زنده در ۸۰۲، تحقیق مشتاق مظفر، نشر: مؤسسة النشر الإسلامي‏، ص۴۲۶ قوله علیه السّلام: «نَحْنُ أَفْراطُ الْأَنْبِياءِ» الأفراط جمع فرط، و الفرط الخير السابق‏. يحتمل كلام مولانا علیه السّلام وجهين: الأوّل: إنّه أراد تقدّمهم على الخلق لمّا خلقهم اللّه أشباحا، و جعلهم بعرشه محدقين، كما رواه موسى بن عبد اللّه النخعيّ، عن مولانا أبي الحسن عليّ بن محمّد الهادي علیهما السّلام: و هذا شي‏ء لا ريب فيه و لا شكّ… .

قرن؟ مؤلّف؟

۹- -«نسخة قدیمة» بحار الأنوار: ج۹۹ ص۱۴۵ ب۸، علّامه بزرگوار مجلسی قدّس سرّه می فرماید:

أقول: رأيت من بعض تأليفات أصحابنا نسخة قديمة ذكر فيها هذه الزّيارة و قدّم‏ قبلها دعاء الإذن‏ فقال:‏

می گویم: در نسخه قدیمی ای که از تألیفات برخی از اصحاب (شیعیان) بوده، این زیارت به همین صورت – روایت شیخ صدوق- وارد شده، به اضافه این که در آغاز آن دعای إذن دخول هم آمده است، پس فرموده:

«إِذا دَخَلْتَ الْمَشْهَدَ فَقِفْ عَلَى الْبابِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ قُلْ:

چون داخل مزار شدی بر درب آن آستان روی به قبله بایست و بگو: 

«اللّٰهُمَّ إِنّي قَدْ وَقَفْتُ عَلىٰ بابِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ قَدْ مَنَعْتَ النّاسَ الدُّخُولَ إِلىٰ بُيُوتِهِ إِلّا بِإِذْنِ نَبِيِّكَ فَقُلْتَ‏: «يا أَيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا لاتَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ‏». اللّٰهُمَّ وَ إِنّي أَعْتَقِدُ حُرْمَةَ نَبِيِّكَ في غَيْبَتِهِ كَما أَعْتَقِدُها في حَضْرَتِهِ، وَ أَعْلَمُ أَنَّ رُسُلَكَ وَ خُلَفاءَكَ أَحْياءٌ عِنْدَكَ يُرْزَقُونَ، يَرَوْنَ مَكانِي في وَقْتي هٰذا وَ زَماني، وَ يَسْمَعُونَ كَلامي، وَ يَرُدُّونَ عَلَيَّ سَلامي، وَ أَنَّكَ حَجَبْتَ عَنْ سَمْعي كَلامَهُمْ، وَ فَتَحْتَ بابَ فَهْمي بِلَذيذِ مُناجاتِهِمْ، وَ إِنّي أَسْتَأْذِنُكَ يا رَبِّ أَوَّلاً، وَ أَسْتَأْذِنُ رَسُولَكَ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ثانِياً، وَ أَسْتَأْذِنُ خَليفَتَهُ الْإِمامَ الْمَفْرُوضَ عَلَيَّ طاعَتُهُ فِي الدُّخُولِ في ساعَتي هٰذِهِ إِلىٰ بَيْتِهِ، وَ أَسْتَأْذِنُ مَلَائِكَتَكَ الْمُوَكَّلِينَ بِهَذِهِ الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ الْمُطِيعَةِ لَكَ السَّامِعَةِ. السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِهَذَا الْمَشْهَدِ الشَّرِيفِ الْمُبَارَكِ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ. بِإِذْنِ اللهِ وَ إِذْنِ رَسُولِهِ وَ إِذْنِ خُلَفائِهِ وَ إِذْنِ هٰذَا الْإِمامِ وَ بِإِذْنِكُمْ صَلَواتُ‏ اللهِ عَلَيْكُمْ أَجْمَعينَ أَدْخُلُ إِلىٰ هٰذَا الْبَيْتِ مُتَقَرِّباً إِلَى اللهِ تَعالىٰ بِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ وَ بِآلِهِ الطّاهِرينَ؛ فَكُونُوا مَلائِكَةَ اللهِ أَعْواني؛ وَ كُونُوا أَنْصاري؛ حَتّىٰ أَدْخُلَ هٰذَا الْبَيْتَ؛ وَ أَدْعُوَ اللهَ بِفُنُونِ الدَّعَواتِ؛ وَ أَعْتَرِفَ لِلّٰهِ بِالْعُبُودِيَّةِ؛ وَ لِهٰذَا الْإِمامِ وَ آبائِهِ صَلَواتُ اللهِ عَلَيْهِمْ بِالطّاعَةِ».

ثُمَّ ادْخُلْ مُقَدِّماً رِجْلَكَ الْيُمْنىٰ وَ قُلْ:»

سپس  پای راست خود را جلو انداخته داخل شو و بگو:

«بِسْمِ اللهِ، وَ بِاللّٰهِ، وَ في سَبيلِ اللهِ، وَ عَلىٰ مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ».

«ثُمَّ قُلْ: اللهُ أَكْبَرُ – مِائَةَ مَرَّةٍ- وَ قِفْ مُسْتَقْبِلَ الضَّريحِ وَ اجْعَلِ الْقِبْلَةَ بَيْنَ كَتِفَيْكَ وَ قُلْ:

سپس -صد مرتبه- الله اکبر بگو: و روبه روی ضریح و پشت به قبله بایست و بگو:

«السَّلامُ عَلَيْكُمْ یا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، … ».

– و ذكر مثل ما مرّ سواءً إلّا أنّه قال بعد قوله علیه السّلام:‏ «إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً: ثُمَّ انْكَبَّ عَلَى الْقَبْرِ وَ قُلْ: يا وَلِيَّ اللهِ … » – إلى آخر الزّیارة.

– و مانند آن را چنانچه گذشت ذکر کرد مگر این که گفت: پس از قول امام علیه السّلام در زیارت که فرمود: «إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً»، خود را بر قبر بیانداز و بگو: «يا وَلِيَّ اللهِ … » تا آخر زیارت.

قرن؟

۱۰- کتاب العتیق الغرويّ؟

از او: بحار الأنوار: ج۹۹ صص۱۴۶-۱۵۹ ب۸ ح۵، علّامه بزرگوار مجلسی قدّس سرّه می فرماید:

ثمّ اعلم أنّي لّما رأيت تلك الزّيارة أيضاً في أصل مصحّح قديم من تأليفات قدماء أصحابنا سمّيناه في أوّل كتابنا بـ «الكتاب العتيق» أبسط ممّا أوردنا مع اختلافات في ألفاظها فأحببت إيرادها و جعلتها الزّيارة الثّالثة، قال:

«إِذا وَصَلْتَ إِلَيْهِمْ فَقُلْ:‏

پس بدان همانا هم چنین این زیارت را در کتاب اصلی قدیمی و تصحیح شده از تألیف قدماء ما امامیّه که آن را «کتاب عتیق» نامیدم بیشتر از آن چه ذکر کردیم همراه با اختلاف هایی در الفاظ آن یافتم پس دوست داشتم آن را وارد نمایم و آن را زیارت جامعه سوّم قرار دادم، گوید:

چون به مزار آنان رسیدی پس بگو:

الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعالَمينَ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ‏ الَّذي‏ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ، … وَ بَلِّغْ أَرْواحَهُمْ وَ أَجْسادَهُمْ أَبَداً مِنِّي السَّلامَ، وَ ارْدُدْ عَلَيْنا مِنْهُمُ السَّلامَ، وَ السَّلامُ عَلَيْهِمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ».

و پس از نقل آن می فرماید:

ثمّ اعلم أنّي لمّا رأیت تلك الزّیارة في أصل مصحّح قدیم من تألیفات قدماء أصحابنا، سمّیناه في أوّل کتابنا بالکتاب العتیق، أبسط ممّا أوردنا – عن الصّدوق- مع اختلاف في ألفاظها، فأحببت إیرادها و جعلتها الزّیارة الثّالثة. قال:

«إِذا وَصَلْتَ إِلَیْهِمْ فَقُلْ: الْحَمْدُ لِلّٰهِ … ».

پس بدان همانا هنگامی که این زیارت را در اصلی تصحیح شده قدیمی از تألیفات اصحاب قدماء خودمان دیدم، آن را در اوّل کتابمان (بحارالانوار) به (کتاب عتیق) نامیدم، آن را بزرگتر از آنچه از شیخ صدوق ذکر نمودم همراه با اختلاف در الفاظش یافتم، پس دوست داشتم آن را وارد نمایم و آن را زیارت (جامعه) سوّم قرار دادم، گوید:

چون به مزار آنان رسیدی پس بگو:

«الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعالَمينَ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ … ».

این مورد را که علّامه مجلسی از کتاب «العتیق الغرويّ» نقل نموده، به استثاء دو قسمت اوّل و آخر آن، مطابق با نقل شیخ کفعمی در «البلد الأمین» است. و احتمال دارد که شیخ کفعمی متن خود را از همان کتاب «العتیق الغرويّ» روایت کرده باشد، زیرا موارد متعدّدی از کتاب «المصباح» کفعمی شاهد بر این  است که کتاب العتیق نزد او بوده است.

و بنابر برخی احتمالات ظاهراً کتاب العتیق همان کتاب «مجموع الدّعوات» اثر شیخ ثقه جلیل محمّد بن ابی محمّد هارون بن موسی تلّعکبریّ متوفای۳۵۸ هجری قمری باشد. آقا بزرگ طهرانی در موسوعه الذّریعة إلی تصانیف الشّیعة: ج۸ ص۱۸۵ این کتاب را به او نسبت داده، و در جلد۲۰ ص۵۴ متذکّر شده که نسخه مورد استفاده علّامه مجلسی مؤرّخ۵۷۶ هجری بوده است. در ضمن، میرزا عبد الله افندی هم در کتاب «الصّحیفة الثّالثة السّجّادیّة» از کتاب العتیق با نام «مجموع الدّعوات» نقل می کند.

بر همین اساس، و نیز از آن جایی که مرحوم تلّعکبری از مشایخ اجلّای حدیث بوده و از لحاظ طبقه بندی رجالی قبل از شیخ صدوق قرار می گیرد، بایستی زیارتِ منقوله او اصالت اصلی را داشته و متن مصَدَّرِ حقیقی از امام علیّ الهادیّ علیه السّلام به شمار آید و متن منقول شیخ صدوق دست خوش اختصار قرار گرفته باشد. و مرحوم محدّث نوری قدّس سرّه نیز متوجّه این مطلب گردیده و پس از نقل این زیارت بدان آگاهی داده است.^[۲۷۸]

قرن۱۰

۱۱- «البلد الأمین و الدّرع الحصین»، ابراهیم بن علیّ العاملی الکفعمی متوفای۹۰۵قمری، چاپ الأعلمی بیروت: ص۲۹۷ ثمّ زر بالزّيارة المرويّة عن الهادي علیه السّلام:‏

«السَّلامُ‏ عَلَيْكُمْ‏ يا أَهْلَ‏ بَيْتِ‏ النُّبُوَّةِ … ».

شیخ کفعمی این زیارت را بدون سند و با اضافات بسیاری نقل کرده است.

۱۲- «تأويل الآيات الظاهرة»، سیّد علی استرآبادی قدّس سرّه، متوفای۹۴۰ قمری، نشر مؤسسة النشر الإسلامی ‏قم‏: ص۷۶۳ گوید:

… و يؤيّد ذلك ما جاء في الزّيارة الجامعة المرويّة عن الهادي علیه السّلام و هو قوله‏:

… و آن را تایید می کند آن چه که در زیارت جامعه روایت شده از امام هادی علیه السّلام آمده و آن سخن حضرت است که فرمود:

«وَ إِيابُ الْخَلْقِ إِلَيْكُمْ وَ حِسابُهُمْ عَلَيْكُمْ‏… ».

و در صفحه ۷۷۷ گوید:

و قد جاء في الزّيارة الجامعة:

و به تحقیق در زیارت جامعه آمده است:

«أَنَّهُمُ النّاقَةُ الْمُرْسَلَةُ، … ».

همانا آنان ناقه ای هستند که (برای امتحان خلق) فرستاده شده… .

و در نسخه ای قدیمی و ارزش مند از کتاب شریف «مصباح المتهجّد» در آستان قدس رضوی علیه السّلام به شماره۸۸۲۲ در آخر آن اضافاتی دارد و در آن زیارت جامعه کبیره همانند روایت شیخ صدوق آمده است.

ب- خبر موثّق و رجال سند زیارت

حیثیّت خبر موثق

آیا قول و خبر ثقه حجّت است یا حجّت، خبر موثوق بصدوره است؟ دو قول است: صحیح تر قول دوم است و اعتماد بر وثاقت راوی به این جهت است که مفید وثوق به صدور حدیث است، به همین خاطر است که اگر وثاقت راوی ثابت نشود، لکن قرائن بر صدق خبر دلالت کند، نزد عقلا و نزد شرع که آن را امضا نموده حجّت خواهد بود، سیره عقلا نیز در همین راستاست. بنابراین حجّیّت خبر مورد وثوق، به صدورش از معصوم است.

و تنها دلیل بر حجّیّت خبر واحد، سیره عقلاء در معاش و معادشان بوده و معلوم است  که سیره بر اعتماد به خبر موثوق به صدور آن است و وثاقت راوی از قرائن مفید به صدور حدیث است، و محور حجّیّت نزد قدماء، شهادت قرائن داخلی و یا خارجی به صدور روایت و مقرون بودن به قرائنی است که آن  را موثوق الصّدور می کند.

روش قدماء از علماء امامیّه در تصحیح سند روایات

حدیث صحیح نزد قدما آن است که از ناحیه راویان موثوق الصّدور باشد و یا از راه علوّ متن و قرائن مفیده، موثوق الصّدور بودن آن حاصل گردد و زیارت جامعه کبیره هر دو جهت را داراست.

قدما، روایات را با قرائن داخلی و خارجی به صحیح و ضعیف تقسیم می کردند و اخبار کتاب های معتبر را محفوف به قرینه و مورد وثوق می دانسته اند و بسیاری از این قرائن در وسائل الشّیعة  و کتب اربعه جمع شده است.

قدماء، روایات را از راه وثوق خبری که از قرائن داخلی و خارجی استفاده می شد تصحیح می کردند، این که اصول معتمده متعدّد یا تکرار در اصل واحد باشد و استناد مشهور قدما به آن است با موافقت محکمات کتاب الله و سنّت قطعیّه و موافقت با عقل ضروری و فطرت سلیمه اولیه و علوّ متن می باشد. در نظر آنان، حدیث از باب محفوف بودن به قرائن کلّی و جزئی، موثوق الصّدور می شود.

در این روش روایات به دو دسته تقسیم می شوند:

۱- احادیث صحیح که موثوق الصّدور می باشند

۲- غیر آن که محکوم به ضعیف بودن می شوند.

بر مبنای آنان، احادیث کتب اربعه و مانند آن ها که از کتاب های مورد اعتماد و مشهور که دارای علوّ متن و عمل مشهور امامیّه و مطابق با عقل ضروری و موافق با مسلّمات عقلی و محتوی آثار و برکات وجودی اند، حجّت شرعی می باشند.

با بررسی قرائن، وثوق به صدور حاصل می گردد، خواه از ناحیه سند و یا از ناحیه قرائن، و به آن عمل می شود.

آن چه که قرائن تأیید کند، معتبر است و اعتماد به آن و احتجاج به آن صحیح است و اگر قرائنِ مؤیّد نداشته باشد، معتبر نیست، و اهمّ قرائن بدین قرارند:

۱- در یک و یا دو اصل و یا بیشتر از آن ها تکرار شده باشد، به طرق و اسناد متعدّد معتبر، و یا در اصلی معروف که انتساب آن به یکی از اصحاب اجماع باشد.

۲- و یا در یکی از کتاب هایی باشد که به معصوم عرضه شده و معصوم مؤلّف آن را مدح نموده باشد.

۳- و یا از کتابی باشد که نزد علماء گذشته، شایع و مورد وثوق باشد، خواه امامی و یا غیر امامی باشد، این مبنای قدمای امامیّه است.

بنابر مبنای قدماء امامیّه، زیارت جامعه کبیره محفوف به قرائن بسیاری است که اهمّ ـ آن ها را در این جوابیّه ذکر نموده ایم و از مجموع آن ها وثوق به صدور حاصل می گردد، لذا مورد ترغیب علماء و تأکید فقهاء امامیّه بوده و کتاب ها در شرح آن تألیف نموده اند.

روش متأخّرین از علماء امامیّه در تصحیح سند روایات

اصل بحث بررسی سند روایات موضوعیّت و ارزش ذاتی ندارد بلکه طریقیّت دارد، راهی برای اطمینان صدور حدیث از معصومین علیهم السّلام است، لذا هرگاه حدیث ایجاد وثوق و اطمینان نماید پذیرفته می شود، و خبر واحدی که راویان آن عادل و یا ثقه باشند، یا خبر واحدی که مورد عمل مشهور از قدمای فقهای امامیّه قرار گرفته، هرچند که روات حدیث ثقه نباشند، حجّت است؛ همان طور که اگر تمام روات آن از بزرگان و ثقه باشند، ولی حدیث مورد اعراض مشهور باشد، در اثر این اعراض، اعتبار خود را از دست می دهد. و از راه های حصول اطمینان به صدور حدیث از معصوم،   علوّ متن حدیث است، هم چنین عمل فقهاء امامیّه به اِسناد دادن به آن در مقام استدلال و یا هر راه دیگری که حصول اطمینان گردد. بنابراین اگر متن روایتی چنان باشد که صدور آن از غیر معصوم ممکن نباشد، اطمینان لازم حاصل می گردد و به صدور آن از معصومین علیهم السّلام می توان اطمینان نمود.

بنابر این تقسیم کردن و تنویع روایات به چهار نوع، ربطی به حصر حجّیّت به صحیح و حسن و موثّق ندارد؛

بلکه هرگاه خبری مورد عمل قدماء از علماء امامیّه باشد، حتی اگر از دسته چهارم (یعنی ضعیف) باشد، از راه وثوق خبری که مستفاد از قرائن عقلی و نقلی است، حجّت می باشد. و به همین خاطر است که منکرین حجّیّت خبر واحد و از آن ها ابن ادریس حلّی صاحب «السّرائر» به بعضی از اخبار مرسل و ضعیف استناد کرده اند.

و توثیق رجال حدیث از باب رجوع به اهل خبره است، بدین جهت است که به قول یک خبره ثقه، اعتماد و اکتفا می شود. و در جایی که از حس می توان شهادت داد، بی شک مقدّم است، ولی اگر در جایی متعذّر شد، چاره رجوع به خبره است. و فایده علم رجال به باب تعارض اخبار منحصر می گردد.

متأخّرین از علمای شیعه امامیّه، حدیث را به چهار قسم تقسیم نموده اند؛ صحیح، موثّق، حسن و ضعیف، و سبب نزد آنان این است  که آن قرائن به مرور زمان کم شده و اکنون بسیار کم هستند، این سبب شده که اصول و تألیفاتی که به دست افراد موثّق تألیف شده  ضایع شود، لذا به تقسیم حدیث به این چهار قسم روی آورده اند، که مبتنی بر بررسی سند و حال راوی آن می باشد.

سخن در اعتبار و سند زیارت جامعه کبیره

سند این زیارت بلاشک صحیح و صدور آن از اهل  بیت عصمت و طهارت مسلّم است، هرچند که برای زیاراتی این چنین ـ که دارای مضامین عالیه هستندـ نیازی به سند و بررسی آن نیست؛ متن و مضمون آن ها از محکمات اسلام و با آیات، سنّت قطعیّه و دیگر زیارات صحیح اهل  بیت علیهم السّلام، هماهنگی و موافقت کامل دارد و در بسیاری از احادیث صحیحه وارد شده است.

علوّ مضامین همه فرازهای زیارت جامعه همانند نهج البلاغة و صحیفه سجّادیّه و نظایر آن ها شاهد صدقی بر صدور آن از خاندان عصمت و طهارت که معدن و اساس بلاغت اند می باشد.

از کلام شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه: ج۲ ص۹۰ ذیل حدیث ۱۸۱۷ که فرموده:

و أمّا خبر صلاة يوم غدير خمّ و الثّواب المذكور فيه لمن صامه فإنّ شيخنا محمّد بن الحسن رضي الله عنه كان لا يصحّحه و يقول: إنّه من طريق محمّد بن موسى الهمدانيّ و كان كذّاباً غير ثقة، و كلّ ما لم يصحّحه ذلك الشّيخ قدّس الله روحه و لم‏ يحكم‏ بصحّته‏ من الأخبار فهو عندنا متروك‏ غير صحيح.

و اما حديث نماز روز غدير خم و ثوابى كه در آن خبر ذكر شده برای كسى كه آن روز را روزه بگیرد، به راستی که شيخ ما محمّد بن الحسن بن الوليد رضی الله عنه آن حديث را صحيح نمى‏دانست و مى‏گفت: آن حديث از طریق محمّد همدانى هست و او دروغ گو و غیر ثقه بوده، و هر حديثى را كه آن شيخ قدّس سرّه صحيح نمى‏دانست و حكم به صحت آن نكرده آن حديث نزد ما ترک شده و ناصحيح است.

معلوم می شود که سند زیارت جامعه نزد ابن الولید نیز صحیح بوده که شیخ صدوق آن را در فقیه نقل کرده است.

و بعید نیست که شیخ صدوق این زیارت را از کتاب برمکی ثقه که از اصول صحیح و معتبر و معروف بوده نقل کرده و طریق خود را به آن کتاب برای حفظ سلسله سند خود ذکر کرده باشد، ایشان در آغاز روایت می نویسد: «روی» و نه «رُوِيَ عن» و این به وضوح می رساند که زیارت را یا از اصل کتاب های برمکی که از اصول معتمده مشهوره بوده است نقل کرده کما این که در ابتدای کتاب گفته، و یا این که برای او قطع و علم حاصل گشته  که این روایت را برمکی روایت نموده که در هر دو صورت سند زیارت نزد او اعتبار داشته و مورد اعتماد او بوده، که در هر دو صورت دیگر نیازی به توثیق تک تک مشایخ او نیست، چنان که در ابتدای کتاب «من لا یحضره الفقیه» که از  کتاب های چهار گانه معتبر حدیث شیعه امامیّه است می نویسد:

… أمّا بعد فإنّه لمّا ساقني‏ القضاء إلى بلاد الغربة و حصلني القدر منها بأرض بلخ‏ من قصبة إيلاق‏ وردها الشّريف‏ الدّين‏ أبو عبد الله‏ المعروف بنعمة و هو محمّد بن الحسن بن إسحاق بن الحسن بن الحسين بن إسحاق بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام‏ فدام بمجالسته سروري‏ و انشرح بمذاكرته صدري و عظم‏ بمودّته تشرّفي‏ لأخلاق قد جمعها إلى شرفه‏ من ستر و صلاح‏ و سكينة و وقار و ديانة و عفاف‏ و تقوى‏ و إخبات‏ فذاكرني‏ بكتاب صنّفه- محمّد بن زكريّا المتطبّب‏ الّرازي‏ و ترجمه‏ بكتاب من لا يحضره الطبيب- و ذكر أنّه شاف في معناه‏ و سألني أن أصنّف له كتاباً في الفقه‏ و الحلال و الحرام‏ و الشّرائع‏ و الأحكام‏ موفياً على جميع ما صنّفت‏ في معناه و أترجمه‏ بكتاب من لا يحضره الفقيه‏- ليكون‏ إليه مرجعه و عليه معتمده و به أخذه و يشترك في أجره من ينظر فيه‏ و ينسخه و يعمل بمودعه‏ هذا مع نسخه‏ لأكثر ما صحبني من مصنّفاتي‏ و سماعه لها و روايتها عنّي و وقوفه على جملتها و هي‏ مائتا كتاب و خمسة و أربعون كتاباً فأجبته أدام الله توفيقه‏ إلى ذلك‏ لأنّي وجدته أهلاً له‏ و صنّفت له هذا الكتاب بحذف الأسانيد لئلّا تكثر طرقه و إن كثرت فوائده و لم أقصد فيه قصد المصنّفين في إيراد جميع ما رووه بل قصدت إلى إيراد ما أفتي به و أحكم بصحّته‏ و أعتقد فيه أنّه حجّة فيما بيني و بين ربّي تقدّس ذكره و تعالت قدرته و جميع ما فيه مستخرج من كتب مشهورة عليها المعوّل و إليها المرجع مثل كتاب حريز بن عبد الله السّجستانيّ‏ و كتاب عبيد الله بن عليّ الحلبيّ‏ و كتب عليّ بن مهزيار الأهوازيّ‏ و كتب الحسين بن سعيد و نوادر أحمد بن محمّد بن عيسى و كتاب نوادر الحكمة تصنيف محمّد بن أحمد بن يحيى بن عمران الأشعريّ‏ و كتاب الرّحمة لسعد بن عبد الله‏ و جامع شيخنا محمّد بن الحسن بن الوليد رضي الله عنه‏ و نوادر محمّد بن أبي عمير و كتب المحاسن لأحمد بن أبي عبد الله البرقيّ و رسالة أبي رضي الله عنه إليّ و غيرها من الأصول و المصنّفات الّتي طرقي إليها معروفة في فهرس الكتب الّتي رويتها عن مشايخي و أسلافي رضي الله عنهم و بالغت في ذلك جهدي … ‏.

… هنگامى كه خواست و مشيّت خداوند مرا به سوى بلاد غربت روانه ساخت، و دست تقدير و سرنوشت، گذرم را به سرزمين بلخ قصبه ايلاق انداخت، سيّد متعهّد و پای بند دين ابو عبدالله محمّد بن حسن بن اسحاق بن [حسن بن‏] حسين بن اسحاق بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن حسين بن علىّ بن ابى طالب عليهم السّلام كه معروف است به «نعمت» به آن قصبه وارد شد، و من به مجالست با وى بسيار خرسند و شادمان گشتم، و با هم دمى و هم صحبتى او قلبم روشن و سينه‏ام گشوده شد، و به دوستى و محبّتش بسيار مفتخر و سرافراز گشتم، به جهت اخلاق ستوده‏اى كه بر شرافت و اصالت خانوادگى خود افزوده بود از حيا و شايستگى، آرامش دل، هيبت، دين دارى و تعهّد، پاک دامنى، پرهيزگارى و فروتنى. وى روزى از كتاب محمّد بن زكريّاى رازى متطبّب كه نامش را «من لا يحضره الطّبيب» گذارده ياد كرد و گفت: آن كتابی است در موضوع خود جامع و وافى، و از من درخواست كرد كه در فقه و حلال و حرام و احکام و دستورات شرع كتابى بنويسم به قسمى كه همه آن چه را كه در موضوعات مختلف فقه تاكنون نوشته‏ام در برداشته باشد و آن را «كتاب من لا يحضره الفقيه» نام نهم، تا به وقت نياز بدان مراجعه كرده و مورد اعتماد و اطمينانش باشد و به آن عمل كند، و با كسانى كه آن را مطالعه كرده و از آن نسخه برداشته و به آن چه در آن است عمل كنند در اجر شريک باشد، در صورتى كه وى از بيشتر كتاب هايم كه همراه خود داشتم نسخه برداشته و يا از من به گوش خويش احاديثش را شنيده و اجازه روايتش را نيز گرفته بود، و بر تمامى آن ها كه حدود ۲۴۵ کتاب می شد آگاهى داشت. اين جانب چون او را ـ كه خداى توفيقش دهد ـ اهل و شايسته يافتم پيشنهادش را به اين كار پذيرفتم، و اين كتاب را با حذف اسانيد كه مبادا به سبب نقل آن حجم كتاب زياد شود، تأليف كردم، اگر چه در ذكرش فایده بسيار بود. و در اين كتاب بخصوص نظر نداشتم هر چه به من روايت كرده‏اند همه را بياورم مانند ديگر مصنّفان كه آن چه شنيده‏اند مى‏آورند، بلكه منظورم اين بود كه آن دسته از رواياتى كه بدان فتوا می دهم و به صحت صدورش از معصومين عليهم السّلام ـ وثوق‏ و قطع دارم و بدان حكم می كنم ـ بياورم، و اكنون اعتقادم درباره‏اش چنين است كه آن حجّت ميان من و پروردگارم ـ كه نامش مقدّس و قدرتش والاـ می باشد. و آن چه در اين كتاب ذكر شده تمامى مأخوذ و دريافت شده از اصول مشهوری است كه همه اعتماد بر آن هاست و احكام را از آن ها بايد گرفت مانند: كتاب حريز بن عبدالله سجستانى، و كتاب عبيدالله بن عليّ حلبي، و كتاب هاى عليّ بن مهزيار اهوازي، و كتاب هاى حسين بن سعيد، و نوادر احمد بن محمّد بن عيسى، و كتاب نوادر الحكمة تصنيف محمّد بن احمد بن يحيى بن عمران اشعری‏ و كتاب الرّحمة از سعد بن عبد الله،  و جامع استادمان محمّد بن الحسن الوليد ـ رضي الله عنه ـ و نوادر محمد بن ابي عمير،  و كتاب هاى احمد بن ابي عبد الله برقى به نام المحاسن‏، و رساله‏اى كه پدرم ـ رضی الله‏ عنه‏ ـ براى من فرستاد، و كتاب های ديگر از اصول و نوشته‏هایى كه طريق روايت من از آن ها در فهرست كتبى كه اجازه روايت آن از مشايخ حديثم و نيز از گذشتگانم به من رسيده معروف است، و تمام كوشش خود را در اين راه به كار بردم در حالى كه از خدايم يارى خواسته و به او توكّل جسته، و از او پوزش تقصير و كوتاهى در عمل طلبيده، و اين موفّقيّت جز از جانب او نيست و بر او توكّل مى‏كنم، و به سويش بازمى‏گردم، و او تنها مرا كافى است و والاترين و بهترين كسى است كه كار به او سپرده شود.

از کلام شیخ صدوق معلوم می شود که این زیارت را نیز از کتب اصول و معتبر نقل کرده و به قدری اعتماد و اطمینان به صدور آن از معصوم داشته و سند آن نزد صدوق صحیح بوده که آن را حجّت میان خود و الله تعالی می داند و … لم أقصد فيه قصد المصنّفين في إيراد جميع ما رووه، بل قصدت إلى إيراد ما أݩُفتي به و أحكم بصحّته‏ و أعتقد فيه أنّه حجّة فيما بيني و بين ربّي تقدّس ذكره و تعالت قدرته و جميع ما فيه مستخرج من كتب مشهورة عليها المعوّل و إليها المرجع … .

ایشان از جهت متن زیارت مطمئن است و تصریح دارد که از کتاب های مورد اعتماد طائفه حقّه نقل شده می داند، و ایشان حافظ احادیث و بصیر به رجال و سند آن ها و ناقد اخبار بوده و در میان محدّثین قمی در حفظ و بسیاری علم مانندش دیده نشده است چنان که شیخ طوسی درباره اش فرموده:

محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسى بن بابويه القمّي، يكنّى أبا جعفر. كان جليلاً، حافظاً للأحاديث، بصيراً بالرجال‏، ناقداً للأخبار، لم ير في القميّين مثله، في حفظه و كثرة علمه.^[۲۷۹]

محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسى بن بابويه قمّی، کنیه اش ابا جعفر. جلیل، و حافظ احادیث، و آگاه به رجال حدیث، و ناقد اخبار بود، در میان قمی ها مانندش دیده نشده، در حفظ حدیث و فزونی علمش.

نتیجه: شیخ صدوق با بینشی والا و اطلاعی وسیع از رجال احادیث، بررسی رجال سند احادیث نموده و رجال واقع در کتاب فقیه را ثقه می داند، و صریح کلام اوست که از کتاب هایی به غایت معتبر و معوّل نزد شیعه نقل نموده و احادیث فقیه را میان خود و الله حجّت می داند و به متن آن ها فتوا می دهد.

زیاده بر آن از کلام او در آغاز کتاب «المقنع» توثیق عامّ مشایخ او استفاده  شده است:

قال محمّد بن عليّ: ثمَّ إنّي صنّفت كتابي هذا، و سمّيته كتاب «المقنع» لقنوع من يقرأه بما فيه، و حذفت الأسانيد منه لئلّا يثقل حمله، و لا يصعب حفظه، و لا يملّ قارئه، إذ كان ما أبيّنه فيه في الكتب الأصوليّة موجوداً مبيّناً عن المشايخ العلماء الفقهاء الثّقات رحمهم الله، … .^[۲۸۰]

محمّد بن علی گوید: پس من این کتابم را تصنیف نمودم، و نام آن را «المقنع» نامیدم برای این که به آن چه در آن است قناعت است، و سند های آن را حذف نمودم تا این که حمل آن سنگین نگردد، و حفظ نمودنش سخت نباشد، و خواننده آن ملول نشود، که آن چه را در آن بیان نموده ام گرفته شده از کتاب های اصولی است که روشن است از آنِ علماء و فقهاء مورد وثوق رحمهم الله است… . 

علّامه مامقانی فرموده:

و قد قالوا: إنّ‏ ذكر الثّقات‏ مشايخهم‏ مقروناً بِالرَّضْيَلَةِ و الرَّحْمَلَةَ قرين للمدح، بل هو عديل للتّوثيق. قال المحقّق الداماد رحمه الله: إنّ لمشايخنا الكبار كالصّدوق رضي اللّه عنه مشيخةً يلتزمون إرداف تسميتهم بِالرَّضْيَلَةِ أو الرَّحْمَلَةَ لهم فأولئك أثبات أجلّاء، و الحديث من جهتهم صحيح معتمد عليه نصّ بالتّوثيق أو لم ينصّ.^[۲۸۱]

و به راستی گفته اند: همانا ذکر افراد مورد وثوق مشایخ حدیث خودشان را به (رضی الله عنه)  (رحمه الله) قرین مدح است، بلکه عِدل و همراه با توثیق است. محقّق داماد گفته: همانا مشایخ بزرگ ما مانند صدوق رضی الله عنه را مشایخی است که التزام دارند نام آنان را مرادف رضی الله عنه و رحمه الله بیاورند، آنان افراد ثبت (پایدار در عقیده صحیح) و جلیل هستند، و حدیث از جهت آنان صحیح و مورد اعتماد است، خواه نصّی در توثیق آنان آمده و یا نیامده باشد.

بنابر این مشایخ او در این زیارت مورد وثوق اند، بر آن ها ترضّی نموده، و تمامی متن احادیث کتاب فقیه و المقنع را از راویان ثقه نقل کرده و آن ها را حجّت می داند.

نیازی به توثیق خاصّ مشایخ اربعه او در «فقیه» و «عیون» نیست، و زیارت جامعه را از کتاب برمکی نقل نموده است.

تعدّد مشایخ شیخ صدوق نیز موجب اطمینان و اعتماد شیخ صدوق است.

با توجه به آن چه گذشت، روشن شد که این زیارت‏ در منابع معتبری که قدمتی هزار ساله دارند، آمده و بزرگان محدّثین و فقهاء مدقّقی هم چون شیخ صدوق و شیخ طوسی و ابن المشهدی و… این زیارت‏ را نقل کرده‏اند و مسلماً ایشان بنابر اطمینانی که به سند و محتوای این زیارت‏ داشته‏اند، اقدام به نقل آن نموده‏اند.

سخن در رجال سند زیارت جامعه کبیره

دو مصدر اصلی زیارت جامعه کبیره؛ «من لا یحضره الفقیه» و  «عیون أخبار الرّضا علیه السّلام» هستند و سایر مصادر و منابع، بیشتر این زیارت را از این دو مصدر اصلی نقل نموده‏اند.

اضافه بر آن چه ذکر گردید نظر دیگری بر  سند زیارت جامعه کبیره در دو مصدر یاد شده که بدین شرح است می اندازیم:

بررسی سند  زیارت جامعه کبیره

در کتاب «من لا یحضره الفقیه» و «عیون أخبار الرّضا علیه السّلام»

۱- عليّ بن أحمد بن موسى الدّقّاق (در الفقیه و العیون)

الف) شیخ صدوق از او در کتاب هایش بیش از ۹۷ مورد روایت آورده است، که کثرت روایت از کسی، بر اعتماد راوی نسبت به او دلالت می کند.

ب) و در ۸۹ مورد بر او ترضّی نموده، و این نیز دلالت بر مدح و یا وثاقت می کند چنان که در «التّعلیقه» علّامه وحید بهبهانی آمده است.

ج) او در طریق ابن المشهدی قدّس سرّه در کتاب «المزار» واقع شده و ابن ‏المشهدی به توثیق روات در کتاب خود تصریح می‏نماید:

أمّا بعد، فإنّي قد جمعت في كتابي هذا من فنون الزيارات للمشاهد المشرّفات، و ما ورد في الترغيب في المساجد المباركات و الأدعية المختارات، و ما يدعى به عقيب الصلوات، و ما يناجى به القديم تعالى من لذيذ الدعوات في الخلوات، و ما يلجأ إليه من الأدعية عند المهمّات، ممّا اتصلت به من ثقات الرواة إلى السادات.^[۲۸۲]

ایشان تصریح می فرماید: همه احادیث کتاب خود را از راویان ثقات تا حضرات سادات (اهل  بیت وحی) نقل نموده است.

۲- محمّد بن أحمد السّنانيّ (در الفقیه و العیون)

الف) شیخ صدوق از او نیز بسیار روایت نقل کرده

ب) و بر او ترضّی نموده است.

۳- الحسين بن إبراهيم بن أحمد بن هشام المكتّب(در الفقیه و العیون)

الف) در طریق ابن المشهدی در کتاب «المزار» واقع شده است.

ب) شیخ صدوق از او نیز بسیار روایت نقل کرده و از آن ها است حدیث شرائع الدّين در کتاب «الخصال»: ج۲ ص۱۵۰٫ و حديث سبعين منقبة أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه که کسی را در آن ها با حضرت شراکتی نیست: ص۱۳۱٫

ج) و از برخی از ثقات است که او را کتابی  نیکو در فرائض است.

د) و در طريق صدوق در مشيخه «من لا یحضره الفقيه» به شش اصل از اصول مورد ـ اعتماد که احادیث «فقیه» را از آن ها آورده واقع گردیده است.

هـ) و بر او در کتاب هایش بسیار ترضّی نموده است و در شش مورد از کتاب «التّوحید» خود از او با ترضّی روایت نموده است، و در کتاب «التّوحید» و «علل الشّرائع» و «عیون أخبار الرّضا علیه السّلام» از او روایت کرده است.

۴- عليّ بن عبد الله الورّاق الرّازي (در سند عیون)

الف) در فقیه از او نقل حدیث کرده

ب) و در ۳۲ مورد از ۸۸ مورد بر او ترضّی نموده است.

ج) در عیون از سعد روایت کرده است.

شیخ صدوق مکرّراً بر مشایخ ثلاثه خود در نقل زیارت ترضّی نموده،  که قرین مدح است و بعید نیست که چون توثیق باشد چنان که برخی از فقهاء امامیّه تغمّدهم الله برحمته هم چون صاحب حدائق قائل به آن هستند، ایشان در الحدائق الناضرة خود فرموده:

فإنّهم صرّحوا بأنّ مشايخ الإجازة يعدّ حديثهم في الصّحيح وإن لم ينقل توثيقهم في كتب الرّجال، لأنّ اعتماد المشايخ المتقدّمين على النّقل عنهم وأخذ الأخبار منهم والتلمّذ عليهم يزيد على قولهم في كتب الرجال “فلان ثقة”.^[۲۸۳]

همانا آنان تصریح نموده اند که: به تحقیق حدیث مشایخ اجازه چون صحیح شمرده می شود هرچند که در کتاب های رجال برای آنان توثیقی نقل نگردیده باشد، زیرا اعتماد مشایخ متقدّم بر نقل از آنان و دریافت اخبار از آنان و شاگردی ایشان آنان را زیاده از قول رجالیون است که درباره آنان بگویند: فلانی ثقه است.

و کثرت روایت از کسی بر توثیق و یا حسن حال او نزد روایت کننده از او دلالت می کند.

و بعید نیست  که عدم ذکر این سه نفر و برخی دیگر از مشایخ صدوق در کتب رجالی از جهت شیخ اجازه بودن شیخ صدوق باشد.

و برخی از طرقی را که برخی از مشایخ صدوق در آن بوده اند و رجالیّون آنان را توثیق نکرده اند، علّامه حلّی تصحیح نموده است.

۲- أبوعبد اللّه محمّد بن عبد الله بن نجیح الكوفيّ معروف به شخّیر (در الفقیه و العیون)

الف) از مشایخ شیخ جلیل کلینی قدّس سرّه است.

ب) شیخ نجاشی در کتاب «الفهرست»: ص۳۴۹ رقم۹۴۱ می نویسد:

أبو عبد الله، الكوفي المعروف بالشّخّير، رجل من أصحابنا، قليل الحديث. له كتاب نوادر يروي عن الحسن بن محبوب و سليمان الديلميّ. أخبرنا أبو عبدالله بن شاذان قال: حدّثنا أبو الحسن بن حاتم قال: حدّثنا ابن ثابت، عن محمّد بن عبد الله بن نجيح بكتابه.

پس به شهادت شیخ نجاشی او از مصنّفین شیعه است و  او را قدح و مذمّت ننموده  و او را راوی از حسن بن محبوب و سلیمان دیلمی دانسته است.

و بنابر بنای شیخ نجاشی و شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» خودشان که ذکر مصنّفین شیعه و ثقات از آن ها است، و بیان این که اگر کسی از آن ها در مذهب مشکلی داشت و یا ضعیف بود، ذکر کنند، و اصل در دو کتاب «الفهرست» در ذکر آنان است که شیعه و موثّق باشند، پس او شیعه و مورد وثوق است به این توثیق عام، همان طور که سیّد جلیل محمّدمهدی بحر العلوم در کتاب «الفوائد الرّجالیّه»: جلد۴ صفحه۱۱۴ فائده۱۰ بیان فرموده:

الظّاهر أنّ جمیع من ذکره الشّیخ في «الفهرست» من الشّیعة الإمامیّة إلّا من نصّ فیه علی خلاف ذلك من الرّجال: الزّیدیّة و الفطحیّة و الواقفیّة و غیرهم کما یدلّ علیه وضع هذا الکتاب، فإنّه في فهرست کتب الأصحاب و مصنّفاتهم، دون غیرهم من الفرق. و کذا «کتاب النّجاشيّ» فکلّ من ذکر له ترجمة في الکتابین، فهو صحیح المذهب ممدوح بمدح عامّ یقتضیه الوضع لذکر المصنّفین العلماء و الإعتناء بشأنهم و شأن کتبهم، و ذکر الطّریق إلیهم، و ذکر من روی عنهم و من رووا عنه. و من هذا یعلم أنّ إطلاق الجهالة على المذكورين في «الفهرست» و «رجال النجاشي» من دون توثيق أو مدح خاصّ، ليس على ما ينبغي. و كذا الكلام فيمن ذكره الشيخ الجليل ابن شهرآ شوب السرويّ في‏ كتاب «معالم العلماء» و من ذكره الشيخ الجليل عليّ ابن عبيد اللّه بن بابويه في «فهرسته» و هذا ممّا ينبغي أن يلحظ، فقد غفل أكثر الناس عنه، فتأمّل.

ظاهر این است همه کسانی که شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» ذکر کرده از شیعیان امامی هستند جز آنان که از زیدی ها و فطحی ها و واقفی ها و غیر آنان و مخالف (شیعه) بوده اند، چنان که وضع این کتاب بر آن دلالت می کند ، که آن در فهرست کتاب ها و تصنیف های امامیّه است، و نه غیر آنان. و هم چنین است «کتاب نجاشی» پس هر کسی که در این دو کتاب ذکر حال او شده، پس او صحیح المذهب و مدح شده به مدح عامّ است که اقتضاء دارد علماء و مصنّفان آنان را ذکر نموده و به جای گاه و کتاب های آنان و ذکر طریق به آنان اعتناء نمایند، و ذکر کسانی که از آنان روایت نموده اند و از چه کسانی روایت کرده اند شود. و از این دانسته می شود این که اطلاق مجهول بر آنانی که در کتاب «الفهرست» و «رجال نجاشی» توثیق و یا مدح خاصی نیامده، سزاوار نیست. و هم چنین است سخن درباره آن چه را شیخ جلیل ابن شهرآشوب سروی در کتاب «معالم العلماء» و شیخ جلیل علیّ بن عبید الله بن بابویه در «الفهرست» ذکر نموده اند و این باید ملاحظه گردد، پس به تحقیق بیشتر مردم از آن غفلت نموده اند، پس تامّل نما.

برخی از علماء بر این مبنا هستند و صحیح است. بنابراین همه مذکورین در دو کتاب «الفهرست» اگر صاحبان آن ها بیان مذهب و ضعف آن ها را ننموده باشند، پس آن ها به توثیق عام امامی و ثقه می باشند، مگر این که به خلاف آن و یا بر حال آنان تصریح کنند، زیرا این دو کتاب به ذکر مصنّفین امامیّه  اختصاص داده شده مگر این که ذکر شود که فلانی از ما روایت کرده یا برای ما کتابی تألیف نموده است، مانند طبری و مدائنی، و اگر غیر امامی باشد به آن تصریح می نمایند، پس تا زمانی که به خلاف تصریح ننموده اند، اصل آن است  که آن شخص امامی و ثقه است.

ج) علّامه حلّی در قسمت اول از کتاب «خلاصة الأقوال»: ص۱۵۶ رقم۱۰۸ و ابن داوود او را در لیست افراد مورد اعتماد ذکر کرده اند. و در الوجیزة و البلغة او را ممدوح دانسته اند.

۲) (در العیون)

اتّحاد أبو الحسين الأشعريّ‏

و أبو الحسين الکوفي محمّد بن ابي عبد اللّه

و أبو الحسين الرّازيّ محمّد بن ابي عبد اللّه

و أبو الحسين محمّد بن جعفر بن محمّد الأسديّ

و أبو الحسين الأسديّ

و محمّد بن جعفر العربيّ

و أبو الحسين محمّد بن جعفر بن محمّد بن عون الأسديّ ساكن الرّيّ^[۲۸۴]

الف) شیخ نجاشی در الفهرست: ص۳۷۳ رقم۱۰۲۰ توثیق نموده ومی نویسد:

محمّد بن جعفر بن محمّد بن عون الأسديّ أبو الحسين الكوفيّ ساكن الرّيّ. يقال له: محمّد بن أبي عبد الله، كان ثقة، صحيح الحديث، إلا أنّه روى عن الضعفاء. و كان يقول بالجبر و التّشبيه و كان أبوه وجهاً. روى عنه أحمد بن محمّد بن عيسى. له كتاب الجبر و الإستطاعة. أخبرنا أبو العبّاس بن نوح قال: حدّثنا الحسن بن حمزة قال: حدّثنا محمّد بن‏ جعفر الأسديّ بجميع كتبه. قال: و مات أبو الحسين محمّد بن جعفر ليلة الخميس لعشر خلون من جمادى الأولى سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة. و قال ابن نوح: حدّثنا أبو الحسن بن داود قال: حدّثنا أحمد بن حمدان القزوينيّ عنه بجميع كتبه.

و شیخ طوسی قدّس سرّه در فهرست كتب الشّيعة و أصولهم و أسماء المصنّفين و أصحاب الأصول: ص۴۲۵ رقم۶۶۱ مرقوم نموده:

محمّد بن جعفر محمّ بن‏ جعفر الأسدي‏، يكنّى أبا الحسين. له كتاب الردّ على أهل الإستطاعة. أخبرنا جماعة، عن التلعكبريّ، عن محمّد بن جعفر الأسديّ.

ب) وی از وکلاء و ثقات منصوب از جانب سفراء امام عصر حجّة بن الحسن المهديّ سلام الله علیه و عجّل الله فرجه الشّریف است.

شیخ الطّائفة الحقّة طوسی در کتاب الرّجال: ص۴۳۹ رقم ۶۲۷۸- ۲۸ او را از ابواب ولیّ عصر عجّل الله فرجه ذکر کرده و می نویسد:

محمّد بن‏ جعفر الأسدي‏، يكنّى أبا الحسين الرّازيّ، كان أحد الأبواب.

شیخ الطّائفة الحقّة طوسی اعلی الله مقامه در کتاب شریف الغیبة: ص۴۱۵ فرموده:

و قد كان في زمان السّفراء المحمودين‏ أقوام‏ ثقات‏ ترد عليهم التّوقيعات من قبل المنصوبين للسّفارة من الأصل. منهم أبو الحسين محمّد بن جعفر الأسديّ رحمه الله‏… و مات الأسديّ على ظاهر العدالة لم يتغيّر و لم يطعن عليه في شهر ربيع الآخر سنة اثنتي عشرة و ثلاثمائة.

در زمان سفیران ستایش شده حضرت (ولیّ عصر عجّل الله فرجه)، افراد موثّقی بودند كه از جانب سفراء امام عليه السّلام به آن‏ها توقيعاتى وارد مى‏شد. از جمله آن ها ابو الحسین محمّد بن جعفر الأسدیّ رحمه الله بود… اسدى در ماه ربيع الاخر سال ۳۱۲ هجری قمری با ظاهر عدالت از دنيا رفت، در حالى‏كه حالات و اعتقادات او تغيير نكرد و هيچ‏كس هم در حقّ او طعن و ذمّى وارد نكرد.

ج) در چند توقیع در کتاب های «الکافي» و «کمال الدّین و تمام النّعمة» و «الغیبة» از ناحیه مقدّسه مهدیّه ارواحنا فداه توثیق شده است که آن ها را تماماً می آوریم.

د) شیخ نجاشی او را «ثقة صحیح الحدیث» دانسته  است.

هـ) شیخ طوسی او را توثیق نموده و می فرماید: بر ظاهر عدالت فوت نمود و تغییری نکرد و طعنی بر او زده نشده است.

و) در طریق كامل الزّيارات: ص۲۵۰ ب۸۲ ح۷ واقع شده است.

ز) در طریق ابن المشهدی در کتاب «المزار» واقع شده است.

ح) و شیخ صدوق بر او ترضّی نموده است.

و علّامه وحید بهبهانی و مامقانی، سخن شیخ نجاشی را درباره او «إلّا أنّه روى عن الضّعفاء، و كان يقول بالجبر و التّشبيه و كان أبوه وجهاً» جواب وافی داده اند که بالتمام می آوریم.^[۲۸۵]

توقیعات ناحیه مقدّسه مهدیّه درباره اسدی

صالح بن ابی صالح گوید: شخصى در سال ۲۹۰ هجری از من درخواست كرد چيزى را به‏عنوان مال امام عليه السّلام از او تحويل بگيرم. من از تحويل گرفتن آن خوددارى كردم و نامه نوشتم و كسب تكليف كردم، پس از مدّتى از ناحیه مقدّسه جوابم آمد كه:

« بِالرِّيِّ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْعَرَبݬݬݬݪݪݪݪݪيُّ فَلْيُدْفَعْ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ مِنْ ثِقاتِنا».^[۲۸۶]

محمّد بن جعفر عربى در ریّ از افراد ثقه ما است، اموال به او تحويل داده شود.

محمّد بن شاذان نيشابورى مى‏گويد: پانصد درهم از سهم امام عليه السّلام كه بیست درهم آن كم بود نزد من جمع شد. برايم خوشايند نبود كه پانصد درهمى را كه بیست درهمش كم است، بفرستم. لذا بیست درهم را از اموال خودم روى آن گذاشتم و نزد اسدى (که وکیل حضرت عليه السّلام بود) فرستادم اما برايش توضيح ندادم. از جانب امام مهدى عليه السّلام توقيع مباركى صادر گرديد كه:

«وَصَلَتْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ لَكَ مِنْها عِشْرُونَ دِرْهَماً».^[۲۸۷]

پانصد درهمى كه بيست درهم آن متعلق به تو بود، رسيد.

نصر بن صبّاح بلخىّ گويد: كاتبى در مرو براى خوزستانىّ بود كه نصر نام او را به من گفت و هزار دينار نزد او براى ناحيه مقدّسه گرد آمده بود و با من مشورت كرد، گفتم: آن را به نزد حاجزى بفرست، گفت: اگر روز قيامت خداى‏ تعالى از من سؤال كرد آيا بر گردن مى‏گيرى؟ گفتم: آرى، نصر گويد: از او جدا شدم و بعد از دو سال به نزد او آمدم و او را ديدار كردم و از آن مال پرسيدم، گفت: دويست دينار آن را توسط حاجز فرستاده است و وصول آن و دعاى خير براى او صادر شده است و به او نوشته است كه:

«كانَ الْمالُ أَلْفَ دينارٍ فَبَعَثْتَ بِمِائَتَيْ دينارٍ فَإِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُعامِلَ أَحَداً فَعامِلِ الْأَسَدِيَّ‏ بِالرَّيِّ».^[۲۸۸]

مال هزار دينار بوده است و دويست دينار فرستاده‏اى، و اگر خواستى از طريق كسى اقدام كنى اسدى در رىّ است از طريق او اقدام كن.

نصر گويد: اندكى بعد خبر مرگ حاجز رسيد و شديداً بى‏تاب و مغموم شدم. گفتم: چرا بى‏تاب و مغموم مى‏شوى در حالى كه خداى تعالى با دو دلالت بر تو منّت نهاده است؟! يكى آن كه مبلغ مال را به تو خبر داده و ديگر آن كه خبر مرگ حاجز را ابتدا به تو داده است.

محمّد بن شاذان گويد: بعد از آن مالى فرستادم و ننوشتم كه از آن كيست، پاسخ آمد:

«فلان مقدار رسيد كه اين مقدار آن از فلانى و اين مقدار آن از فلانى است».^[۲۸۹]

مردى گويد: برايم پسرى متولّد شد، به حضرت نامه نوشتم و اجازه خواستم او را در روز هفتم ختنه كنم. جواب رسيد: نكن، او هم در روز هفتم يا هشتم مرد. آن گاه خبر مرگش را نوشتم. جواب آمد: به جاى او ديگرى و ديگرى به تو عطا شود كه اوّلى را احمد و بعد از او را جعفر نام خواهى گذاشت. و چنان شد كه فرمود. و باز عازم حج گشتم و با مردم خداحافظى كردم و آماده حركت بودم كه نامه‏اى آمد: ما اين كار را خوش نداريم، خودت می دانى. من دل تنگ و اندوه گين شدم و به حضرت نوشتم كه: من به شنيدن و فرمان بردن از شما پا برجا ايستاده‏ام ولى از بازماندن از حج اندوهگينم، پس نامه آمد: دلتنگ مباش، سال آينده حج خواهى گزارد إن شاء الله. چون سال آينده شد، نامه نوشتم و اجازه خواستم، حضرت اجازه فرمود، سپس نوشتم: من محمّد بن عباس را براى هم كجاوه بودن برگزيده‏ام و به ديانت و صيانت او اطمينان دارم، جواب آمد:

«الْأَسَدِيُّ نِعْمَ الْعَديلُ فَإِنْ قَدِمَ فَلا تَخْتَرْ عَلَيْهِ».^[۲۹۰]

اسدى خوب رفيقى (و همتایی) است، اگر او مى‏آيد ديگرى را انتخاب مكن.

سپس اسدى آمد و با او هم كجاوه شدم.

۳- محمّد بن إسماعيل المکّيّ البرمكيّ الرّازيّ

الف) شیخ نجاشی او را توثیق نموده و درباره اش می نویسد:

المعروف بصاحب الصومعة أبو عبد الله، سكن قم، و ليس أصله منها، ذكر ذلك أبو العباس بن نوح. و كان ثقة مستقيماً. له كتب، منها: كتاب التّوحيد أخبرنا أحمد بن عليّ بن نوح قال: حدّثنا الحسن بن حمزة قال: حدّثنا محمّد بن جعفر الأسديّ، عن محمّد بن إسماعيل بكتابه.^[۲۹۱]

ب) در طریق تفسیر قمّی نیز  واقع گردیده.

ج) و در طریق ابن المشهدی در کتاب «المزار» واقع شده است.

هـ) و شیخ صدوق در بیست و نه مورد در کتاب «التّوحید» خود از او روایت نموده. و کثرت روایت کشّی و صدوق دلالت بر اعتماد آن دو به اوست.

و در رجال کشّی در چند موضع واقع شده است و همه این ها حکایت از اعتماد آنان به او و روایاتش دارد.

۴- اتّحاد

موسى بن عبد الله النخعيّ

و موسی بن عمران النّخعيّ

الف) شیخ صدوق در کتاب الوصیّة از کتاب من لا یحضره الفقیه: ج۴ ص۱۸۰ ح۵۴۰۸ پس از نقل روایاتی می نویسد:

و قد أخرجت الأخبار المسندة الصّحیحة في هذا المعنی في کتاب «کمال الدّین و تمام النّعمة» … .

در باب این معنا در کتاب کمال الدّین و تمام النّعمة احادیث مسند و صحیح آورده ام… .

و شیخ صدوق این روایات را به کتاب کمال الدّین حواله می دهد و به صحّت آن ها تصریح می کند، که یکی از راویان آن روایات موسی بن عمران نخعی است.

ب) وی در طریق کتاب «کامل‏الزّیارات»: ص۳۲ ب۹ ح ۷  واقع شده است. ابن‏قولویه قدّس سرّه که از بزرگان فقهاء و محدّثین شیعه و به یقین حدیث ‏شناس بزرگی بوده، در آغاز کتاب شریف کامل الزّیارات می فرماید:

«… و لم أخرج فیه حدیثاً روي عن غیرهم، إذا کان فیما روینا عنهم من حدیثهم صلوات الله علیهم کفایة عن حدیث غیرهم، و قد علمنا أن لا نحیط بجمیع ما روي عنهم في هذا المعنی و لا في غیره، لکن ما وقع لنا من جهة الثّقات من أصحابنا رحمهم الله برحمته، و لا أخرجت فیه حدیثاً روي عن الشّذاذ من الرّجال، یوثر ذلک عنهم عن المذکورین غیر معروفین بالرّوایة، المشهورین بالحدیث و العلم …» .

… و در آن حدیثی را که از غیر (اهل بیت علیهم السّلام) باشد نیاورده ام، زیرا در آن چه از آنان روایت شده ما را  از حدیث دیگران کفایت است، و به تحقیق دانستیم که ما را احاطه ای نیست بر همه آن چه که از آنان درباره این معنی (زیارت اهل  بیت) روایت شده و در غیر آن، لکن آن چه را از افراد مورد وثوق از اصحاب ما (شیعیان امامی) ـ که خداوند به رحمتش آنان را رحمت کند ـ به ما رسیده می آورم، و حدیثی که از افراد شاذّ و غیر ثقه است، اثر از آنان که غیر شناخته شده به روایت اند نیاورده ام، بلکه از آنان که مشهور در حدیث و علم اند (آورده ام) … .

ایشان تصریح می فرماید که همه احادیث کتاب خود را، از آنان‏که مورد اعتماد و ثقات از اصحاب ما (شیعه امامیّه) و معروف به علم و راویان حدیث هستند، نقل فرموده است.

ج) و در طریق تفسير علیّ بن ابراهیم قميّ قدّس سرّه الشّریف واقع شده^[۲۹۲]، این مفسّر و محدّث جلیل در ابتدای تفسیر خود تصریح نموده  که جز از ثقات شیعه نقل حدیث نمی کند:

…و نحن‏ ذاكرون‏ و مخبرون‏ بما ينتهي إلينا و رواه مشايخنا و ثقاتنا، عن الّذين فرض الله طاعتهم و أوجب ولايتهم و لا يقبل عمل إلّا بهم، و هم الّذين وصفهم الله تبارك و تعالى و فرض سؤالهم و الأخذ منهم فقال: «فَسْئَلوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمونَ‏» … .^[۲۹۳]

… و ما ذکر کننده و آگاهی دهنده چیزی هستیم که به ما می رسد و آن را از مشایخ و راویان مورد وثوق ما، از کسانی که خداوند اطاعت آن ها و ولایت شان را واجب کرده است، و عمل بندگان جز به واسطه آن ها پذیرفته نمی شود، روایت کرده اند و آن ها کسانی هستند که الله تبارک و تعالی آن ها را در کتابش وصف کرده است و پرسش و یادگرفتن از آن ها را واجب نموده، پس فرمود: «فَسْئَلوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمونَ‏» … .

د) در طریق ابن المشهدی در کتاب «المزار» واقع شده است.

هـ) در طریق طبری شیعی در کتاب «بشارة المصطفی» قرار گرفته است. او در کتاب خود صفحه۱۸۰ می فرماید:

و لا أذکر فیه إلّا المسند من الأخبار عن المشایخ الکبار و ثقات الأخبار.

در این کتاب حدیثی  را ذکر نکردم مگر این که مسند بود و از مشایخ بزرگ و ثقه و مورد اطمینان.

و یکی از راویان واقع در این کتاب موسی بن عمران نخعی است.

و)  شیخ صدوق از او در کتاب های «من لا یحضره الفقیه»، «علل الشّرائع»، «التّوحید»، «کمال الدّین»، «معاني الأخبار» و غیر آن ها بیش از هشتاد روایت نقل کرده است.

بیش از دویست روایت را از استاد و عموی خود حسین بن یزید النّوفليّ در کتاب های معتبر حدیث نقل کرده است، و نوفلی راوی اغلب روایات سکونی است که شیخ الطّائفة الحقّة طوسی قدّس الله نفسه در کتاب «عدّة الأصول»: جلد۱ صفحه۳۸۰ فرموده است: عملت الطّائفة بروایات السّکونيّ، پس مقتضی است توثیق طائفه امامیّه نخعی را که راوی اکثر روایات سکونی به واسطه نوفلی می باشد.

و بنابر آن چه گذشت ایشان کثیر الرّوایه در کتب معتبره امامیّه است.

ایشان مورد اعتماد شیوخ طائفه حقّه امامیّه چون کلینی، ابن قولویه، صدوق و علیّ بن محمّد خزّاز قمّی بوده است که روایات بسیاری را از او نقل کرده اند.

ز)  وی در طریق شیخ صدوق رحمه الله قرار گرفته و وحید بهبهانی قدّس سرّه از علّامه مجلسی رضی الله عنه نقل فرموده که وقوع وی در طریق صدوق، موجب مدح او می‏شود.

ح) اجلّاء فقهاء امامیّه از او روایت نموده اند.

غالب روایات او در موضوع عقائد و معارف حقّه امامیّه است که نشان دهنده استقامت عقیده و علم اوست.

درخواست او از امام چنین زیارت عالیة المضامینی را که حاوی اسرار حضرات امامان معصوم علیهم السّلام است و اجابت امام علیّ الهادی علیه السّلام، نشان می دهد که وی اهل علم بوده و معرفت والایی نسبت به خاندان عصمت و طهارت داشته بلکه از اصحاب سرّ این خاندان و فانی در معرفة الإمام است که توان و ظرفیّت احتمال اسرار ایشان را دارد.

دیگر وجوه تصحیح سند زیارت

شهرت

شهرت و تقسیم آن به روائی، عملی و فتوائی

شهرت روائی آن است که نزد راویان و محدّثین و در کتاب های آنان مشهور شود، خواه فقهاء به آن عمل کنند و یا نکنند.

شهرت عملی عبارت است از اشتهار عمل به روایتی و استناد آن عمل به آن در فتوا، که شهرت عملی میان فقهاء خبر از وجود قرائنی می دهد که در میان خود روایتی دارد که سبب حصول اطمینان به صدور آن شده است. شهرت عملی جابر ضعف سند است.

و بنابر مبنایی، شهرت روائی، اگر نقل مقرون به عمل باشد فایده می دهد و لکن نقل روایتی که به آن عمل نشده باشد، ظنّ به عدم صحّت حدیث را نتیجه می دهد زیرا اصحاب در عمل از آن اعراض کرده و عمل ننموده اند.

شهرت فتوائی عبارت است از مجرّد اشتهار فتوائی در مسئله ای، خواه موافق آن روایتی باشد و یا این که فتوا خلاف آن باشد، آیا چنین شهرتی حجّت است یا خیر؟ شهرت عملی فقهاء امامیّه، خبر از اعتماد علماء به روایتی را در عمل می دهد و اطمینان به صدور آن می دهد، که اگر ضعفی باشد، جابر ضعف سند بوده باشد، و شاهد آن مقبوله عمر بن حنظله است که فرمود:

«یُنْظَرُ إِلیٰ ما کانَ مِنْ رِوایَتِهِما عَنّا في ذٰلِكَ الَّذي حَکَما بِهِ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ عِنْدَ أَصْحابِكَ فَیُؤْخَذُ بِهِ مِنْ حُکْمِنا وَ یُتْرَكُ الشّاذُّ النّادِرُ».^[۲۹۴]

باید آن چه آنان براساس احادیث ما که مورد اتّفاق نزد اصحاب توست، بدان حکم نموده اند، مورد توجه قرار گیرد و آن چه نزد شیعیان مورد اتّفاق و مشهور نیست، رها شود.

۱- مقصود از «مجمع علیه» در این روایت آن چیزی است  که نزد اصحاب روایت آن مشهور است، زیرا در مقابل شاذ فرموده است.

۲- مراد از شهرت روایت، اشتهار آن همراه با عمل و إفتاء به مضمون آن است که در آن ریب و شکّی نمی باشد.

۳- و مراد از «مجمع علیه» نفی ریب به نحو اطلاق است زیرا که نکره در سیاق نفی إفاده عموم می کند، و روایت شاذّ که از آن اِعراض نموده اند، ریبی در باطل بودن آن نمی باشد، به دلیل عقل، اگر در یکی از دو طرف قضیّه ریبی در صحّت آن نباشد، پس ریبی در طرف دیگر نیست که قطعاً باطل است، و از آن معلوم می شود که خبر مشهور داخل در قسمت اول، از سه قسمت وارد در حدیث است، یعنی «بیّن الرّشد» است و خبر شاذّ داخل در قسمت دوم یعنی «بیّن الغيّ» و نه در قسمت سوم که آن است  که مشکل ردّ حکم آن به خدا و رسول است.

و مراد از قول امام که فرمود: «فَإِنَّ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ لا رَیْبَ فیهِ» شهرت خبر در میان امامیّه است همراه با عمل به آن نه آن که اجماع بر صدور آن از معصوم است، زیرا راوی دو خبری را فرض کرده است که دو عادل مرضیّ نزد امامیّه آن را روایت کرده اند که هیچ کدام بر دیگری فضیلتی ندارد، پس اگر دو خبر از آنی باشد که امامیّه بر آن اجماع نموده اند پس معنایی برای فرض مذکور نیست، منظور ما، روایت دو عادل و «مرضیّ الخبر» بین متعارضین است، پس فرض مخالف دلیل است بر این که مراد همان شهرت است و نه «مجمع علیه» حسب اصطلاح اصولیان.

و تقدیم نمودن خبر مشهور به معنای ذکر شده نیست مگر به خاطر این که مُثیر اطمینان به صدور است، و آن همان موضوع برای حجّیّت خبر است.

و علماء و فقهاء شیعه امامیّه این زیارت را تلقّی به قبول نموده اند و معارضی نداشته و در ردّ آن چیزی گفته نشده است. فقهاء امامیّه در کتاب ها و فتاوای خود به متن زیارت جامعه کبیره اعتماد کرده اند و بسیاری، شرح های ارزشمندی بر آن ها نوشته اند یا در کتاب های خود به فقراتی از آن استناد نموداند.

و از بزرگان محدّثین عامّه حاکم نیشابوری صاحب «مستدرك الصّحیحین» و از او محدّث ابراهیم جوینی حموینی در قرن۷ در کتاب  «فرائد السّمطین» این زیارت را به سند خود از شیخ صدوق مانند العیون نقل نموده اند.

پس بنابر آن چه گفته شد دانستیم که درباره زیارت جامعه کبیره که مسند روایت شده، و از جهت مجموع قرائنی که ذکر گردید، اطمینان به صدور حاصل می گردد، و تعبّد به آن تعبّدی همراه با حجّت می باشد، و زائر به آن بهره ثواب را می برد بنابر آن چه که از معصوم روایت گردیده است.

در سند زیارت جامعه کبیره هیچ اشکالی نیست، نه بر مبنای قدماء از فقهاء شیعه و نه به اصطلاح و مبنای متأخّرین و رجالیّین، و این زیارت شریفه در غایت صحّت و اعتبار و موثوق الصّدور از امام علیّ الهادی علیه السّلام و حجّت است.

ذکر زیارت در من لا یحضره الفقیه و عیون أخبار الرّضا و تهذیب الأحکام، اعتماد دو فقیه بزرگوار صدوق و طوسی را نسبت به سند و متن این زیارت به اثبات می رساند.

دیگر عوامل موجب وثوق و اطمینان

منشأهای عقلی که موجب وثوق و اطمینان شوند نیز بسیارند که مهم ترین آن ها این سه هستند:

الف) عامل کمّی: تعدّد مصادر روایی و کثرت عمل به آن ها، و همانا کثرت مصادر و عمل، طبعاً مؤدّی وثوق به روایت است، چنان که فقهاء شیعه به برخی از نصوص روایات ـ مخصوصاً در مستحبات و مکروهات ـ گرچه از حیث سند تمام نیستند، اعتماد کرده‏اند.

تعدّد و کثرت مصادری که آن را وارد کرده که نتیجتاً تشکیل شهرت علمی نزد علماء می‏دهد، چرا که از زیارت‏های معروف نزد علماء شیعه ـ که به تحقیق و دقّت شهره اندـ می باشد.

فقهاء و علماء محقّقی که روايت و زيارت را نقل نموده اند: شیخ صدوق، شیخ طوسی، ابن المشهدی، شیخ حسن بن سلیمان حلّی، شیخ کفعمی، مجلسیّین و دیگر علماء پس از آن ها  تغمّدهم الله برحمته هستند. این بزرگان زیارت جامعه کبیره را در کتاب های خود به گونه‏ای نقل کرده‏اند که موجب وثوق است.

ب) عامل روحی: موافقت زيارت جامعه کبیره از حیث مضمون، با مضامین و ملاک‏های عمومی ذکر شده در قرآن کریم و سنّت قطعیّه، از معرفت و ایمان به ولیّ الله معصوم و موضوعیّت ولایت اش و اطاعت از او که اولی الأمر است و طریقیّت او به معارف الهیّه و امتثال اوامر او، و برائت از دشمنان ولیّ معصوم و پرهیز و برائت از جاحدان و منکرانش، و اقرار به مقامات الهی اش، که این ها حقیقت روح قرآن است.

ج) عامل ادبی: انسجام زبان لغت حدیث و زيارت و اسلوب آن با احادیث هم‏سنخ آن، که صدور آن ها  از معصومین علیهم السّلام معلوم است‏. فصاحت و بلاغت متن زیارت جامعه کبیره، علم و قطع می آورد که صدورش از   غیر معصوم ممتنع و محال است.

این عامل از فنون متعارف نزد عرف عقلاء در توثیق نصوص است و حتی در بسیاری موارد، دشمنان نیز به این امر اذعان نموده اند «الفضل ما شهدت به الاعداء»، به عنوان مثال ابن ابی الحدید معتزلی می نویسد:

اگر در نهج‏البلاغه تأمّل کنی تمام آن را يک‏دست و از يک سرچشمه و آن‏را يک نواخت خواهی ديد که سبک آن يکسان است و هم چون يک عنصر خالص است که هیچ آمیزه‏ای ندارد و هیچ یک از  اجزای آن مخالف اجزای ديگر نیست و ماهیّت آن تفاوتی ندارد و مانند قرآن مجید است که آغاز آن همانند میانه‏اش و میانه‏اش هم چون پايان آن است و هر سوره و آیه‏اش از لحاظ راه و روش و فنّ و نظم، چون ديگری است. اگر بعضی از قسمت های نهج‏البلاغه صحیح و بعضی ساختگی بود با اين برهان برای تو روشن می‏شد و حال آن که گمراهی کسانی آشکار می‏شود که پنداشته‏اند اين کتاب يا بخشی از آن منسوب به علی علیه السّلام و ساختگی است».^[۲۹۵]

از سوی دیگر، نتیجه درنگ و تأمّل از حیث ادبی در فقرات زیارت جامعه، برای کسانی که با ادبیّات عرب آشنا هستند، درک تجانس در لغت این زیارت با زیارت‏های دیگری است که صدور آن ها از اهل  بیت علیهم السّلام قطعی است ـ همانند زیارت غدیرـ. هم چنین هم‏خوانی اسلوبِ آن با اسلوب دیگر سخنان امام علیّ الهادی علیه السّلام از خلال سخنان آن‏حضرت مشخّص می‏گردد. اضافه بر این؛ تمسّک به اخباری که به «اَخبار من بلغ» مشهورند نیز ممکن است.

ملاحظه زیارت جامعه کبیره، به جهت نظر به تعدّد عوامل وثوق و پیوستگی این عوامل، انسان را به وثوق بلکه به قطع و یقین به صدور این زیارت از لسان امام علیّ الهادی علیه السّلام می رساند.

تواتر و اقسام آن

1. تواتر لفظی: یک پارچگی بسیاری از راویان بر الفاظ یک روایت چنان که تکذیب آن محال گردد، مانند تواتر حدیث شریف ثقلین.
2. تواتر معنوی: یک پارچگی بسیاری از روات و روایات به یک مضمون در عین اختلاف هایی که در الفاظ آن ها وجود دارد. خواه دلالت مطابـقی که بر مضمون واحد است و یا تضمّنی و یا التزامی و یا دلالت های متفاوت باشد که در برخی از آن ها دلالت مطابـقی و در برخی تضمّنی و یا التزامی باشد.
3. تواتر اجمالی: یعنی اگر مجموعه ای از روایات را در نظر بگیریم، یقین حاصل می گردد که اجمالاً یک و یا چند روایت از آن مجموعه روایات، قطعی الصّدور است و مشتمل به قدر متیقّن از مضامین می باشد.

بر اساس این که فقراتی از متن زیارت و مضمون آن در بسیاری از زیارات آمده، متن و مضمون آن متواتر لفظی و معنوی و قطعیّ ـ الصدور است.

تجمیع بین قرائن

شیوه تجمیع میان قرائن، عرفی و عقلی است و مرسوم میان مردم عادی و علماء و مورّخین بوده و وجود چند قرینه، برای کسب اطمینان کافی است و اطمینان عرفی برای وثاقت کافی است. در رجال نیز تجمیع میان قرائن معمول است.

قرائن ضعیف به انضمام یک دیگر می توانند مفید اطمینان باشند و حتی روایات ضعیف هنگام تضافر ، ما را از نظر در سند هر کدام از آن ها بی نیاز می کند.

هم چنین کثرت روایت از یک راوی، مشعر اعتماد و وثاقت راوی است.

اعتماد به نقل بزرگان فقهاء از راویان احادیث کما این که بگویند: «لا یروي و لا یرسل إلّا عمّن یوثق به_ روی عن الثّقات_ قلّ ما روی عن ضعیف _ و… » و عدم نقل مستقیم و بی واسطه از افراد ضعیف وقتی که بگویند: «لا یروي و لا یرسل إلّا عمّن یوثق به» نشانه وثاقت مرویّ عنه بوده یا قرینه ای بسیار قوی بر وثاقت است.

اگر کسی اطمینان پیدا کرد که حدیثی مجعول است، حتی اگر بر فرض، طبق قواعد، صحیح السّند هم باشد، باید آن را کنار بگذارد اما اگر حدیث ضعیف السّندی با اصول و محکمات اعتقادی ما مخالفت نداشت و جعلی بودن آن هم ثابت نشد، نمی توان آن را کنار گذاشت بلکه به تنهایی می تواند به عنوان مؤیّدی برای احادیث صحیح به کار رود، می تواند به انضمام احادیث ضعیف السّند دیگر ما را به اطمینان خوبی برساند، چنان که آیة الله  خوئی رحمه الله در «معجم رجال الحدیث جلد۱ صفحه۱۶۸» از این شیوه در مورد «محمّد بن جعفر الأسدی» استفاده کرده اند.

 

جمع بندی مطالب

زیارت جامعه کبیره در کتابی چون «من لا یحضره الفقیه» و «تهذیب الأحکام» فقیه طائفه حقّه امامیّه شیخ طوسی اعلی الله مقامهما از کتب در غایت اعتبار امامیّه آمده است که از منابع بسیاری از کتاب های شیعه امامیّه است نقل شده، به همراه ضمانت شیخ صدوق در اول کتاب خود بر این که احادیث آن حجّت است میان او و الله تعالی.

تمامی مضامین این زیارت، علاوه بر این که با قرآن منطبق است، متواتر معنوی می باشد و معارف آن میزان و معیار تشیّع ـ ولایت و برائت و تولِّی و تبرِّی ـ است.

زیارت جامعه کبیره علاوه بر دو منبع اصلی اش، در منابع متقن دیگری مانند «تهذیب الأحکام»، «المزار الکبیر» ابن المشهدی و بسیاری از کتاب های محدّثین و فقهاء امامیّه که برخی از آن ها را در این نوشتار ذکر نمودیم، روایت شده است.

فقها و علماء بزرگی، شرح های ارزشمندی بر این زیارت نوشته و یا به فقراتی از آن استناد و یا استشهاد کرده اند، فقهاء و محدّثین و علماء بسیاری بر خواندن آن مداومت داشته  و دیگران را به خواندن آن ترغیب نموده اند.

تأییدات غیبیّه این زیارت ما را از بررسی سند آن مستغنی می کند، و تعابیر ملکوتی این زیارت و ترتیب آن، حکایت از صدور آن از زبان وحیانی معصوم علیه السّلام دارد.

ختامه مسک

امر و تأکید صاحب الزّمان عجّل الله فرجه بر مداومت بر قرائت زیارت جامعه کبیره

محدّث جلیل میرزا حسین نوری متوفی۱۳۲۰ در کتاب شریف نجم ثاقب حکایت هفتادم می نویسد: [حکایت سيّد احمد رشتى موسوى‏] جناب مستطاب تقى صالح، سيّد احمد بن سيّد هاشم بن سيّد حسن موسوى رشتى تاجر ساكن رشت ايّده اللّه در هفده سال قبل، تقريباً به نجف اشرف مشرّف شد و با عالم ربّانى و فاضل صمدانى، شيخ على رشتى طاب ثراه كه در حكايت آينده مذكور خواهند شد، إن شاء اللّه، به منزل حقير آمدند و چون برخاستند، شيخ از صلاح و سداد سيّد مرقوم، اشاره كرد و فرمود: قضيّه عجيبه‏اى دارد و در آن وقت، مجال بيان نبود. پس از چند روزى ملاقات شد؛ فرمود: سيّد رفت و قضيّه را با جمله‏اى از حالات سيّد نقل كرد. بسيار تأسّف كردم، از نشنيدن آن ها از خود او؛ اگر چه مقام شيخ رحمه اللّه اجلّ از آن بود كه احتمال اندكى خلاف در نقل ايشان برود و از آن سال تا چند ماه قبل، اين مطلب در خاطرم بود. تا در ماه جمادى الآخره اين سال از نجف اشرف برگشته بودم، در كاظمين، سيّد صالح مذكور را ملاقات كردم كه از سامرّه مراجعت كرده، عازم عجم بود. پس شرح حال او را چنان چه شنيده بودم، پرسيدم و از آن جمله، قضيّه معهوده؛ همه را نقل كرد مطابق آن و آن قضيّه چنان است كه گفت: در سنه هزار و دويست و هشتاد (۱۲۸۰) به اراده حجّ بيت اللّه الحرام از دار المرز رشت آمدم به تبريز و در خانه حاجى صفر على تاجر تبريزى معروف منزل كردم. چون قافله نبود، متحيّر ماندم تا آن‏كه حاجى جبّار جلودار سدهى اصفهانى بار برداشت به جهت طربوزن تنها، از او مالى كرايه كردم و رفتم. چون به منزل اوّل رسيديم، سه نفر ديگر به تحريص حاجى صفر على به من ملحق شدند. يكى حاجى ملّا باقر تبريزى، حجّه فروش معروف علماء و حاجى سيّد حسين تاجر تبريزى و حاجى على نامى كه خدمت مى‏كرد. پس به اتّفاق روانه شديم تا رسيديم به ارزنة الرّوم و از آن جا عازم طربوزن. در يكى از منازل مابين اين دو شهر، حاجى جبّار جلودار به نزد ما آمد و گفت: اين منزل كه در پيش داريم مخوف است. قدرى زود بار كنيد كه به همراه قافله باشيد. چون در ساير منازل غالباً از عقب قافله به فاصله مى‏رفتيم. پس ما هم تخميناً دو ساعت و نيم يا سه به صبح مانده به اتّفاق حركت كرديم به قدر نيم يا سه ربع فرسخ از منزل خود دور شده بوديم كه هوا تاريک شد و برف مشغول باريدن شد، به نحوى كه رفقا هر كدام سر خود را پوشيده و تند راندند. من نيز آن چه كردم كه با آن ها بروم ممكن نشد تا اين كه آن ها رفتند من تنها ماندم. پس از اسب پياده شده و در كنار راه نشستم و به غايت مضطرب بودم. چون قريب شش صد تومان براى مخارج راه، همراه داشتم؛ بعد از تأمّل و تفكّر، بنابراين گذاشتم كه در همين موضع بمانم تا فجر طالع شود، به آن منزل كه از آن جا بيرون آمديم، مراجعت كنم و از آن جا چند نفر مستحفظ به همراه برداشته، به قافله ملحق شوم. در آن حال، در مقابل خود باغى ديدم و در آن باغ، باغبانى كه در دست بيلى داشت كه بر درختان مى‏زد كه برف از آن ها  بريزد. پس پيش آمد، به مقدار فاصله كمى ايستاد و فرمود: «تو كيستى؟» عرض كردم: رفقاى من رفتند و من مانده‏ام. راه را نمى‏دانم. گم كرده‏ام. فرمود به زبان فارسى: «نافله بخوان تا راه را پيدا كنى!» من مشغول نافله شدم. بعد از فراغ تهجّد، باز آمد و فرمود: «نرفتى؟» گفتم: و اللّه! راه را نمى‏دانم. فرمود: «جامعه بخوان!» من جامعه را حفظ نداشتم و تاكنون حفظ ندارم با آن‏كه مكرّر به زيارت عتبات مشرّف شدم. پس از جاى برخاستم و جامعه را بالتّمام از حفظ خواندم. باز نمايان شد، فرمود: «نرفتى؟ هستى؟» مرا بى‏اختيار گريه گرفت. گفتم: هستم، راه را نمى‏دانم. فرمود: «عاشورا بخوان!» و عاشورا نيز حفظ نداشتم و تاكنون ندارم. پس برخاستم و مشغول خواندن زيارت عاشورا شدم از حفظ، تا آن‏كه تمام لعن و سلام و دعاى علقمه را خواندم. ديدم بازآمد و فرمود: «نرفتى؟ هستى؟» گفتم: نه، هستم تا صبح. فرمود: «من حال، تو را به قافله مى‏رسانم.» پس رفت و بر الاغى سوار شد و بيل خود را به دوش گرفت و آمد. فرمود: «به رديف من بر الاغ من سوار شو» سوار شدم. پس عنان اسب خود را كشيدم، تمكين ننمود و حركت نكرد. فرمود: «جلو اسب را به من ده.» دادم. پس بيل را به دوش چپ گذاشت و عنان اسب را به دست راست گرفت و به راه افتاد. اسب در نهايت تمكين متابعت كرد. پس دست خود را به زانوى من گذاشت و فرمود: «شما چرا نافله نمى‏خوانيد؟ نافله! نافله! نافله!» سه مرتبه فرمود. و باز فرمود: «شما چرا عاشورا نمى‏خوانيد؟ عاشورا! عاشورا! عاشورا!» سه مرتبه. و بعد فرمود: «شما چرا جامعه نمى‏خوانيد؟ جامعه! جامعه! جامعه!» و در وقت طى مسافت به نحو استداره سير مى‏نمود. يك‏دفعه برگشت و فرمود: «آن است رفقاى شما» كه در لب نهر آبى فرود آمده، مشغول وضو به جهت نماز صبح بودند. پس من از الاغ پايين آمدم. كه سوار اسب خود شوم و نتوانستم. پس آن جناب پياده شد و بيل را در برف فرو كرد و مرا سوار كرد و سر اسب را به سمت رفقا برگرداند. من در آن حال، به خيال افتادم كه اين شخص كه بود كه به زبان فارسى حرف مى‏زد و حال آن‏كه زبانى جز تركى و مذهبى، غالباً جز عيسوى، در آن حدود نبود و چگونه به اين سرعت مرا به رفقاى خود رسانيد. پس در عقب خود نظر كردم احدى را نديدم و از او آثارى پيدا نكردم. پس به رفقاى خود ملحق شدم.^[۲۹۶]

شروح زیارت

بسیاری از علماء و فقهاء شیعه امامیّه با اختلاف در مبنا و عقیده، این زیارت شریفه را به طور مفصّل و یا مختصر شرح نموده و یا بعضی از فقرات آن را توضیح داده اند که ما در این جا بعضی از آن ها را ذکر می نماییم.

۱- شرح عربی، ضمن کتاب «تفضیل الأئمّة علی الأنبیاء و الملائکة»، شیخ جلیل حسن بن سلیمان حلّی شاگرد شیخ شهید ثانی قدّس سرّهما، پس از نقل زیارت در صفحه۴۲۴

۲- شرح عربی، علّامه ملّا محمّد باقرمجلسی قدّس سرّه متوفای۱۱۱۱ هجری قمری ضمن «بحار الأنوار»: ج۹۹ ب۸ ص۱۳۴ الی۱۴۴٫

۳- شرح عربی، علّامه ملّا محمّد باقرمجلسی قدّس سرّه متوفای۱۱۱۱ هجری قمری ضمن «ملاذ الأخیار في فهم تهذیب الأخبار»: ج۹ ص۲۴۷ الی ۲۷۸ و فرموده:

مجهول، لکن الزّیارة نفسها شاهد عدل علی صحّتها.

و در آخر شرح در این کتاب و در بحار الأنوار مرقوم داشته:

إنّما بسطت الكلام في شرح تلك الزّيارة قليلاً و إن لم أستوف حقّها حذراً من الإطالة، لأنّها أصحّ الزّيارات سنداً، و أعمّها مورداً، و أفصحها لفظاً، و أبلغها معنىً، و أعلاها شأناً.

به راستی اندکی از این زیارت را شرح و بسط دادم، گرچه به طور کامل ـ به جهت پرهیز از طولانی شدن ـ حقّش را ادا نکردم؛ زیرا این زیارت دارای صحیح ترین سند، فراگیر ترین مورد، فصیح ترین واژه، رساترین معنا و والاترین جایگاه است.

۴- شرح عربی، ضمن «غایة المرام في شرح تهذیب الأحکام»، مؤلّف سیّد نعمة الله موسوی جزائری متوفای۱۱۱۲ هجری قمری، دو نسخه خطّی از این کتاب در مرکز إحیاء میراث اسلامی قم موجود است، یکی به خط مؤلف تألیف۱۱۱۲ و دیگری به خط سیّد عبد الله فرزند مؤلّف به سال۱۲۱۱٫ این شرح همراه با دو شرح از مجلسیّین در انتشارات دار زین العابدین در قم مقدّسه به چاپ رسیده است.

۵- شرح عربی، سیّد بهاء الدّین محمّد بن محمّد باقر حسینی مختاری اعرجی نائینی اصفهانی، معاصر شیخ حرّ عاملی صاحب «وسائل الشّیعة»، متوفا در فتنه افغان بین سال های ۱۱۳۰ تا ۱۱۴۰هجری قمری.

۶- الأعلام اللّامعة، عربی، سیّد محمّد بن سیّد عبدالکریم طباطبائی بروجردی جدّ سیّد بحر العلوم، متوفای حدود سال۱۱۶۰ هجری قمری.

۷- «شرح الزّیارة الجامعة الکبیرة»، عربی، محمّد قاسم بن محمّد کاظم رازی، قرن۱۲، اهداء به شاه سلطان حسین صفوی، تألیف۱۹ جمادی الثّانیة۱۱۳۳قمری، نسخه خطّی آن در دانشگاه تهران شماره۳۹۴۳ خط نسخ ۱۲۶برگ ۱۹سطر، ۱۴-۷ اندازه ۱۸*۱۱ سانت.

۸- «الأنوار اللّامعة»، عربی، سیّد عبد الله بن محمّد رضا شبّر متوفای۱۲۴۲ مکرّر چاپ شده، در مقدّمه می فرماید:

إعلم أنّ هذه الزيارة قد رواها جملة من أساطين الدّين و حملة علوم الأئمّة الطّاهرين و قد اشتهرت بين الشّيعة الأبرار اشتهار الشّمس في رابعة النّهار و جواهر مبانيها و أنوار معانيها دلائل حقّ و شواهد صدق على صدورها عن صدور حملة العلوم الربّانيّة و أرباب الأسرار الفرقانيّة المخلوقين من الأنوار الإلهيّة فهي كسائر كلامهم الّذي يغني فصاحة مضمونه و بلاغة مشحونه عن ملاحظة سنده كنهج البلاغة و الصحيفة السجّاديّة و أكثر الدّعوات و المناجاة… .^[۲۹۷]

بدان این زیارت را جماعتی از ستون های دین و حاملان علوم ائمّه طاهرین روایت نموده اند و به تحقیق میان شیعیان نیکوکار همانند خورشید در میان روز مشهور گشته، و جواهر مبانی اش و انوار معانی اش دلیل های حق و شاهدهای صدق  بر سینه هایشان از سینه حاملان علوم ربّانی و ارباب اسرار فرقانی آفریده شدگان از انوار الهی است و آن مانند دیگر سخنانشان است که شیوایی و رسایی سرشار آن، از ملاحظه نمودن سند آن بی نیاز کند مانند نهج البلاغه و صحیفه سجّادیّه و بیشتر دعاها و مناجات ها… .

۹- «شرح الزّیارة الجامعة الکبیرة»، عربی مفصّل، شیخ احمد احسائی متوفای۱۲۴۳ مکرّر چاپ شده و نسخه های خطّی آن در کتاب خانه های داخل و خارج کشور بسیار است و مکتبة العذراء علیها السّلام آن را در چهار جلد وزیری و در جلد پنجم احادیث شرح را با ذکر منابع آن ها در ۸۶۷صفحه چاپ نموده است.

۱۰- شرح عربی، علّامه میرزا علی نقی معروف به حاج آغا فرزند سیّد مجاهد، متوفای۱۲۸۹٫

۱۱- شرح فارسی، میرزا محمّد علی بن ملّا محمّد نصیر چهاردهی رشتی نجفی، متوفای۱۳۲۴٫

۱۲- «شرح الزّیارة الجامعة الکبیرة»، عربی، معین الدّین بن محمّد صادق الحسینی، نسخه خطّی آن در دانشگاه الهیّات به شماره۱۷/۷۴۹، ۳برگ، ۱۸سطر، ۵/۹ در ۱۵ اندازه ۱۲ در ۵/۱۸سانت موجود است.

۱۳- «شرح الزّیارة الجامعة الکبیرة»، عربی، مؤلف؟، نسخه خطّی در کتاب خانه مجلس به شماره۴/۴۳۷۳ قرن۱۴، ۴۷ برگ، ۲۱ سطر ۱۱ در ۱۶ اندازه ۱۸/۵ در ۵/۲۴ موجود است.

۱۴- «الفوائد النّافعة»، عربی، حاج میرزا محمّد توتونچی تبریزی، متوفای۱۳۲۶٫

۱۵- «الشّموس الطّالعة»، عربی، آقا ریحان الدّارابی البروجردی متوفای۱۳۲۸٫

۱۶- «الشّموس الطّالعة»، عربی، سیّد حسین همدانی، متوفای ۱۳۴۳ عربی و ترجمه فارسی آن نیز چاپ شده است.

۱۷- «ترجمه منظوم شرح زیارت جامعه شیخ احسائی»، حاج ابوالقاسم طهرانی.

۱۸- «نجوم لامعة»، عربی، ابوتراب همدانی.

۱۹- «شمس طالعة»، عربی، سیّد عبد الله موسوی بلادی.

۲۰- «شمس طالعه»، فارسی، حاج میرزا محمّد طبیب زاده احمد آبادی، معاصر شیخ آغابزرگ طهرانی، چاپ شده در تهران۱۳۶۷٫

۲۱- «البروق اللّامعة» عربی، شیخ علیّ بن محمّد جعفر شریعت مدار استرآبادی طهرانی، متوفای ۱۳۱۵ هجری قمری.

۲۲- «حقائق الأسرار»، شیخ محمّد تقی اصفهانی معروف به آقا نجفی، متوفای۱۳۳۰ قمری، ترجمه این کتاب چاپ شده است.

۲۳- «مشارق الشّموس الطّالعة»، میرزا ابراهیم بن الحاج عبد المجید شیرازی حائری.

۲۴- «الإلهامات الرّضویّة»، فارسی، سیّد محمّد لواسانی طهرانی، مشهور به عصّار متوفای۱۳۵۵٫

۲۵- «الأنوار السّاطعة»، شیخ محمّد رضا غرّاوی معاصر شیخ آغا بزرگ طهرانی.

۲۶- «شرح الزّیارة الجامعة الکبیرة»، عربی، حاج ابوالقاسم تاجر طهرانی مشهور به پروین.

۲۷- «الأنوار السّاطعة»، عربی، سیّد محمّد وحیدی معاصر، شرح و ترجمه آن هر دو چاپ شده اند.

۲۸- «الأنوار السّاطعة»، عربی، در ۵مجلّد چاپ شده، شیخ جواد کربلائی معاصر.

۲۹- «مقام الولایة»، شرح فارسی مفصّل، حاج احمد زمرّدیان، معاصر.

۳۰- «الأنوار التّالعة»، عربی، حاج میرزا علی اصغر منوّری تبریزی، معاصر، چاپ شده.

۳۱- «في رحاب الزّیارة الجامعة»، عربی، سیّد علیّ صدر، معاصر، چاپ شده.

۳۲- «شناخت ارکان دین»، سیّد محمّد ضیاء آبادی، معاصر در ۳ مجلّد چاپ شده.

۳۳- «با پیشوایان هدایتگر»، سیّد علی میلانی، معاصر، در ۳ مجلّد چاپ شده.

۳۴- «جامعه در حرم»، سیّد مجتبی بحرینی، معاصر، در ۱جلد قطور چاپ شده.

۳۵- «شرح زیارت جامعه کبیره»، فارسی، سیّد محمّد تقی نقوی، معاصر.

۳۶- «المعارف الرّافعة»، عربی، علی نظامی پور الهمدانی، معاصر چاپ شده.

۳۷- «المعارف العالیة»، عربی، حسن احمدی، معاصر.

و این جانب طی ۴ سال صبح های جمعه در بیت خود در شهر اصفهان برای شاگردان فاضل خود به شرح این زیارت با عظمت مشغول بودم که تا فقره با عظمت «و خزّان العلم» رسیدیم و اگر از نوار پیاده و تحریر گردد، زیاده از ده مجلّد خواهد شد و پس از هجرت به شهر مقدّس قم متاسّفانه نه آن درس ادامه پیدا کرد و نه درس های سابق از نوار پیاده شد، لعلّ الله یحدث بعد ذلك أمراً.

ج- زیارت جامعه کبیره در کتب فقهی و…

پذیرش عملی متأخّرین از علماء امامیّه

بسیاری از علماء شیعه امامیّه چون شیخ الطّائفة الحقّة طوسی و شیخ جلیل حسن بن سلیمان حلّی و سیّد استرآبادی و علّامه مجلسی و… و محدّث قمّی در مفاتیح الجنان و هدیّة الزّائرین و بسیاری دیگر از علماء، این زیارت و حدیث آن را نقل و یا شرح کرده و اخذ به قبول نموده اند.

و بسیاری از علماء و فقهاء امامیّه در کتاب ها و فتاوای خود به متن زیارت جامعه کبیره اعتماد کرده اند، به فقراتی از آن استشهاد کرده و دلیل آورده اند، و یا در کتاب های مسائل حج و زیارت، این زیارت را آورده اند، و در کتاب ارزش مند مجمع البحرین نیز در چند مورد به این زیارت اشاره رفته است.^[۲۹۸] هم چنین موارد بسیاری از آن در مباحث معرفتی و اعتقادی، محلّ استشهاد علما بوده است، و این جانب در درس معارف و فقه و دیگر درس ها بهره وافی از این گونه متون عالیه برده و بر آن ها تأکید داشته ام، و ایمان دارم تا زمانی که فقیه، معارف حقّه را از چنین متون معصومیّه نگیرد و اساس همه علوم و معارف قرار ندهد، نمی تواند به حقائق دیگر علوم دست یابد و «میزان» معرفت ولایت آنان (شناخت و طاعت آنان)، و برائت از شجره خبیثه ناریّه و فروعات آن است.

حضرات اهل  بیت عصمت و طهات محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم و سلّم «خزّان علم الله و امناء الرّحمان و دعاة الی الله و حفظة سرّ الله» اند، الله تعالی خیر و آغاز خلقت و شریعت و حق را از آنان قرار داده و فتح نموده و به آنان و برای آنان و به آنان ختم نموده است و تنها راه معرفت خود را معرفت نوریّه آنان که برترین اثر اویند قرار داده است.

جای گاه زیارت در کلام علماء

در این جا کلمات نورانی بعضی از علماء را در عظمت جای گاه زیارت جامعه کبیره می آوریم تا شناختی هرچند به اجمال حاصل گردد:

سیّد جلیل نعمة الله جزائری قدّس سرّه در آغاز شرح خود می نویسد:

(روی محمّد …) مجهول معروف بالکوفيّ، لکن هذه الزّیارة مذکورة في کتب الأصول و غیرها من کتب المزارات، و کتب الإستدلال، مجمعین علی صحّتها، متلقّین لها بالقبول، و من أجل هذا کان بعض مشایخنا المحدّثین یُدخل هذا السّند في باب الصّحاح.

(روایت کرد محمّد…) مجهول و معروف به کوفی است، لکن این زیارت در کتاب های اصول و غیر آن از کتاب های زیارات و استدلالی ذکر شده، و همه بر صحّت آن اجماع دارند، و آن را تلقّی به قبول نموده اند، و از این رو است که بعضی از مشایخ ما سند آن را در سندهای صحیح داخل می کنند.

سیّد جلیل محمّد بن عبدالکریم طباطبائی بروجردی مرقوم فرموده:

…و هي أفصح الزّیارات و أبلغها، و أعلاها و أعظمها و حريّ للزّائر أن لا یغفل عن جملة من معانیها الجلیلة، و نکاتها اللّطیفة، و أسرارها الشّریفة، فلو تکلّمنا في شرحها بعض الکلام و نشیر إلی جملة ممّا یخفی علی بعض الأفهام، في حلّ عباراتها الأنیقة، و ألفاظها الفصیحة،… .

… و آن از رساترین و شیواترین، و والاترین و با عظمت ترین زیارت ها است، و شایسته است زائر از معانی بزرگ، و نکته های لطیف، و رازهای شریف آن غافل نشود، بنابراین اگر بشود درباره شرح آن سخنانی بگوییم و به جمله ای از آن چه که بر برخی مخفی است اشاره ای نماییم ، در باره حلّ عبارت های  زیبا، و الفاظ شیوای آن (زیارت)… .

عالم جلیل سیّد عبد الله شبّر قدّس سرّه در شرح خود بر این زیارت با عظمت می نویسد:

إنّ الزّيارة الجامعة الكبيرة أعظم الزّيارات شأناً وأعلاها مكانة و مكاناً و أنّ فصاحة ألفاظها و فقراتها و بلاغة مضامينها و عباراتها تنادي بصدورها من عين صافية نبعت عن ينابيع الوحي و الإلهام و تدعو إلى أنّها خرجت من السنة نواميس الدّين و معاقل الأنام فإنّها فوق كلام المخلوق و تحت كلام الخالق الملك العلّام قد اشتملت على الإشارة إلى جملة من الأدلّة و البراهين المتعلّقة بمعارف أصول الدّين و أسرار الأئمّة الطّاهرين و مظاهر صفات ربّ العالمين و قد احتوت على رياض نضرة و حدائق خضرة مزيّنة بأزهار المعارف و الحكمة محفوفة بثمار أسرار أهل بيت العصمة و قد تضمّنت شطراً وافراً من حقوق أولي الأمر الّذين أمر الله بطاعتهم وأهل البيت الّذين حثّ الله عليه متابعتهم وذوي القربى الّذين أمر الله بمودّتهم و أهل الذّكر الّذين أمر الله بمسألتهم مع الإشارة إلى آيات فرقانيّة و روايات نبويّة و أسرار إلهيّة و علوم غيبيّة و مكاشفات حقّيّة و حكم ربّانيّة… .^[۲۹۹]

به راستی زیارت جامعه کبیره از مهم ترین زیارت ها و برترین آن ها در مقام و اهمّیّت است و فصاحت الفاظ و فرازهایش و بلیغ بودن معانی و عباراتش، حکایت از آن می کند که این زیارت از چشمه زلال ـ که از منابع وحی و الهام سرچشمه گرفته ـ صادر شده و از زبان عالمان و نوامیس دین و بزرگان مردم، خارج شده است. پس این زیارت، برتر از سخن مخلوق و پایین تر از کلام خالق است و شامل بعضی از دلیل ها و برهان های مربوط به شناخت اصول دین و اسرار امامان طاهر و مظاهر صفات پروردگار جهانیان است. و هم چنین دارای باغ های خوش منظر و بوستان های سرسبزی است که با شکوفه های معارف و حکمت آراسته شده و با میوه های اسرار اهل  بیت عصمت علیهم السّلام همراه می باشد. این زیارت، شامل بخش کاملی از حقوق «اولو الأمر» است که خداوند مردم را به فرمان برداری و پیروی از ایشان امر کرده، و نیز شامل حقوق «ذوي القربی» و «أهل الذّکر» است که خداوند مردم را به پرسش مسائل از آنان امر فرموده است. این زیارت به آیات قرآنی، روایات نبوی، اسرار الهی، علوم غیبی، مکاشفات حقیقی و حکمت های ربّانی اشاره دارد.

د- اهمّیّت و جای گاه زیارت جامعه کبیره

زیارت شریف جامعه کبیره از نیکوترین و مهم ترین زیارات اهل  بیت علیهم السّلام است. این زیارت شریف برگی از شناسنامه و بیان فضائل و مراتب و مقامات حضرات آل محمّد صلوات الله علیهم است که بنابر فرموده ایشان غیر قابل إحصاء می باشد، رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمودند:

«لَوْ أَنَّ‏ الْغِياضَ أَقْلامٌ،‏ وَ الْبَحْرَ مِدادٌ، وَ الْجِنَّ حُسّابٌ، وَ الْإِنْسَ كُتّابٌ،‏ ما أَحْصَوْا فَضائِلَ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ».^[۳۰۰]

اگر درختان ابزار نوشتن، درياها جوهر مرکّب، جنّيان حساب گر و انسان ها نويسنده شوند؛ نمى‏توانند فضیلت های اميرالمؤمنين علىّ بن ابى طالب را به شماره آورند.

و امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:

«ما تَرْوُونَ مِنْ فَضْلِنا إِلّا أَلِفاً غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ».^[۳۰۱]

(به نسبت حروف الفبا)  از فضائل ما (اهل  بیت)، جز (به اندازه) یک الف ناقص روایت نمی کنید (از فضائل ما جز اندکی به شما نرسیده است).

و امام حسین علیه السّلام فرمودند:‏

«الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذي فَضَّلَنا عَلىٰ‏ كَثيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنينَ،‏ وَ عَلىٰ جَميعِ الْمَخْلُوقينَ، وَ خَصَّ جَدَّنا بِالتَّنْزيلِ، وَ التَّأْويلِ، وَ الصِّدْقِ، وَ مُناجاةِ الْأَمينِ جَبْرَئيلَ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَ جَعَلَنا خِيارَ مَنِ اصْطَفاهُ الْجَليلُ، وَ رَفَعَنا عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعينَ».^[۳۰۲]

ستایش تنها برای خدایی است که ما (اهل  بیت) را بر بسیاری از بندگان مؤمنش و نیز بر همه آفریدگان برتری داد، و جدّ ما را به تنزیل (فروفرستادن قرآن بر قلب مطهّر ایشان) و تأویل (محلّ قرارداد باطن آیات قرآن کریم) مخصوص گرداند و نیز به راستی و نجوا با امین (وحی) جبرئیل علیه السّلام مختص نمود، و ما را برترین های برگزیدگان (خداوند) جلیل قرار داد، و ما را بر همه آفریدگان رفعت داد.

‏فضائل و مراتب و مقامات آنان را تنها خالق تبارک و تعالی می داند و دیگران تاب حمل و احتمال آن را ندارند، از امیرالمؤمنین و امام محمّد باقر و جعفر صادق علیهم السّلام است که فرمودند:

«إِنَّ أَمْرَنا صَعْبٌ‏ مُسْتَصْعَبٌ،‏ لا يَحْتَمِلُهُ (لا يَعْرِفُ كُنْهَهُ) إِلّا ثَلاثَةٌ؛ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، أَوْ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، أَوْ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمانِ… ».^[۳۰۳]

به راستی که (دانستن و پذیرفتن) امر (معرفت و طاعت) ما (اهل  بیت) سخت و سختی طلب است، جز سه گروه: فرشته مقرّب یا پیامبر فرستاده شده یا مؤمنی که خداوند قلبش را برای ایمان آزموده است، آن را حمل نمی کند (و یا منتهای آن را نمی شناسد).

بنابراین برای شیعیان خویش در این زیارت و دیگر زیارت ها، تنها به آن مقامات الهیّه اشاره ای نموده اند و هرکس براساس قابلیّت و ظرفیّت خود، از آن دریای پر جوشش و بی منتها، تنها نَـمی در می یابد.

این زیارت در میان زیارت هایی که برای حضرات آل محمّد صلّی الله علیهم از آن ها روایت شده، چون خورشیدی در میان اقمار و ستارگان می درخشد و گنج بسیار گران بهایی است که دارای گوهرهایی پر بها در شناخت برترین مخلوقات و آثار ربّ جلیل است که با معرفت آنان می توان به معرفة الله تعالی دست یافت و رضای او را کسب نمود.

کسانی که خواستار معرفةالله تعالی باشند، باید به متونی هم چون این زیارت عالیة المضامین مراجعه نموده و دقّت کافی را برای فهم آن به کار بندند تا از آن بهره ببرند، زیرا معرفت حضرت حق جلّ و علا به آثار است و معصومین علیهم السّلام، برترین اثر خدا هستند، مَظهَر و مُظهِر ارادات الهیّه ، و معرفت او به معرفت اینان است یعنی در معرفةالله موضوعیّت دارند، چنان چه فرمودند:

«لا يَسَعُ النّاسَ إِلّا مَعْرِفَتُنا، وَ لا يُعْذَرُ النّاسُ بِجَهالَتِنا. مَنْ‏ عَرَفَنا كانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ أَنْكَرَنا كانَ كافِراً، وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْنا وَ لَمْ يُنْكِرْنا كانَ ضالّاً، مَنْ‏ عَرَفَنا فَقَدْ عَرَفَ اللهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ مَنْ أَنْكَرَنا فَقَدْ أَنْكَرَ اللهَ عَزَّوَجَلَّ».^[۳۰۴]

مردم راهى جز معرفت ما ندارند، و بر نشناختن ما معذور نیستند. هر كه ما را معرفت کند (به جایگاه ما در دین و هستی ایمان آورد) مؤمن است، و هر كه انكار كند كافر است، و كسى كه نشناسد و انكار هم نكند گمراهست، هر که ما را معرفت کند به تحقیق الله عزّوجل را معرفت کرده، و هر که ما را انکار نماید الله عزّوجل را انکار کرده است.

و تنها طریق صحیح معرفة الله نیز ایشان هستند که طریق وحید دریافت و تحقّق معرفت رب و ارادات او می باشند، فرمودند:

«بِنا عُبِدَ اللهُ، وَ بِنا عُرِفَ اللهُ، وَ بِنا وُحِّدَ اللهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ…^[۳۰۵] وَ بابُهُ الَّذي يَدُلُّ عَلَيْهِ، نَحْنُ الْأَدِلّاءُ عَلَى اللهِ، وَ لَوْلانَا ما عُبِدَ اللهُ»‏.^[۳۰۶]

توسط ما و به واسطه ما (اهل  بیت) الله پرستیده شد، و به وسیله ما الله شناخته شد، و به واسطه ما خداوند تبارک و تعالی یگانه شمرده شد… و ما (اهل  بیت) درگاهی هستیم که بر (معرفت خداوند) دلالت می کند، تنها ما راهنمایان بر (معرفت و طاعت) الله هستیم، و اگر ما نبودیم، الله (به درستی) پرستیده نمی شد.

هم چنان که در همین زیارت باعظمت، یعنی زیارت جامعه کبیره است:

«… بِمُوالاتِكُمْ‏ عَلَّمَنَا اللهُ مَعالِمَ دينِنا، وَ أَصْلَحَ ما كانَ فَسَدَ مِنْ دُنْيانا، … ».

… خداوند به سبب دوستی و پیروی از شما (اهل  بیت وحی) معالم (و اصول) دینمان را به ما آموخت، و آن چه تباهی در امر دنیای ما بود اصلاح فرمود… .

این زیارت از کامل ترین و نیکوترین زیارات است، از خصوصیّت های این زیارت این است که با آن می توان همه حضرات معصومین را زیارت نمود، زیرا همه آنان دارنده این صفات و مقامات و منازل می باشند.

این زیارت، میراثی جاودان از معارف و فقه و عبادت و تاریخ امامان نور است، وسیله تقرّب به الله تعالی و رسول الله و خاندان اطهرش و ارتباط با آنان.

زیارت جامعه شامل معانی غریبه و اسرار مستصعبه اهل  بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام است. الفاظ بلیغ و امور بدیع و اسرار منیع و حکایت احوال شریف و رفیع اهل  بیت وحی در این زیارت همه حکایت از صدور آن از معدن عصمت و طهارت و علم می کند؛ رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّ عَلىٰ كُلِّ‏ حَقٍّ‏ حَقيقَةً، وَ عَلىٰ كُلِّ صَوابٍ نُوراً».^[۳۰۷]

همانا بر هر حقّی حقیقتی، و بر هر درستی  نوریست.

فطرت سلیمه، معانی بلند این زیارت را به جان و دل می پذیرد، و انقلابی عظیم در وجود انسان به پا می کند.

این زیارت ظواهری نورافشان بر دل های مستعد و قابل دارد، بواطنی روشن تر و روشنایی بخش از خفایای اسرار وجودی اهل بیت در عوالم پیشین و حال و آخرت دارد.

وظیفه ما احیای امر اهل  بیت اطهار است

مداومت بر قرائت آن، خاصّه در مجامع شیعه و زیارت گاه های اهل  بیت، عمل به اصل واجب «مودّت» و اِظهار آن و از مصادیق عالی احیای امرِ اهل  بیت نبوّت و رسالت است که ما مأمور به آن می باشیم؛ که فرمودند:

«أَحْیوا أَمْرَنا، رَحِمَ اللهُ مَنْ أَحْیا أَمْرَنا … ».^[۳۰۸]

امر ما (اهل  بیت) را زنده نمایید، رحمت خداوند برکسی که امر ما را زنده گرداند… .

بر ما واجب است که در متن این زیارت درایت و تفقّه هرچه بیش تر، دقیق تر و عمیق تر  نماییم تا به درجات عالیه معرفت برسیم.

زیارت با ما چه می کند؟

این زمان که عقاید بیشتر مردم فاسد و باطل شده، و از اخلاق انسانی به بهیمی سقوط بلکه از آن نیز گمراه تر شده اند، برای اصلاح خود و نجات از کفر و شرک و جهل ـ که اساس و اصل مفاسد و مهالک هستند ـ راهی جز بازگشت به الله تعالی و اولیاء حقّ او نیست، و بهترین توشه برای اصلاح انسان و عقائد او، توجّه و فهم عمیق و دقیق متونی چون زیارت جامعه کبیره است. چنین زیارتی به ذات انسان،  صفا و خلوص و ایمانی ثابت و برقرار می بخشد، شقاوت او را به سعادت مبدّل نموده و انسان را از وسوسه ها و شبهه های شیطان و شیطان صفتان حفظ می کند. با توسّل به اولیاء معصوم به وسیله چنین زیاراتی است که ولیّ معصوم، برای تقرّب الی الله وسیله می شود که فرمود: «وَابْتَغوا إِلَیْهِ الْوَسیلَةَ».

معرفت ولایت «اصل الأصول دین الله» است

رسول الله صلّی الله علیه و آله در حدیث متواتر  فرمودند:

«مَنْ ماتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إِمامَ زَمانِهِ ماتَ میتةً جاهِلِیَّةً»

هر که بمیرد حال آن که امام زمان خود را معرفت نکند، به مرگ جاهلیّت (و کفر) مرده است.

و زیارت جامعه کبیره مجموعه ای از معارف درباره حضرات آل الله علیهم صلوات الله است، شخص، با فهم دقیق و ایمان به محتوای آن، از جاهلیّت و کفر قیاس آن حضرات با دیگران، به ایمان خالص می رسد،

از بهترین راه های شناخت حجج الهی مراجعه به متون فرمایش آنان است و این زیارت یکی از بهترین و جامع ترین متون برای معرفت آنان است.

از دلائل این زیارت این است که زندگی آن حضرات جاودانه است و همه در آن مقامات مقیم اند، که وجه الله اند و وجه الله باقی است؛

«کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ * وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ».

هر كه روى زمين است فانیست * و روی پروردگارت كه داراى شكوه و بزرگوارى است باقى مى‏ماند.

«فَأَیْنَما تُوَلّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ».

پس هر جا روى گردانيد همان جا روى خدا است.‏

و توجّه به ربّ جلیل از طریق وجه الله است.

مقصود از خلقت خلق و غایت شریعت و عامل به تمام حقیقت شریعت آنان اند. در این زیارت به بهترین وجه بیان شؤون ولایت و صفات مقام امامت و بیان حقائق الهیّه آن شده و در خود بیان فضائل و مباحث آن حضرات را دارد، چنان که از همه زیارات جامع تر و دارای حقایق معنوی و دقایق و اشارات برای خواص است.

در این زیارت برای ما بیان فرموده اند که مراد و خواسته خداوند و آنان از ما  در معرفت حضرات اهل  بیت علیهم السّلام چیست.

معرفت به مقامات و شؤونات آنان که برترین آثار الله می باشند، جز برای اصحاب عقل سلیم تابع عقل کلّ حاصل نگردد، و خیری جز توجّه با معرفت و طاعت و تسلیم محض به آنان نیست.

و از معارف این زیارت این است که ارتفاع حضرات آل الله نوری و جوهری است، و در این ارتفاع کسی را با آنان شراکتی نیست؛

«في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ».^[۳۰۹]

(آن مشكات نور) در خانه‏هايى است که خدا رخصت داده آن جا رفعت يابد و نامش در آن ها ذكر شود، و صبح و شام تسبيح و تنزيه ذات پاک او كنند.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَنا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ، ثُمَّ صَوَّرَ خَلْقَنا مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ، فَأَسْكَنَ ذٰلِكَ النُّورَ فيهِ، فَكُنّا نَحْنُ خَلْقاً وَ بَشَراً نُورَانِيّينَ، لَمْ‏ يَجْعَلْ‏ لِأَحَدٍ في‏ مِثْلِ‏ الَّذي‏ خَلَقَنا مِنْهُ نَصيباً، وَ خَلَقَ أَرْواحَ شيعَتِنا مِنْ طينَتِنا، وَ أَبْدانَهُمْ مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ أَسْفَلَ مِنْ ذٰلِكَ الطّينَةِ، وَ لَمْ يَجْعَلِ اللهُ لِأَحَدٍ في مِثْلِ الَّذي خَلَقَهُمْ مِنْهُ نَصيباً إِلّا لِلْأَنْبِياءِ، وَ لِذٰلِكَ صِرْنا نَحْنُ وَ هُمُ النّاسَ، وَ صارَ سائِرُ النّاسِ هَمَجاً- لِلنّارِ وَ إِلَى النّارِ».^[۳۱۰]

خداوند (روح) ما (اهل  بیت وحی) را از نور عظمت خويش آفريد، آن گاه آفرينش ما را (يعنى پيكر ما را) از گلى در خزانه و پوشيده از زير عرش صورت گرى كرد و آن نور را در آن جايگزين ساخت، و ما مخلوق و بشرى نورانى بوديم، و براى هيچ كس از آن چه در خلقت ما نهاد، بهره‏ایى قرار نداد، و روح شيعيان ما را از گِل ما آفريد، و بدنشان را از گِلى در خزانه و پوشيده پایين ‏تر از گل ما. و خدا هيچ كس را جز پیامبران از خلقت ايشان بهره‏ایى نداد، از اين رو ما و آن ها آدمى شديم، و مردم ديگر خر مگس هایى، سزاوار آتش اند و به سوى آتش می روند.

حضرات آل الله اصل نور عظمةالله  هستند و دیگران به نور آنان وجود و کمال یافته اند، که مثل اعلی و جمیع اسماء الله الحسنی و مظاهر  اسماء و صفات افعال ذات مقدّس الله تبارک و تعالی آنان هستند، و آن چه را که انبیاء، رسل، ملائکه، کرّوبیان و شیعیان دارند، همه از اِشراقات و شعاع و جزء و فاضل آنان است.

بخش اعظم این زیارت درباره ولایت آل الله است، و با بیان آن معلوم گردید که از ما ولایت به تفصیل خواسته شده، و این زیارت متضمّن بعضی از تفاصیل شده است.

ولایتی که خواسته ربّ جلیل است، ولایتی برخواسته از معرفتی صحیح و بالتّفصیل و به حقیقت تامّه آن است، و آن درجاتی دارد و به طیّ آن ها ارتقاء حاصل شود؛ «إِقْرَأْ وَ ارْقَ»، و تسلیم محض به آنان عالی ترین درجات است، تا این که آنان احتمال امر خودشان را برای سالک صراط مستقیم محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم مشیّت کنند؛ «مَنْ شِئْنا ياأَبَا الصّامِتِ‏».^[۳۱۱]

این زیارت با عظمت تحفه ای از جانب حجّة الله، و اذن دخول در حرم ولیّ الله است که زیارتش زیارت الله است، باید قدر آن را بدانیم که اگر بدانیم از شوق این که محرم حرم الله شده ایم و با امام و حجّت الله تعالی سخن می گوییم، دیگر روح ما در این قالب نمی ماند و به مدد ولیّ الله خرق حجب می نماید:

«إِلٰهي هَبْ لي كَمالَ الإِنْقِطاعِ إِلَيْكَ، وَ أَنِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِياءِ نَظَرِها إِلَيْكَ، حَتّىٰ تَخْرِقَ أَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ، فَتَصِلَ إِلىٰ مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ، وَ تَصيرَ أَرْواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ».

بارالها مرا کمال بریدن (از غیر) به درگاهت عطا فرما، و چشم دل ما را به نور توجّه به خودت روشن ساز، تا آن که چشم دل ما پرده های نور را پاره کند، و به سرچشمه عظمت برسد، و جان های ما به عزّت بارگاه قدس تو درآویزد… .

و به اوج عظمت حضور در بارگاه وجه الله پر می کشد، آن جاست که محرم حرم الله شده ایم.

 

پی نوشت های بخش پنجم

 

بخش ششم

سؤالات تاریخی و جواب آن ها

سواد خواندن و نوشتن رسول الله صلّی الله علیه و آله

سؤال۲۶- آیا رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم بعد از بعثت به خواندن و نوشتن آشنایی داشته اند یا خیر؟ در این صورت  آیا خوانده اند و یا نوشته اند؟

جواب-  کريمه:

«وَ كَذٰلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْري مَا الْكِتابُ وَ لَا الْإيمانُ وَ لٰكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا … ».^[۳۱۲]

به اين ترتيب، بر تو فرشته روح را به فرمان خود براى وحى به تو فرستاديم و تو (از پیش) نمى‏دانستى كتاب و ايمان چيست؛ ولى ما آن را نوری قرار داديم كه توسط آن از بندگان خويش هر كه را بخواهيم، هدايت مى‏كنيم  … .

دلالت بر نفی قرائت و کتابت حضرت رسول صلّی الله عليه و آله و سلّم قبل از بعثت از طریق عادی می کند، بدين معنی: آن چه فراگرفته ای وحی است و بر اثر قرائت و کتابت از روی کتاب ها نیست.

جعفر بن محمّد صوفی گويد: به امام محمّد تقی عليه السّلام عرضه داشتم: چرا پيامبر امّی ناميده شد؟ فرمود: مردم (مخالفين) چه می گويند؟ عرض کردم: قربانت شوم آنان باور دارند که تنها به اين جهت امّی ناميده شد که نمی نوشت (نمی دانست تا بنويسد) فرمود:

«كَذَبُوا عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ، أَنّىٰ يَكُونُ ذٰلِكَ وَ اللهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ يَقُولُ في مُحْكَمِ‏ كِتابِهِ:‏ «هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ» فَكَيْفَ كانَ يُعَلِّمَهُمْ ما لا يُحْسِنُ؟ وَ اللهِ لَقَدْ كانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ يَقْرَأُ وَ يَكْتُبُ بِاثْنَيْنِ وَ سَبْعينَ – أو- بِثَلاثَةٍ وَ سَبْعينَ لِساناً، وَ إِنَّما سُمِّيَ الْأُمِّيَّ لِأَنَّهُ كانَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَ مَكَّةُ مِنْ أُمَّهاتِ الْقُرىٰ، وَ ذٰلِكَ قَوْلُ اللهِ تَعالىٰ في كِتابِهِ‏: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرىٰ‏ وَ مَنْ حَوْلَها».^[۳۱۳]

دروغ گفته‏اند- خداوند آنان را لعنت کند، چگونه چنین می باشد در حالى كه الله تبارک و تعالی در كتاب محکم و نسخ نگرديده اش مى‏فرمايد: (اوست خدايى كه در ميان عرب امّى، پيغمبرى از خود آن ها برانگيخت تا بر آنان آياتش را تلاوت كند و آن ها را پاک سازد و به آن ها قرآن و حكمت بياموزد) در حالى كه پروردگار مى‏فرمايد: پيغمبر قرآن مى‏خواند، پس چطور چيزى را كه خود به خوبى نمى‏دانست به آن ها ياد مى‏داد؟ به خدا قسم كه رسولش به هفتاد و دو ـ يا فرمودـ به هفتاد و سه زبان مى‏خوانده و مى‏نوشته، و جز اين نيست كه سبب ناميده شدن او به «امّى» اين است كه از اهل مكّه بود كه نام هاى متعددى دارد، و يک نام آن «امّ القرى» است. چنان كه خداى عزّ و جلّ مى‏فرمايد: «قرآن را نازل كرديم تا اهل مكّه را بترسانى».

حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم به تمامی علوم عوالم تکوین و تشریع آگاهی کامل داشته اند و جهت انتساب حضرت به مکّه «امّ القری»، أمّی نامیده شده اند، و یا به این معنی که علوم آن حضرت اکتسابی عادی بشری نیست بلکه من عند الله تبارک و تعالی می باشد.

***

وصیّت نوشته رسول الله صلّی الله علیه و آله

سؤال۲۷- پس از گستاخی عمر به پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) با گفتن: إنّ الرّجل لیهجر حسبنا کتاب الله، و جلوگیری وی از نوشتن وصیّت پیامبر، آیا پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله) در آن مجلس یا بعد از آن وصیّت خود را نوشتند یا خیر؟ اگر وصیّت را نوشتند متن آن وصیّت چه بود؟

جواب- امر امامت و زعامت دین و دنیای امّت هرگز به کسی حتّی به انبیاء واگذار نشده است.

و بدیهی است که اسلام امر به وصیّت نموده است، حتی در امور جزئی شخصی، چه رسد به امر امامت و زعامت دین و دنیای امّت و این سنّت الهی در جمیع انبیاء بوده، و چگونه می شود که درباره دین اسلام و جانشینی پیامبر، آن که اشرف انبیاء و علّت وجود مخلوقات است و دین او خاتم ادیان و تا قیامت کبری برپا است این امر عظیم مهمل گذاشته و به امّت واگذار شود؟!.

رسول الله که رحمت واسعه الهی است؛ بر اهمّیّت آن تاکید مکرّر فرموده و در آخر حیات ظاهری دنیوی خود خواستند تا این که در حضور عامّه مردمی که به عیادتشان آمده بودند سندی مکتوب نمایند و آنان را شاهد بگیرند تا امّت از اختلاف و تفرّق مصون بماند و حجّت را بر فتنه گران اتمّ نمایند که ایادی شیطان نگذاشتند و بزرگ ترین توهین را به ساحت مقدّسش نمودند.

و بازهم جبرئیل علیه السّلام، امین وحی الهی بر حضرتش نازل شد و پیام ربّ جلیل را آورد که: پس از تو امّت اختلاف کنند و حضرتش تدبیر دیگری فرمود تا دلیلی دیگر برای مؤمنان باشد.

مولی الموحّدین امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب صلوات الله و سلامه علیه در ملأ عام و در حضور بیش از دویست نفر از مهاجرین و انصار در مسجد رسول الله صلّی الله علیه و آله در مدینه و در زمان غصب خلافت توسط عثمان در پاسخ به سؤال طلحه فرمود:

«يا طَلْحَةُ! أَ لَسْتَ قَدْ شَهِدْتَ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حينَ دَعا بِالْكَتِفِ (بِصَحيفَةٍ) لِيَكْتُبَ فيها ما لا تَضِلُّ الْأُمَّةُ وَ لا تَخْتَلِفُ فَقالَ صاحِبُكَ ما قالَ إِنَّ نَبِيَّ اللهِ يَهْجُرُ، فَغَضِبَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ تَرَكَها؟».

آیا شاهد نبودی آن گاه که رسول الله صلّی الله علیه و آله در بستر بیماری (مسمومیّت) بود آن گاه که کتف (و صفحه کاغذی) را طلب نمود تا در آن چیزی را بنویسد که امّت گمراه نشوند و اختلاف (در امر امامت و زعامت) ننمایند و صاحب (و دوست) تو گفت که همانا (قطعاً) پیامبر خدا (عقلش زائل شده و) هذیان می گوید، و رسول الله صلّی الله علیه و آله غضب فرمود و (از نوشتن) دست برداشت؟

طلحه گفت: آری، آن را شاهد بودم (و حاضر بودم و دیدم). امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:

«فَإِنَّكُمْ لَمّا خَرَجْتُمْ أَخْبَرَني [بِذٰلِكَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ] بِالَّذي أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فيها وَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهَا الْعامَّةُ فَأَخْبَرَهُ جَبْرائيلُ أَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ قَدْ عَلِمَ مِنَ الْأُمَّةِ الْإِخْتِلافَ وَ الْفُرْقَةَ، ثُمَّ دَعا بِصَحيفَةٍ فَأَمْلىٰ عَلَيَّ ما أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فِي الْكَتِفِ‏ وَ أَشْهَدَ عَلىٰ‏ ذٰلِكَ‏ ثَلاثَةَ رَهْطٍ؛ سَلْمانَ وَ أَبا ذَرٍّ وَ الْمِقْدادَ، وَ سَمّىٰ مَنْ يَكُونُ مِنْ أَئِمَّةِ الْهُدَى الَّذينَ أَمَرَ اللهُ بِطاعَتِهِمْ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ فَسَمّاني أَوَّلَهُمْ‏ ثُمَّ ابْني [هٰذا وَ أَدْنىٰ بِيَدِهِ إِلَى‏] الْحَسَنِ ثُمَّ الْحُسَيْنِ ثُمَّ تِسْعَةً مِنْ وُلْدِ ابْني هٰذا – يعني الحسين- كَذٰلِكَ كانَ يا أَبا ذَرٍّ؟ وَ أَنْتَ يا مِقْدادُ؟».^[۳۱۴]

پس آن گاه که بیرون رفتید، رسول الله صلّی الله علیه و آله مرا بدان آگاهی داد، و آن چیزی را که می خواست در آن بنویسد و عموم مردم را بر آن شاهد بگیرد، سپس جبرئیل آمد و بدو خبر داد که خداوند عزّوجل دانست که اختلاف خواهند کرد و میان آنان تفرقه شود، سپس رسول الله صلّی الله علیه و آله درخواست صحیفه (و برگی) را نمود و بر من آن چه را که می خواست در آن کتف (و صحیفه) بنویسد را املا فرمود، و بر آن سه نفر را شاهد گرفت؛ سلمان و ابوذر و مقداد، و امامان هدایت گری را که خداوند تعالی به اطاعت از آنان را فرمان داده و تا روز قیامت خواهند بود، ذکر فرمود، اولین کسی را که نام برد، نام من بود، سپس این پسرم حسن را و سپس این پسرم حسین را و بعد از آن نه نفر از فرزندان این پسرم حسین. ای ابوذر! ای مقداد! چنین نبود؟   

پس ابوذر و مقداد برخواستند و گفتند: شهادت می دهیم بر پیامبر صلّی الله علیه و آله که چنین بود… . این روایت و حکایت را صحابی جلیل سلیم بن قیس هلالی رضی الله عنه در کتاب خود نقل کرده و محدّث جلیل ابن ابی زینب نعمانی به چند سند و طبرسی قدّس سرّهما از سلیم نقل فرموده اند. حدیث دیگری از امام صادق از پدرانش از امیر المؤمنین علیهم السّلام است که تمام آن را درپی نوشت آورده ایم مراجعه کنید.[۳۱۵]

***

رحلت یا شهادت رسول الله صلّی الله علیه و آله

سؤال۲۸- برخی از بزرگان شیعه با استناد به بعضی از روایات معتقدند که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله به شهادت رسیده اند، نظر شما در این مورد چیست؟ و اگر معتقدید که آن حضرت به شهادت رسیده اند بفرمایید چگونه و به وسیله چه افرادی بوده است؟

جواب- بنابر روایاتی از حضرات اهل  بیت نبوّت و طهارت صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین، همه آنان جز به شهادت (مقتول و یا مسموم) از دنیا نمی روند؛ و رسول الله صلّی الله علیه و آله بنا بر صریح آیه قرآن:

«وَ ما مُحَمَّدٌ إِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلىٰ‏ أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلىٰ‏ عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللهَ شَيْئاً وَ سَيَجْزِي اللهُ الشّاكِرينَ».^[۳۱۶]

و محمّد (صلّی الله علیه و آله) جز پيامبرى نيست كه پيامبرانى پيش از وى برفتند، آيا با اين وصف اگر او بميرد بلکه كشته شود واپس (به جاهلیّت و کفر) بر مى‏گرديد حال آن كه هر كس واپس خويش بگردد هرگز ذره‏اى به خدا زيان نزند و خدا شکرگزاران را مزد دهد.

«أَوْ» در این جا به معنی إضراب از اوّل است و به معنی «بَلْ» می باشد که می شود: بمیرد بلکه کشته شود، و مقصود کشته شدن حضرت می باشد، یعنی که به شهادت می رسد و نه به مرگ عادی و طبیعی از دنیا برود، و تصریح دارد. و بنابر فرمایش رسول الله صلّی الله علیه و آله به نقل امام حسن مجتبی علیه السّلام که فرمود:

«لَقَدْ حَدَّثَني جَدّي أَنَّ الأَمْرَ یَمْلِکُهُ إِثْنا عَشَرَ إِماماً مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ صَفْوَتِهِ. ما مِنّا إِلّا مَقْتولٌ أَوْ مَسْمومٌ».^[۳۱۷]

همانا جدّ من برایم حدیث نمود که این امر را دوازده امام از خالصان اهل  بیتش مالک گردند. از ما (خاندان امامی) نیست مگر آن که کشته و یا مسموم شود.

و فرمایش امام جعفر صادق علیه السّلام^[۳۱۸] و امام علیّ الرضا علیه السّلام^[۳۱۹] که فرمودند:

«وَ اللهِ ما مِنّا إِلّا مَقْتولٌ شَهیدٌ».

سوگند به الله که از ما (اهل  بیت) نیست مگر این که کشته و شهید می گردد.

همه آن حضرات به شهادت می رسند و به مرگ عادی از دنیا نمی روند. و در خصوص شهادت رسول الله صلّی الله علیه و آله، شخص آن حضرت در جواب به سؤال امیر المؤمنین علیه السّلام که پرسید: آیا شما کشته خواهید شد؟ فرمود:

«نَعَمْ أَهْلِكُ شَهيداً بِالسَّمِّ».^[۳۲۰]

آری با سمّ شهید می شوم.

و امام حسن مجتبی علیه السّلام به اهل  بیت خود فرمود:

«إِنّي‏ أَمُوتُ‏ بِالسَّمِّ‏ كَما ماتَ‏ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ».^[۳۲۱]

همانا من مانند رسول الله صلّی الله علیه و آله با سم می میرم.

بنابر آن چه ذکر گردید و دلایل دیگر که به همین اکتفا شد، جای شکی نیست که خاتم الأنبیاء صلّی الله علیه و آله را به زهر جفا شهید نمودند، و حضرت به مرگ طبیعی و عادی از دنیا نرفته اند. و حتی در کتب عامّه نیز به شهادت حضرت با زهر تصریح شده است؛ و از عامّه نیز حاکم نیشابوری از عبد الله بن مسعود روایت می کند که گفت: اگر نه مرتبه قسم بخورم که پیامبر کشته شده، کشته شدنی برایم بهتر است تا این که یک بار قسم بخورم که او کشته نشده است.^[۳۲۲] و او از شعبی نقل می کند که سوگند یاد کرد رسول الله صلّی الله علیه و آله مسموم گردید.^[۳۲۳] و شیخ مفید و شیخ طوسی و علامه حلّی و اردبیلی و علامه مجلسی همه به شهادت حضرت با زهر تصریح کرده اند^[۳۲۴]. نتیجه این که: با آیه کریمه و صراحت آن به ضمیمه احادیث اهل  بیت نبوت و تصریح فقهای شیعه، حضرت خاتم الأنبیاء و المرسلین محمّد بن عبد الله صلّی الله علیه و آله با زهر به شهادت رسیده اند، و این نیز از مظلومیّت های ایشان است که بارها فرمود:

«ما أوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ ما – أو- کَما أوذیتُ»

هیچ پیامبری مثل من ـ یا ـ همانند من اذیت نشد.

و اما قاتل و یا قاتلان ایشان چه کسانی بودند؟ بنابر شواهد بسیاری اصحاب سقیفه سخیفه و صحیفه ملعونه برای جلوگیری از خلافت ظاهری امیر المؤمنین علیه السّلام، بارها تصمیم به ترور شخص رسول الله گرفتند و در عقبه هرشی اجرا کردند، و لکن به لطف و مدد الهی نقشه شوم آن ها محقّق نشد تا این که به مباشرت دو دختر آنان، در حال خواب ظاهری به زور و به نام دارو زهر جفا به حضرت خوراندند در حالی که حضرت تا پیش از آن از سلامت کامل برخوردار بودند، امام جعفر صادق علیه السّلام برای شیعیان خود پرده از چهره آنان برداشت و فرمود:

«تَدْرُونَ ماتَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَوْ قُتِلَ؟ إِنَّ اللهَ يَقُولُ: ‏«أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلىٰ‏ أَعْقابِكُم؟!!»‏ فَسُمَّ‏ قَبْلَ‏ الْمَوْتِ،‏ إِنَّهُما سَقَتاهُ (سَمَّتاهُ) [قَبْلَ الْمَوْتِ]».^[۳۲۵]

آیا می دانید پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله مرد و یا کشته شد؟ همانا خداوند می فرماید: «آیا اگر مرد (بلکه) کشته شد به واپس (و سابقه جاهلیّت و کفر) خود بازمی گردید؟!!» پس (به دلیل این آیه) پیامبر پیش از مرگ مسموم گشت، آن دو زن او را زهر خوراندند (و مسموم نمودند) [پیش از مرگ].

و شیعیان که اساس آن را می دانستند گفتند:

إنّهما و أبوهما شرّ من خلق الله.

آن دو و پدرانشان شرترین خلق خداوند می باشند.

نتیجه این که شهادت حضرت مسلَّم است، و لازم است به شهادت آن حضرت تصریح شود ، و شهادتش گرامی داشته شود که امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«اتَّقُوا اللهَ، وَ عَظِّمُوا اللهَ، وَ عَظِّمُوا رَسُولَ‏ اللهِ‏ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ لا تُفَضِّلُوا عَلىٰ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَحَداً، … ».^[۳۲۶]

تقوای الله پیشه کنید، و الله را بزرگ دارید، و رسول الله صلّی الله علیه و آله را بزرگ شمارید، و هیچ کسی را بر رسول الله صلّی الله علیه و آله  و سلّم برتر ی ندهید… .

و فیض شهادت از جمله فضائل است، و نه تنها آن حضرت فاقد آن نیست بلکه بالاترین مرتبه اش را دارد، زیرا دیگران از فاضل مراتب آن حضرت بهره می برند و او و خاندان مطهّرش اصل هر فضلی هستند.

فسلام الله و صلواته و صلوات ملائکته و رسله و جمیع خلقه و سلامهم علی أشرف خلقه و أفضل بریّته محمّد صلّی الله علیه و آله، و عجّل الله تعالی فرجهم بظهور قائمهم و وليّ دمائهم الحجّة بن الحسن المهديّ روحی فداه، و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

***

روز ولادت امیر المؤمنین علیّ علیه السّلام

سؤال۲۹- یکی از شبهات که اخیراً مطرح شده این است که امیر المؤمنین علیه السّلام در روز نحس به دنیا آمده اند.

آیا ولادت حضرت امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام در ۱۳ رجب بوده است یا خیر؟

جواب- عالم بزرگوار علامه فتونی شریف ابوالحسن بن محمّد طاهر عاملی متوفای به سال۱۱۳۸ جدّ صاحب «کتاب جواهر الکلام في شرح شرایع الإسلام» در کتاب گران سنگ «ضیاء العالمین في بیان إمامة الأئمّة المصطفین علیهم السّلام» جلد۴ صفحه۳۴۹ الی۳۵۶ جواب تحقیقی و تفصیلی را داده و خلاصه آن به ضمیمه اضافاتی از ما چنین است:

مشهور آن است که آن حضرت در روز سیزده رجب به دنیا آمده و این قول و بقیه اقوال از شخصی به نام عتّاب بن أسید بن أبي العیص بن أمیّة بن عبد شمس بن عبد مناف روایت و گرفته شده و به او برمی گردند، سپس میان مخالف و مؤالف مشهور گشته است.

دیگر اقوال:

۱- این که شب یک شنبه بیست و سوم رجب.^[۳۲۷]

۲- بیست و سوم ماه شعبان.^[۳۲۸]

۳- در ماه رمضان بوده.^[۳۲۹]

و هیچ کدام از این ها را دلیل و اعتمادی نیست، و همه آن ها خبر است و از معصومین علیهم السّلام نیست.

سیزدهم رجب خبری است که عتّاب بن أسید اموی نقل می کند، حال او نزد طائفه امامیّه معلوم است، او بر شهر مکّه امیر بود تا زمان شهادت رسول الله صلّی الله علیه و آله و ابوبکر نیز او را در مقامش باقی گذاشت و در روز مرگ ابوبکر فوت نمود. پسر او نیز مجاهر به عداوت و دشمنی امیر المؤمنین علیّ علیه السّلام بوده، که در روز جنگ جمل همراه با عائشه بود و کشته شد. و از واضحات است که چنین کسی مورد اعتماد نیست هرچند که ولادت حضرت را در داخل خانه خدا ذکر نموده باشد، زیرا این مطلب در منظر عام بوده و قابل انکار نیست.

و صواب و قول درست آن است که شیخ طوسی قدّس سرّه در کتاب شریف «مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد في أعمال السّنة» از کتاب راوی ثقه و جلیل صفوان بن مهران جمّال نقل می کند و او در کتاب خود از امام جعفر صادق علیه السّلام نقل کرده که فرمود:

«وُلِدَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ في يَوْمِ الْأَحَدِ لِسَبْعٍ‏ خَلَوْنَ‏ مِنْ‏ شَعْبانَ»‏.^[۳۳۰]

امیر المؤمنین علیه السّلام در روز یک شنبه هفتم ماه شعبان متولد شدند.

و صریح روایت صفوان است که میلاد حضرت در هفتم ماه شعبان بوده و قابل رد نیست.

طریق شیخ طوسی قدّس سرّه به کتاب صفوان در «الفهرست – فهرست کتب الشّیعة و اصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول»: «أخبرنا ابن أبي جیّد، عن إبن الولید، عن الصّفّار، عن السّنديّ بن محمّد، عن صفوان» صحیح است.[۳۳۱]

دیگر این که شیخ الطّائفة الحقّة طوسی قدّس سرّه این حدیث شریف را در کتاب شریف «مصباح المتهجّد»، که برای عمل شیعیان تألیف شده آورده، و این می رساند که مورد قبول و تاکید وی بوده است.

وجوه وثاقت صفوان بن مهران الجمّال:

۱) شیخ نجاشی قدّس سرّه صفوان را توثیق نموده و می نویسد: وی صاحب کتاب است.[۳۳۲]

۲) شیخ مفید قدّس سرّه در «الإرشاد» وی را از شیوخ و خواصّ اصحاب امام صادق علیه السّلام و از ثقات فقهاء صالح برشمرده که به امام موسی کاظم علیه السّلام تصریح نموده اند (یعنی واقفی نبوده و در اعتقاد مستقیم است).

۳) شیخ طوسی قدّس سرّه او را از اصحاب امام صادق علیه السّلام و صاحب کتاب ذکر نموده است.

۴) در طریق المزار الکبیر، ابن المشهدیّ قدّس سرّه واقع شده، وی در اوّل کتاب راویان کتاب را توثیق عام نموده است.

۵) از جمله مشایخ ثقات است، و اجلّاء از ثقات و فقهاء و روات که برخی نیز از اصحاب اجماع هستند و جز از ثقات روایت نمی کنند، از او روایت نقل کرده اند مانند: ابن ابی عمیر، احمد بن محمّد بن ابی نصر، صفوان بن یحیی، حسن بن علیّ بن فضّال، حسن بن محبوب و یونس بن عبد الرّحمان.

نکاتی لازم به ذکر:

شیخ الطّائفة الحقّة طوسی قدّس سرّه الشّریف کتاب «مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد في أعمال السّنة» را که از نام آن معلوم است برای عمل مؤمنین تألیف فرموده و نه کتابی علمی برای اهل علم مانند کتاب «الخلاف» و «المبسوط» و غیر آن ها و در این کتاب شریف حدیثی را که صحیح برای عمل می دانسته ذکر فرموده است.

این کتاب شریف در طی ده قرن گذشته محلّ توجه عام و خاص بوده و به آن عمل می شده و نسخه های فراوانی از آن در بلاد اسلامی و غیر آن ها موجود است.

نظر به اهمّیّت این کتاب شریف بسیاری از فقهاء و محدّثین آن را شرح و تتمیم و ترجمه و یا اختیار نموده و برخی مانند شیخ طوسی و علامه حلّی آن را مختصر کرده اند.

و شیخ شهید محمّد بن مکّی عاملی قدّس سرّه الشّریف در کتاب شریف «الدّروس الشّرعیّة في فقه الإمامیّة» جلد۲ صفحه۶ فرموده:

… و روي سابع شعبان، بعد مولد رسول اللّٰه صلّى اللّٰه عليه و آله بثلاثين سنة.[۳۳۳]

و اقوال و اخبار غیر معصومیّه اعتبار ندارند، و اجماعی و تواتری نیز در کار نیست، و اخبار مخالفین و کتب آن ها نزد ما معتبر نیستند، و آن چه در کتاب التهذیب آمده کلام شیخ مفید در المقنعه است و التهذیب شرح آن است و از شیخ طوسی نیست و آن هم خبر است و نه حدیث و غلط مشهور است، و بقیه مصادر شیعه نیز که آورده اند چنین است.

و دلایل دیگر:

1. فرزندان هر مردی داناترند به مولد پدران خود، و از اهل بیت جز این قول نقل نشده و دیگر اقوال از مخالفین و اجانب است.
2. ۲. روایت در مذمّت روز۱۳ و کسی که در آن روز به دنیا بیاید (شوم است) آمده است.

و صریح قرآن است که برخی ایّام نحس هستند:

«إِنّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحاً صَرْصَراً في‏ یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ».^[۳۳۴]

همانا ما در روزهايى شوم بادى سرد فرستاديم.

«فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحاً صَرْصَراً ‏في أَیّامٍ نَحِساتٍ …  ».^[۳۳۵]

پس ما بر آن ها بادى بسيار سرد در روز شومى ديرپا فرستاديم… .

و روایاتی درباره نحس بودن روز سیزدهم و شوم بودن کسی که در آن روز زاده شود آمده که ملاحظه می کنید.^[۳۳۶]

۳ .در دعای مشهور از حضرت بقیّة الله سلام الله علیه و عجّل الله فرجه درباره دو مولود در ماه رجب چنین آمده:

«الّٰلهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلودَیْنِ في رَجَبٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الثّاني وَ ابْنِهِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَبِ … ».^[۳۳۷]

بدیهی است که اگر ولادت امیرالمؤمنین علیه السّلام در این ماه بود، حتماً امام زمان علیه السّلام در این دعا ذکر می فرمود، و سخن حضرت که دو مولود این ماه امام محمّد جواد و علیّ هادی علیهما السّلام است، معنا نداشت.

4. ۴. از بعضی از روایات و اخبار به ظهور می رسد که مادر حضرت در ۲۰ ذی الحجّة الحرام به حضرت باردار شدند و این که در نه ماهگی وضع حمل نمودند، پس به یقین ولادت حضرت بعد از ماه رجب بود است.
5. ۵. روایت مفصّلی به سندهای عدیده از ائمّه علیهم السّلام و از غیر آنان به صراحت آمده که دلالت می کند بر این که ولادت حضرت در دهه اوّل ماه بوده بلکه ممکن است از آن روایات استفاده شود آن ماه، ماه شعبان بوده است.

و در زیارتی که روایت شده که حضرت ولیّ عصر عجّل الله فرجه الشّریف با آن امیر المؤمنین علیه السّلام را زیارت نموده آمده است:

«السَّلامُ عَلَى الشَّجَرَةِ النَّبَوِيَّةِ، … يا مَوْلايَ يا أَميرَ الْمُؤْمِنينَ! هٰذا يَوْمُ الْأَحَدِ وَ هُوَ يَوْمُكَ‏ وَ بِاسْمِكَ، وَ أَنَا ضَيْفُكَ فيهِ وَ جارُكَ، … ».[۳۳۸]

از مؤیّدین حدیث صفوان:

علامه جلیل شیخ احمد بن الشّیخ صالح آل طوق القطیفیّ، متوفی بعد از سال۱۲۴۵ در «الرّسالة التّاسعة عشر، رسائل آل طوق القطیفیّ» جلد۴ صفحه۴۹ فصل۲  نوشته:

و لکن روی الشّیخ في المصباح عن صفوان الجمّال، عن أبي عبدالله سلام الله علیه قال: ولد أمیر المؤمنین علیه السّلام في یوم الأحد لسبع خلون من شعبان. و الظّاهر أنّ طریق الشّیخ إلی صفوان صحیح، و ظاهر بعض أکابر المعاصرین العمل بظاهرها.

و می گوید:

و الأصحّ عندي أنّه علیه السّلام ولد یوم الأحد سابع شعبان، و الرّوایة به صحیحة؛ لأنّ الشّیخ رواها في المصباح عن صفوان بن مهران، و طریقه إلیه صحیح، و هو ثقة جلیل … .

ایشان تصریح دارد به صحّت سند و این که بزرگان از معاصرینش به ظاهر حدیث صفوان از امام صادق علیه السّلام عمل می کنند.

و علامه ابوصالح محمّد المهدیّ ابن بهاء الدّین محمّد ملقّب به صالح بن الشّیخ معتوق بن عبد الحمید الفتونیّ العاملیّ النّباطیّ النجفیّ النّسّابه، متوفی۱۱۸۳ هجری قمری، صاحب کتاب «حدیقة النّسب» چنین سروده:

مَوْلِدُهُ الْجُمُعَةُ یَوْمَ السّابِعِ * في شَهْرِ شَعْبانَ بِبَیْتِ الصّانِعِ

وَ قَدْ خَلَتْ مِنْهُ ثَلاثونَ سَنَه * مِنْ مَوْلِدِ النَّبِيِّ فَاعْلَمْ سُنَنَه

شیخ حسن بن محمّد بن علیّ بن محمّد تقی بن بهاء الدّین فتونی همدانی آملی حائری در قصیده ای که به سال۱۲۷۸ هجری قمری در تاریخ ائمّه هدی علیهم السّلام سروده، و آن را «دوحة المهديّ» نامیده، چنین می گوید:

و في ضُحَی الْجُمُعَةِ قَدْ تَوَلَّدا * مُطَهَّراً مُکَرَّماً مُسَدَّداً

وَ کانَ ذا في کَعْبَةِ الرَّحْمانِ * لِسَبْعَةٍ خَلَوْنَ مِنْ شَعْبانِ[۳۳۹]

به روز جمعه به هنگام ظهر، آن مولود پاک و کریم و نیرومند دیده به جهان گشود

این درخشش در خانه کعبه * هفت روز گذشته از شعبان بود.

به همین مقدار در این جا اکتفا می شود.

لازم به ذکر است

اقامه مجالس اِحیای امر اهل  بیت خاصّه امیر المؤمنین علیهم السّلام در هر زمانی و از آن ها روز سیزدهم ماه رجب و ذکر  فضائل آنان در چنین روزی نه تنها مانعی ندارد که اجر و ثواب دارد، لکن بدانیم از ظلم هایی که بر این خاندان رفته این است که سخن صریح امام معصوم درباره تاریخ دقیق میلاد آن حضرت کنار گذاشته شده و معمول نیست و تاریخی جعلی که منشأ آن خبری از یکی از امویان که از دشمنان آن حضرت بوده اند، میان شیعیان مشهور و معمول گشته است، بایسته است در این امر نیز به فرمایش امام معصوم جعفر صادق علیه السّلام عمل کنیم و روز ولادت واقعی حضرت را به ذکر فضائل و مناقب آن حضرت اِحیاء نموده و قلب قلب عالم موجود را شاد نماییم. از ذات الله تبارک و تعالی می خواهیم به ارادت مندان امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بصیرت بیشتر عنایت کند و توفیق پیروی از اهل  بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام را در همه چیز عطا فرماید.

***

امیرالمؤمنین علیه السّلام و اقتدا به …؟

سؤال۳۰- آیا امیرالمؤمنین علیه السّلام در مسجد پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به ابوبکر در نمازهای جماعت اقتدا می کرده است یا خیر؟

جواب- از شرایط امام جماعت نزد شیعه؛ طهارت مولد، عقل، ايمان به ولایت ائمّه معصومین و عدالت است که آن سه غاصب فاقد آن ها بودند.

و بنابر نقل خود مخالفین، حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به آن ها اقتدا نفرموده است و خودشان روایت کرده اند که فرمود:

«لا جُمُعَةَ إِلّا في مِصْرٍ مَعَ إِمامٍ عادِلٍ».^[۳۴۰]

(نماز) جمعه ای در شهری (برگزار) نمی شود مگر با امام عادل.

بلکه برخی از اصحاب نیز به آنان اقتدا نمی کرده اند و از آن ها سعد بن عباده است.^[۳۴۱]

و حضرات اهل بيت عليهم السّلام اگر ناچار از شرکت در جماعت آنان بودند، در باطن اقتدا نمی نمودند چنان که می فرمایند:

«وَ أݩَمّا أَنَا فَأُصَلّي مَعَهُمْ وَ أُریهِمْ‏ أَنّي‏ أَسْجُدُ وَ ما أَسْجُدُ».^[۳۴۲]

و امّا من با آنان نماز می گزارم و به آنان نشان می دهم که سجده می کنم در حالی که سجده نمی کنم.

***

رقیّة از دختران حضرت فاطمة الزّهراء علیهم السّلام

سؤال۳۱- حضرت فاطمه زهرا سیّدة النساء علیها السّلام چند فرزند داشته اند؟

جواب- فرزندان حضرت صدّیقه طاهره فاطمة الزّهراء صلوات الله و سلامه علیها شش تن بوده اند: امام حسن المجتبی و امام حسین سیّدالشّهداء و حضرت زینب الکبری و حضرت امّ کلثوم و حضرت رقیّه و حضرت محسّن السّبط الشّهید صلوات الله علیهم اجمعین. و در کتب فرقه ناجیه و عامّه ذکر حضرت رقیّه علیها السّلام شده، و ما در این جا برخی از آن منابع را ذکر می کنیم:

واعظ دیلمی از علماء امامیّه در قرن ۱۰ در کتاب گران سنگ غرر الأخبار و درر الآثار از کتاب «السّقیفة» ابوصالح سلیل بن احمد نقل می کند: 

لمّا امتنع أمير المؤمنين عليه السّلام من البيعة، أقبل عمر في جمع كثير فوقف على منزل فاطمة عليها السّلام فطلب عليّاً عليه السّلام ليخرج إليه، فأبى. فدعا عمر بحطب و نار و قال: و الذي نفس عمر بيده لئن لم يخرج لأحرقنّ عليكم البيت، فقيل له: إنّ فيه فاطمة بنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و أولادها الحسن و الحسين و أخواتهما أمّ كلثوم و زينب و رقيّة! و فيه أثاث رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله! و أنكر الناس ذلك من قوله … .[۳۴۳]

آن گاه که امیرالمؤمنین علیه السّلام از بیعت خودداری کرد، عمر با جمع بسیاری آمد تا این که بر خانه حضرت فاطمه علیها السّلام ایستاد و علیّ علیه السّلام را خواست تا خارج شده و نزدش بیاید، و او سرباز زد. در نتیجه عمر هیزم و آتش خواست و گفت: قسم به آن که جان عمر دست اوست، اگر بیرون نیاید، خانه را روی شما آتش می زنم. به او گفته شد: همانا فاطمه دخت رسول الله صلّی الله علیه و آله و پسران او حسن و حسین و خواهران آنان زینب و امّ کلثوم و رقیّه در خانه اند! و اثاث رسول الله صلّی الله علیه و آله در آن است! و سخن او را مردم خوش نداشتند… .

باز از آن کتاب نقل می کند:

لمّا دخل عمر و من معه على (منزل) فاطمة عليها السّلام بكت و بكوا أولادها الحسن و الحسين عليهما السّلام و أمّ كلثوم و زينب و رقيّة، و (لمّا أخرج عليّ) خرجوا باكين يتبعون أباهم، و خرجن نساء المدينة باكيات معهم صارخات، معهنّ أسماء بنت عميس زوجة أبي بكر، فاعترضها خالد بن الوليد و قال: ارجعي، فقالت له: أين تركت ديسماً؟! لا و اللّه لا أرجع حتّى (ترجع بنت رسول اللّه؛ و قالت فاطمة: «لا أَرْجِعُ حَتّىٰ يُخَلّوا عَنِ ابْنِ عَمّي»، فغضب رجل من الأنصار يقال له رفاعة بن رافع و قال لخالد: و اللّه لئن اعترضتها لأضربنّ أنفك بسيفي هذا؛ فناداه عمر: أكفف و الحق بنا … .[۳۴۴]

وقتی که عمر و همراهانش به خانه فاطمه علیها السّلام داخل شدند حضرتش گریست و فرزندانش حسن و حسین و امّ کلثوم و زینب و رقیّه علیهم السّلام گریستند، و وقتی که علی را از خانه بیرون بردند، آنان در پی پدرشان گریان بیرون رفتند، و زنان مدینه گریان و شیون کنان با آنان خارج شدند، اسماء بنت عمیس همسر ابوبکر همراه آنان بود، خالد بن الولید راه بر او گرفت و به او گفت: برگرد، به او گفت: «دیسم» را کجا ترک کردی؟! نه به خدا سوگند باز نمی گردم مگر آن که دختر رسول الله برگردد. و فاطمه فرمود: تا پسر  عمویم را وانگذارند باز نمی گردم، مردی از انصار که رفاعة بن رافع گفته می شد غضب کرد و به خالد گفت: به خدا سوگند که اگر راه بر او گرفتی با این شمشیرم بینی تو را می زنم. عمر او را ندا داد: بس کن و به ما ملحق شو … .

() و أمّا قول أسماء لخالد: أين تركت ديسماً؟ فإنّ أباه الوليد بن المغيرة كان له عبد يقال له بركة يرعى غنمه‏ فسمّاه ديسماً، فوثب على أهله فحملت بخالد، فلمّا وضعته على شبهة نفاه الوليد منه و لم يلحقه به، فلمّا كبر و رأى خالد و قوّته‏ و عقله ألحقه به، و قال فيه ابن الزبعري السّهميّ: قل للوليد متى سمعت‏ باسمك * ذا ما كان ديسم في الأسماء في الحكم‏.

 و اما سخنی که اسماء به خالد گفت: (أين تركت ديسماً؟ ـ  «دیسم» را در کجا واگذاشتی؟) به این جهت بود که پدرش ولید بن المغیره را برده ای بود که گوسفندانش را چرا می داد و نامش برکة بود، او را دیسم نامید. سپس این غلام بر زن ولید افتاد و نزدیکی کرد، در نتیجه به خالد حامله شد، وقتی او را زایید بر شبهه بود و ولید او را از خود ندانست و نفی نمود و به خود ملحق نکرد (فرزند خود ندانست)، وقتی بزرگ شد و خالد و نیرو و عقل او را دید، او را به خود ملحق نمود، و ابن الزبعریّ السّهمیّ درباره او سرود: بگو به ولید چه وقت اسمت را شنیدی آن وقت که دیسم را در نام ها و حکمت ها نبود.

و در بسیاری از منابع عامّه نیز حضرت رقیّه دختر گرامی حضرت فاطمه علیها السّلام ذکر شده،[۳۴۵] و تا کنون بیش از آن چه ذکر گردید، درباره این فرزند گرام آل طاها صلوات الله علیهم، نیافته ایم و از ماجرای رحلت و یا شهادت ایشان خبری ندیده ایم، فسلام الله علیهم اجمعین.

***

ازدواج امّ کلثوم علیها السّلام با …؟

سؤال۳۲- آیا امیر المؤمنین علیه السّلام دختری به نام امّ کلثوم داشته اند؟ اگر داشته اند آیا با عمر ازدواج نموده است؟

جواب- حضرت امّ کلثوم يکی از دختران حضرت فاطمه سلام الله عليهما است و داستان دروغين ازدواج ايشان با شخص مذکور ـ که رأس قاتلين حضرت فاطمه و حضرت محسّن عليهما السّلام است ـ از افتراءات و ساخته های دشمنان اهل بيت نبوّت است و علمای شيعه در طول تاريخ، به اين دروغ و شبهه پاسخ داده و بعضاً رساله هايی تحرير نموده اند. هم چنین در کتاب شريف الخرائج و الجرائح جلد٢ صفحه٨٢٥ حديث٣١ فرمايش امام صادق عليه السّلام آمده است که فرمود:

اميرالمؤمنين عليه السّلام که اصرار و فشار آن شخص را مشاهده فرمودند، در پی زن جنّيّه يهوديّه ای از اهل نجران فرستادند و امر فرمودند که خودش را شبيه به امّ کلثوم نمايد، و به خانه آن شخص رفت، و امّ کلثوم مخفی بود تا اين که آن شخص به شک افتاد و گفت: به مردم خبر می دهم که علی سحر نموده است، که پيش از کارش مرد، و پس از او امّ کلثوم آشکار گرديد. هم چنين بنابر نقل ابن شهرآشوب در المناقب از کتاب الإمامة نوبختی که گفت: پس از درخواست ازدواج آن شخص با امّ کلثوم، او کوچک بوده است و به سنب ازدواج نرسیده است، و روایات حاکی از ازدواج آن ها در کتب مخالفین است و یا از جهت سند ضعیف هستند و نشان دهنده ساختگی بودن آن ها است.

***

بریدن دستان امام شب یازدهم

سؤال۳۳- در چه مدرکی ذکر شده که شب یازدهم عاشورا ظالم کافری دو دست مبارک سیّدالشّهداء علیه السّلام را بریده است؟

جواب- این جنایت عظیم در کتاب هایی گزارش شده است: «الهدایة الکبری»، «بحارالأنوار» به نقل از بعضی از کتاب های معتبره مناقب که مانند روایت الهدایه است، «مقتل الحسین علیه السّلام» خوارزمی که از محدّثین عامّه است و نیز برخی دیگر، فراجع.^[۳۴۶]

***

خرابه شام

سؤال۳۴- آیا خرابه ای کنار قصر یزید لعنه الله تعالی وجود داشته است که اهل  بیت علیهم السّلام را در آن مکان جا دادند یا خیر؟ مدرک آن را بفرمایید.

جواب- در روایت امام جعفر صادق و فاطمة فرزند امیرالمؤمنین (و در برخی منابع دختر امام حسین) علیهم السّلام و دیگر اخبار در کتب معتبره امامیّه که ذکر می کنیم تصریح شده است که تا مدتی زنان و فرزندان اسیر اهل  بیت و امام زین العابدین علیهم السّلام را به فرمان یزید لعنه الله، در جایی نزدیک قصر  آن ملعون جای دادند که سقفی نداشت و از گرمای آفتاب در روز و سرمای شب در چنان رنجی بودند که صورت آنان پوست انداخت و چنان خراب بود که با خود می گفتند ما را در این جا جای داده اند تا روی ما خراب شود و ما را بکشد. در حدیث شریف از امام جعفر صادق علیه السّلام است که فرمودند:

«أُتِيَ‏ بِعَلِيِّ‏ بْنِ‏ الْحُسَيْنِ‏ عَلَیْهِمَا السَّلامُ وَ مَنْ مَعَهُ إِلىٰ يَزيدَ بْنِ مُعاوِيَةَ عَلَيْهِما لَعائِنُ اللَّهِ وَ مَنْ مَعَهُ جَعَلُوهُ في بَيْتٍ فَقالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّما جَعَلَنا في هٰذَا الْبَيْتِ لِيَقَعَ عَلَيْنا فَيَقْتُلَنا، فَراطَنَ‏ الْحَرَسُ‏ فَقالُوا: أُنْظُرُوا إِلىٰ هٰؤُلَاءِ يَخافُونَ أَنْ تَقَعَ عَلَيْهِمُ الْبَيْتُ، وَ إِنَّما يُخْرَجُونَ غَداً فَيُقْتَلُونَ! قالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِمَا السَّلامُ: لَمْ يَكُنْ فينا أَحَدٌ يُحْسِنُ الرَّطانَةَ غَيْري، وَ الرَّطانَةُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَدينَةِ الرُّومِيَّةُ».

موقعى كه حضرت علیّ بن الحسين و آن افرادى را كه با آن حضرت بودند نزد يزيد بن معاويه عليهما لعائن اللَّه آوردند و آن حضرت را در يک خانه‏اى جاى دادند كه (سقف آن در شرف خراب شدن بود) بعضى از اسيران گفتند: ما را در اين خانه جاى دادند كه سقف آن بر سر ما خراب شود و ما را به قتل برساند. پاسبانان به زبان رومى با يک ديگر مى‏گفتند: اين اسيران را بنگريد كه می ترسند اين خانه بر سرشان خراب شود. در صورتى كه فردا آن ها را خارج کنند و كشته خواهند شد!! حضرت سجاد علیه السّلام فرمود: در ميان ما كسى نبود كه زبان رومى چون من به نیکویی بداند. و رطانة در نزد اهل مدینه زبان رومی است.^[۳۴۷]

و ابن بابویه در الأمالی به سند خود از فاطمه فرزند امیر المؤمنین صلوات الله علیهما نقل کرده که فرمود:‏

«ثُمَّ إِنَّ يَزيدَ لَعَنَهُ اللهُ أَمَرَ بِنِساءِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ فَحُبِسْنَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِمَا السَّلامُ في مَحْبِسٍ لا يُكِنُّهُمْ‏ مِنْ‏ حَرٍّ وَ لا قَرٍّ حَتّیٰ تَقَشَّرَتْ وُجُوهُهُمْ … ».^[۳۴۸]

سپس يزيد ـ لعنت خداوند بر او بادـ دستور داد زنان حسين علیه السّلام را همراه با امام علیّ بن الحسین علیهما السّلام در زندانى جا دادند كه از سرما و گرما جلوگيرى نداشت تا چهره‏هايشان پوست گذاشت… ».

***

خطا و توبه حرّ؟!!!

سؤال۳۵- آیا صحیح است که حرّ بن یزید ریاحی با سپاه هزار نفری جلوی امام حسین علیه السّلام را گرفته و سپس از آن چه انجام داده پشیمان شده و توبه کرده است؟

جواب- پیش از بیان پاسخ، ذکر مقدّماتی لازم است:

۱- مُخْلَصون، معصوم از شیطان

ابلیس لعنة الله علیه، تنها درباره یک گروه با صراحت اعلام کرد که هیچ سلطه ای بر آنان ندارد و آنان هرگز فریب نیرنگ های او را نمی خورند، «عباد الله المُخْلَصین» می باشند. قرآن کریم به نقل از وی می فرماید:

«قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَني‏ لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ * إِلّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ».^[۳۴۹]‏

(شيطان) گفت: پروردگارا! چنان كه مرا گمراه نمودی، من نيز روی زمین برای آنان (گناهان و غفلت را) می آرایم و آن ها همه را گمراه می کنم*جز بندگان خالص تو را.

«قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ * إِلّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ».^[۳۵۰]

(شيطان) گفت: پروردگارا! به عزّت (و عظمت) تو قسم که همانا همه آن ها را گمراه می کنم* مگر بندگان خالص تو را.

و در بیان الهی نیز بر این مهم تأکید شده است که گروهی وجود دارند که ابلیس، هیچ گونه چیرگی بر آنان ندارد:

«إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ‏ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ* إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ».‏^[۳۵۱]

همانا شيطان هرگز بر كسانى كه ايمان آورده و بر پروردگارشان توكّل مى‏كنند، تسلطی نخواهد داشت * فقط تسلّط او بر كسانى است كه او را سرپرست مى‏گيرند، و به وسيله او مشرک مى‏شوند.

۲- طینت مؤمن از طینت انبیاء

طینت مؤمن از طینت انبیاء علیهم السّلام است و هرگز نجس و خبیث نمی شود چنان چه امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:

«…وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ‏ لا يُنَجِّسُهُ‏ شَيْ‏ءٌ، … ».^[۳۵۲]

…و همانا که هیچ چیزی مؤمن را نجس نمی (تواند بـ) کند، … .

از امام جعفر صادق علیه السّلام نیز پرسیده شد: طینت و سرشت مؤمن از چه چیزی آفریده شده است؟ فرمود:

«مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ، فَلَنْ‏ يَنْجُسَ‏ (تَخْبُثَ) أَبَداً».^[۳۵۳]

از گِل و سرشت پیامبران، پس هرگز  نجس، ناپاک (و خبیث) نمی شود، هیچ وقت.

و در حدیث دیگری در پاسخ فرمود:

«مِنْ‏ طينَةِ عِلِّيّينَ».

از گِل و سرشت علّیّین است.

یا پرسیده شد: طینت و سرشت مؤمن از چه چیزی آفریده شد؟ فرمود:

«مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ، فَلَنْ‏ يُنَجِّسَهُ شَيْ‏ءٌ».^[۳۵۴]

از گِل و سرشت پیامبران، پس هرگز چیزی او را نجس نمی کند.

۳- مقام شهدای کربلا ((یاران مخلَص و مخلِص))

شهدای کربلا از بهترین بندگان خالص خداوند تعالی بودند که هرگز شیطان در آن ها راه نفوذ نیافت و در آن ابتلا و امتحان بزرگ فریب او را نخوردند.

رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم ضمن روایتی درباره یاران شهید امام حسین علیه السّلام در کربلا فرمودند:

«…تَنْصُرُهُ‏ عِصابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمينَ، أُولٰئِكَ مِنْ سادَةِ شُهَداءِ آُمَّتي يَوْمَ الْقِيامَةِ…».^[۳۵۵]

… او (یعنی امام حسین علیه السّلام) را گروهی از مسلمانان ياری كنند، آنان در روز قيامت، از جمله سروران شهدای امت من هستند‏… .

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند:

«خَرَجَ أميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ يَسيرُ بِالنّاسِ، حَتّىٰ إذا كانَ مِنْ كَرْبَلاءَ عَلىٰ مَسيرَةِ ميلٍ أَوْ ميلَيْنِ، فَتَقَدَّمَ بَيْنَ أيْديهِمْ، حَتّىٰ إذا صارَ بِمَصارِعِ الشُّهَداءِ قالَ: قُبِضَ فيها مِائَتا نَبِيٍّ وَ مِائَتا وَصِيٍّ وَ مِائَتا سِبْطٍ شُهَداءَ بِأَتْباعِهِمْ، فَطافَ بِها عَلىٰ بَغْلَتِهِ خارِجاً رِجْلَيْهِ مِنَ الرِّكابِ وَ أَنْشَأ يَقُولُ: مُناخُ رِكابٍ، وَ مَصارِعُ شُهَداءَ، لايَسْبِقُهُمْ مَنْ كانَ قَبْلَهُمْ، وَ لا يَلْحَقُهُمْ مَنْ كانَ بَعْدَهُمْ». ^[۳۵۶]

امیرالمؤمنین علی علیه السّلام از خانه خارج شدند و در میان مردم حرکت کردند، تا اینکه فاصله ایشان تا کربلا یک میل و یا دو میل بود، در میان ایشان از همه جلوتر رفتند تا به محلّ ‏شهادت شهدای کربلا رسیدند، فرمودند: در این سرزمین ۲۰۰ پیامبر و ۲۰۰ جانشین پیامبر از دنیا رفته‏اند و ۲۰۰ پیامبرزاده همراه با پیروانشان در این مکان شهید شده‏اند. پس از اين كلام، در حالى كه روى قاطر بودند و پاى مبارک از ركاب بيرون آورده بودند، آن مكان را طواف كرده و در حال طواف مى‏فرمودند: محلّ خواباندن مرکب‏هایی و محلّ شهادت شهدایی که گذشتگان آنان بر آن ها پیشی نگرفتند و کسانی که پس از ایشان هستند نیز هرگز به ایشان نخواهند پیوست.

۴- شهدای کربلا هم چون کشتگان پیامبران و خاندان آنان

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:

«الْمُؤْمِنُونَ يُبْتَلَوْنَ ثُمَّ يُمَيِّزُهُمُ اللهُ عِنْدَهُ، إِنَّ اللهَ لَمْ يُؤْمِنِ الْمُؤْمِنينَ مِنْ بَلاءِ الدُّنْيا وَ مَرائِرِها، وَ لٰكِنْ آمَنَهُمْ فيها مِنَ الْعَمىٰ وَ الشَّقاءِ فِي الْآخِرَةِ. ثُمَّ قالَ: كانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَیْهِمَا السَّلامُ يَضَعُ قَتْلاهُ بَعْضَهُمْ إِلىٰ بَعْضٍ ثُمَّ يَقُولُ: قَتْلانا قَتْلَى‏ النَّبِيّينَ‏ (وَ آلِ النَّبِيّينَ – بحار)».^[۳۵۷]

مؤمنان گرفتار خواهند شد و خداوند در آن حال ايشان را از یک دیگر جدا می سازد و بازشناسى می کند، همانا خداوند هرگز مؤمنان را از بلاى دنيا و تلخ كامى‏هاى آن در امان نداشته است، بلكه آنان را در اين جهان از كورى در آخرت و از سيه‏روزى در امان داشته، سپس فرمود: علىّ بن الحسين عليهما السّلام كشته‏های خود (اجساد كشتگان خانواده‏اش را كه در روز عاشورا به شهادت رسيدند) بعضى را بر روى بعضى ديگر مى‏گذاشت و مى‏فرمود: كشته گان ما كشته گان پيامبران (و خاندان پیامبران) هستند».

سیّد مقرّم قدّس سرّه می نویسد: تاریخ نویسان آورده اند که سیّدالشهداء علیه السّلام در نزدیکی میدان جنگ خیمه ای را برپا نمود و می فرمود که کشته های اصحاب و اهل  بیتش را به آن خیمه حمل کنند و هر شهیدی را که می آوردند می فرمود:

«قَتَلَةٌ مِثْلَ‏ قَتَلَةِ النَّبِييّنَ‏ وَ آلِ النَّبِييّنَ».^[۳۵۸]

کشته هایی (شهیدانی) همانند کشته ها (و شهیدان) پیامبران و خاندان پیامبران اند.

نتیجه

۱- مخلَصون در ذات خود از غیر ولایت الله و ولایت اولیاء او خالص هستند، و شیطان رجیم لعنه الله توان نفوذ در آنان و سلطه بر ایشان را  ندارد.

۲- ارتفاع آنان جوهری است، زیرا از جنس و سرشت انبیاء هستند و هرگز به کفر و شرک و ظلم و فسق آلوده نمی شوند، دارای ایمانی مستقرّ می باشند و نه مستودع و عاریتی، فتأمّل.

۳- شهدای کربلا و نیز حضرت حرّ شهید که از شمار آنان است، به جهت خلوص در ذات و اخلاص در آن عمل جاودانه، مجاهدت عظیم در روز عاشورا و در محضر حجّت خدا، از سادات شهدای امّت رسول الله شدند، که نه پیشینیان بر آنان سبقت گرفتند، و نه پس از آنان کسی به گرد پای آنان می رسد.

۴- شهدای کربلا مانند پیامبران شهید شده و خاندان شهید آنان می باشند.

۵- شهدای از اهل  بیت و اصحاب سیّدالشّهداء علیهم السّلام، هیچ‏یک نظیر نداشته و نخواهند داشت؛ کسانی که در کربلا با امام بودند، برگزیدگان الهی هستند تا جایی که از شمار آنان، یک تن کم و یا به تعداد آنان اضافه نمی‏شود.

اصحاب امام حسین علیه السّلام، اختصاصاتی داشتند که در زیارت‏های شهدای کربلا که در اوقات مختلف خوانده می‏شود، به این نشانه‏ها و ویژگی‏ها تصریح و دلالت شده است.

از چهار مقدّمه ای که گذشت عصمت حضرات شهدای کربلاء ـ به سبب طینت آنان که از طینت انبیاء است ـ به روشنی معلوم می شود اما عصمت درجاتی دارد و خمیرمایه آن قبول وَلایت و وِلایت الله و رسول الله و اهل بیت اطهار او صلوات الله علیهم اجمعین است. شهدای کربلاء حائز  درجه ای هستند که از سادات شهدای امّت نبیّ خاتم می باشند.

حال با توجّه به مطالبی که همراه با بیان معصومین علیهم السّلام ذکر گردید به آخرین مقدّمه می رسیم: این که تنها منبع معتبر برای اخذ معارف و حقایق دینی، که ارزش و اعتبار استناد و استدلال دارد، قرآن و عترت است، از طریق راویان مورد وثوق و شیعیان و ارادت مندان به اهل  بیت علیهم السّلام و نه از دشمنان آنان.

بررسی اصل سؤال

آن چه در برخی از اخبار آمده مبنی بر این که حرّ و لشکر هزار نفره اش، راه را بر امام بستند و قصد داشتند امام حسین علیه السّلام را نزد عبیدالله بن زیاد لعنه الله ببرند و حرّ با امام درگیری کلامی نموده و امام به او فرمود: می خواهی چکار کنی مادرت به عزایت بنشیند؟ و غیر آن،

مأخذ اصلی آن، کتاب های دشمنان اهل  بیت وحی مانند الأخبار الطّوال، أنساب الأشراف، تاریخ الطّبری و غیر آن ها^[۳۵۹] به نقل از کتاب مقتل أبی مخنف است در حالی که اصل این کتاب مفقود است و چند راوی مجهول نیز در سند آن واقع می باشند؛

اضافه بر این که این خبر است و از غیر معصوم و ضعیف است، و بعضی از کتاب های شیعیان^[۳۶۰] نیز از همان کتاب ها نقل کرده اند، و راویان  از این کتاب از مخالفین می باشند و در سند آنان به این کتاب و در سندی که در مقتل بوده افرادی مجهول می باشند، نتیجه این که خبر از غیر اهل عصمت است و ضعیف می باشد.

و اکثر  کتاب ها ـ مانند تاریخ طبری ـ که از مقتل ابی مخنف نقل کرده اند، یک جانبه و در راستای رضایت امویان و دشمنان اهل  بیت نبوّت ـ علیهم لعائن الله تتری ـ تحریر شده است؛ چنان چه طبری حوادث سال ۱۱ هجری را با شکوهی خاص بیان می کند و تمام آن را در ابوبکر و عمر و عثمان خلاصه می کند، وی فضائل حضرات اهل  بیت نبوّت را پنهان می نماید و بدین شکل شدیداً دشمنی خود را با اهل  بیت علیهم السّلام آشکار می سازد.

طبری در نقل حوادث تاریخی، در بیش از ۷۰۰ مورد، از فردی به نام «سیف بن عمر» روایت کرده که شرح حال او در منابع رجالی و نزد حدیث شناسان، حتّی عامّه مشخص است و برخی از رجالیّون عامّه، او را با عنوان «کذّاب وضّاع» یاد نموده و به او نسبت کفر و زندقه می دهند. (ر.ک: الغدیر جلد۸ صفحه۳۲۷).

نگاهی به روایت طبری و دیگر مورّخین از مخالفین

طبری از ابو مخنف نقل می کند، او از ابو جناب كلبی، او از عديّ‏ بن‏ حرمله.

اشکالات وارد بر نقل طبری:

۱- شخص طبری از نواصب است.

۲- از نواصب بسیار نقل می کند.

۳- سند او به کتاب مقتل لوط بن یحیی ضعیف است.

۴- دو راوی ذکر شده در سند نیز مجهول هستند؛

نتیجه این که نقل او قابل اعتماد نیست، لکن فرازهایی از آن در روایات دیگر آمده و تنها آن قسمت هایی که در متون معتبر آمده ، قابل پذیرش است، متن روایت طبری بدین شرح است:

عديّ‏ بن‏ حرمله‏ گويد: وقتى عمر بن سعد حمله برد، حرّ بن يزيد به او گفت: خداوند تو را بر صلاح بدارد با اين مرد جنگ مى‏كنى؟ گفت: آری به خدا، چنان جنگى كه سرها بريزد و دست ها بيفتد. گفت: به يكى از سه چيز كه به شما گفت رضايت نمى‏دهيد؟ عمر بن سعد گفت: به خدا اگر كار با من بود رضايت مى‏دادم اما امير تو اين را نپذيرفت. گويد: حرّ بيامد و با كسان بايستاد، يكى از مردم قومش نيز با وى بود به نام قرّة پسر قيس. حرّ به او گفت: امروز اسبت را آب داده‏اى؟ گفت: نه. گفت: نمى‏خواهى آبش دهى؟ قرّه گويد: به خدا پنداشتم كه مى‏خواهد دور شود و حاضر جنگ نباشد و نمى‏خواهد به هنگام اين كار او را ببينم و از او خبر دهم، گفتمش: آبش نداده‏ام و مى‏روم و آبش مى‏دهم. گويد: از جايى كه وى بود دور شدم. گويد: به خدا اگر مرا از مقصود خويش آگاه كرده بود با وى پيش حسين رفته بودم. گويد: بنا كرد، كم‏كم به حسين نزديک شد، يكى از قوم وى به نام مهاجر پسر اوس گفت: اى پسر يزيد چه مى‏خواهى؟ مى‏خواهى حمله كنى؟ گويد: او خاموش ماند و لرزش سراپايش را گرفت. مهاجر گفت: به خدا كار تو شگفتى آور است، هرگز به هنگام جنگ تو را چنين نديده بودم كه اكنون مى‏بينم، اگر به من مى‏گفتند: دليرترين مردم كوفه كيست؟ از تو نمى‏گذشتم، اين چيست كه از تو مى‏بينم؟ گفت: به خدا خودم را ميان بهشت و جهنّم مردّد مى‏بينم، به خدا اگر پاره‏ پاره‏ام كنند و بسوزانند چيزى را بر بهشت نمى‏گزينم. گويد: آن گاه اسب خويش را زد و به حسين عليه السّلام پيوست و گفت: خدايم فدايت كند، من همانم كه تو را از بازگشت بداشتم و همراه تو شدم و در اين مكان فرودت آوردم. به خدايى كه جز او خدايى نيست گمان نداشتم اين قوم آن چه را گفته بودى نپذيرند و كار ما به اينجا بكشد. به خويش مى‏گفتم كه قسمتى از دستور اين قوم را اطاعت مى‏كنم كه نگويند از اطاعتشان برون شده‏ام ولى آن ها اين چيزها را كه حسين مى‏گويد مى‏پذيرند، به خدا اگر مى‏دانستم كه نمى‏پذيرند چنان نمى‏كردم، اينک پيش تو آمده‏ام و از آن چه كرده‏ام به پيشگاه پروردگارم توبه مى‏برم، تو را به جان يارى مى‏كنم تا پيش رويت بميرم آيا اين را توبه من مى‏دانى؟ فرمود: آرى، خدا توبه‏ات را مى‏پذيرد و تو را مى‏بخشد، نام تو چيست؟ گفتم: من حرّم پسر يزيد. گفت: تو چنان كه مادرت نامت داد، حرّى، إن شاء اللَّه در دنيا و آخرت حرّى، فرود آى. گفتم: من به حال سوارى از پياده بهترم، بر اسبم مدتى با آن ها مى‏جنگم و آخر كارم به فرود آمدن مى‏كشد. فرمود: خدا رحمتت كند، هر چه به نظرت مى‏رسد بكن. گويد: حرّ پيش روى اصحابش رفت و گفت: اى قوم، چرا يكى از اين چيزها را كه حسين به شما عرضه مى‏كند نمى‏پذيريد كه خدايتان از جنگ وى معاف دارد؟ گفتند: اينک امير عمر بن سعد، با وى سخن كن. گويد: با وى سخنانى گفت همانند آن چه از پيش با وى گفته بود و نيز به اصحاب خويش گفته بود. عمر گفت: دلم مى‏خواست اگر راهى مى‏يافتم چنين مى‏كردم. حرّ گفت: اى مردم كوفه! مادرتان عزادارتان شود و بگريد كه او را دعوت كرديد و چون بيامد تسليمش كرديد، مى‏گفتيد خويشتن را براى دفاع از او به كشتن مى‏دهيد، اما بر او تاخته‏ايد كه خونش بريزيد، خودش را بداشته‏ايد، گلويش را گرفته‏ايد و از همه سو در ميانش گرفته‏ايد و نمى‏گذاريد در ديار وسيع خدا برود تا ايمن شود و خاندانش نيز ايمن شوند، به دست شما چون اسير مانده كه براى خويش نه سودى تواند گرفت و نه دفع ضررى تواند كرد، وى را با زنانش و كودكان خردسالش و يارانش از آب روان فرات كه يهودى و مجوسى و نصرانى مى‏نوشند، و خوک ها و سگان روستا در آن مى‏غلطند ممنوع داشته‏ايد كه هم اكنون از تشنگى از پا در آمده‏اند، چه رفتار بدى با بازماندگان محمّد پيش گرفته‏ايد، اگر هم اكنون توبه نياريد و از اين رفتارتان دست برنداريد خدا به روز تشنگى آبتان ندهد. گويد: پيادگان قوم سوى او حمله بردند و تير انداختند كه رفت تا پيش روى حسين ايستاد.^[۳۶۱]

ماجرای حرّ شهید در بیان امام معصوم علیه السّلام

بنابراین از مجموع اخباری که همه آن ها از غیر معصومین علیهم السّلام  بوده و بسیاری از آن ها مرسل است، چنین بر می آید که حرّ و لشکرش در ظاهر امر، بنابر دستور پسر زیاد لعنه الله، راه بر امام بستند و گاهی همراهی می کردند تا این که به کربلا رسیدند و مانع از بازگشت امام به مکّه شدند اما چنان چه گذشت، روایت طبری، محلّی از اعتنا ندارد.

حدیث امام سجّاد علیه السّلام

بلکه شیخ صدوق (متوفای سال۳۸۱ قمری) داستان حرّ شهید را از آغاز خروج او از شهر کوفه تا هنگام شهادتش، به سندش از امام علیّ بن الحسین زین العابدین علیهما السّلام چنین نقل می کند:

«… وَ بَلَغَ عُبَيْدَ اللهِ بْنَ زِيادٍ لَعَنَهُ اللهُ الْخَبَرُ وَ أَنَّ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ قَدْ نَزَلَ الرُّهَيْمِيَّةَ (الرُّهَيْمَةَ) فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ الْحُرَّ بْنَ‏ يَزيدَ في أَلْفِ فارِسٍ. قالَ الْحُرُّ: فَلَمّا خَرَجْتُ مِنْ مَنْزِلي مُتَوَجِّهاً نَحْوَ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ نُوديتُ ثَلاثاً: يا حُرُّ! أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ، فَالْتَفَتُّ فَلَمْ أَرَ أَحَداً فَقُلْتُ: ثَكِلَتِ الْحُرَّ أُمُّهُ يَخْرُجُ إِلىٰ قِتالِ ابْنِ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ يُبَشَّرُ بِالْجَنَّةِ؟! فَرَهِقَهُ عِنْدَ صَلاةِ الظُّهْرِ فَأَمَرَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ ابْنَهُ فَأَذَّنَ وَ أَقامَ وَ قامَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَصَلّىٰ بِالْفَريقَيْنِ جَميعاً فَلَمّا سَلَّمَ وَثَبَ الْحُرُّ بْنُ‏ يَزيدَ فَقالَ: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكاتُهُ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: وَ عَلَيْكَ السَّلامُ مَنْ أَنْتَ یا عَبْدَ اللهِ؟ فَقالَ: أَنَا الْحُرُّ بْنُ‏ يَزيدَ. فَقالَ: يا حُرُّ! أَ عَلَيْنا أَمْ لَنا؟ فَقالَ الْحُرُّ: وَ اللهِ يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ لَقَدْ بُعِثْتُ لِقِتالِكَ وَ أَعُوذُ بِاللهِ أَنْ أُحْشَرَ مِنْ قَبْري وَ ناصِيَتي مَشْدُودَةٌ إِلىٰ رِجْلي وَ يَدَيَّ مَغْلُولَةٌ إِلىٰ عُنُقي وَ أُكَبَّ عَلىٰ حُرِّ وَجْهي فِي النّارِ، يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! أَيْنَ تَذْهَبُ؟! ارْجِعْ إِلىٰ حَرَمِ جَدِّكَ فَإِنَّكَ مَقْتُولٌ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ:

سَأَمْضي فَما بِالْمَوْتِ عارٌ عَلَى الْفَتىٰ‏*إِذا ما نَوىٰ حَقّاً وَ جاهَدَ مُسْلِما

وَ واسَى الرِّجالَ الصّالِحينَ بِنَفْسِهِ* وَ فارَقَ مَثْبُوراً وَ خالَفَ مُجْرِما

فَإِنْ مِتُّ لَمْ أَنْدَمْ وَ إِنْ عِشْتُ لَمْ أݩݩُݥݥلَمْ‏* كَفىٰ بِكَ ذُلًّا أَنْ تَمُوتَ وَ تُرْغَما.

ثُمَّ سارَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ … حَتّىٰ نَزَلَ كَرْبَلاءَ … قالَ: فَضَرَبَ الْحُرُّ بْنُ يَزيدَ فَرَسَهُ وَ جازَ عَسْكَرَ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ لَعَنَهُ اللهُ إِلىٰ عَسْكَرِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ واضِعاً يَدَهُ عَلىٰ رَأْسِهِ وَ هُوَ يَقُولُ: اللّٰهُمَّ إِلَيْكَ أُنيبُ [أَنَبْتُ‏] فَتُبْ عَلَيَّ فَقَدْ أَرْعَبْتُ قُلُوبَ أَوْلِيائِكَ وَ أَوْلادَ نَبِيِّكَ، یا ابْنَ رَسُولِ اللهِ! هَلْ لي مِنْ تَوْبَةٍ؟ قالَ: نَعَمْ تابَ اللهُ عَلَيْكَ. قالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ الله!ِ أَ تَأْذَنُ لي فَأُقاتِلَ عَنْكَ؟ فَأَذِنَ لَهُ فَبَرَزَ وَ هُوَ يَقُولُ:

أَضْرِبُ في أَعْناقِكُمْ بِالسَّيْفِ* عَنْ خَيْرِ مَنْ حَلَّ بِلادَ الْخَيْفِ‏

فَقَتَلَ مِنْهُمْ ثَمانِيَةَ عَشَرَ رَجُلاً ثُمَّ قُتِلَ، فَأَتاهُ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ دَمُهُ يَشْخَبُ فَقالَ: بَخْ بَخْ يا حُرُّ! أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ. ثُمَّ أَنْشَأَ الْحُسَيْنُ يَقُولُ:

لَنِعْمَ الْحُرُّ حُرُّ بَني رِياحِ * وَ نِعْمَ الْحُرُّ عِنْدَ مُخْتَلَفِ الرِّماحِ

وَ نِعْمَ الْحُرُّ إِذْ نادىٰ حُسَيْناً * فَجادَ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الصَّباحِ

ثُمَّ بَرَزَ مِنْ بَعْدِهِ زُهَيْرُ بْنُ الْقَيْنِ الْبَجَلِيُّ … ».^[۳۶۲]

… خبر به عبيد الله بن زياد رسيد كه حسين (علیه السّلام) در رهيميّه فرود آمده، حرّ بن يزيد را با هزار سوار جلوی او فرستاد، حر گفت: چون از منزل برآمدم كه برابر حسين (علیه السّلام) روم، سه بار ندایى را شنيدم كه «اى حرّ! مژده بهشت گير» برگشتم، كسى را نديدم. گفتم: مادر به عزاى حر بنشيند، به جنگ زاده پيغمبر مى‏رود، چگونه مژده بهشت دارد؟ حر هنگام نماز ظهر به حسين (علیه السّلام) رسيد، حسين پسرش را امر كرد اذان و اقامه گفت و حسين (علیه السّلام) با هر دو گروه نماز ظهر را خواند و چون سلام نماز داد، حر پيش جست و عرض كرد: السّلام عليك يا ابن رسول الله و رحمة الله و بركاته» حسين فرمود: و عليك السّلام، تو كيستى اى بنده خدا؟ گفت: من حرّ بن يزيد هستم. فرمود: حر، به جنگ ما آمدى يا به يارى ما؟ گفت: مرا به جنگ شما فرستادند و به خدا پناه مى‏برم كه از قبر برآيم و پايم به موى سرم بسته باشد و دستم به گردنم و مرا به رو در آتش جهنم اندازند. اى زاده رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) كجا می روى؟ به حرم جدّ خویش بازگرد، زيرا تو را می كشند. حسين فرمود:

من می روم و ز مرگ ننگى نبود* آن را كه به دل نيّت خير است و جهاد

هم درد نكويان شود و جان بدهد* از بدمنش و مجرم و بى‏دين آزاد

با عيب بمانم و بميرم بى‏غم* خوارى كه بمانى و بود دشمن شاد

حسين(علیه السّلام) ره سپرد تا… به کربلا منزل نمود… حرّ بن يزيد بر اسب خود زد و از لشكر عمر بن سعد لعین به لشکر حسين (علیه السّلام) آمد و دست بر سر نهاد و می گفت: خدايا، به سوی تو بازگشتم، توبه‏ام بپذير كه دل دوستانت و اولاد پيغمبرت را به هراس انداختم. يا ابن رسول الله، آيا توبه من قبول است؟ فرمود: آرى، خدا توبه‏ات پذيرفت. گفت: يا ابن رسول الله، به من اجازه می دهى از جانب شما نبرد كنم؟ به او اجازه داد و به ميدان رفت و می گفت:

به گردن زنمتان به شمشير تيز * ز بهتر كسى كامده در عراق‏

و هيجده كس از آن ها را كشت و كشته شد. حسين بالينش آمد و هنوز خون از او فواره مى‏زد، فرمود: به به، تو در اين دنيا و در آخرت، آزادى كه حرّ نام دارى و اين شعر را بالاى سرش سرود:

چه خوش حرّيست حرّ بنى رياحی* شكيبا زير نيزه و در پناهم‏

چه خوش حرّى كه گويد وا حسينا* ببخشد جان بجنگد در سپاهم

حدیث امام محمّد باقر علیه السّلام

کتاب جوهر الثّمين، نوشته شيخ حسين بن عليّ البغداديّ که آن را در سال ۱۰۱۹ قمری تألیف نموده، از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت می کند که فرمود: از پدرم امام محمّد باقر علیه السّلام شنیدم می فرمود:

لَمَّا الْتَقَى الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ، وَ قامَتِ الْحَرْبُ أُنْزِلَ النَّصْرُ، حَتّىٰ ‏رَفْرَفَ عَلىٰ رَأْسِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ، ثُمَّ خُيِّرَ بَيْنَ النَّصْرِ عَلىٰ أَعْدائِهِ وَ بَيْنَ لِقاءِ اللهِ، فَاخْتارَ لِقاءَ اللهِ تَعالىٰ. قالَ: وَ صاحَ عَلَیْهِ السَّلامُ: أَما مِنْ مُغيثٍ يُغيثُنا لِوَجْهِ اللهِ؟ أَما مِنْ ذابٍّ يَذُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ؟! فَإِذَا الْحُرُّ بْنُ يَزيدَ قَدْ أَقْبَلَ عَلَی ابْنِ سَعْدٍ وَ قالَ: أَ مُقاتِلٌ أَنْتَ هٰذَا الرَّجُلَ؟ قالَ: إِي وَ اللهِ قِتالاً أَيْسَرُهُ أَنْ تَطيرَ الرُّءُوسُ وَ تَطيحَ الْأَيْدي. قالَ: فَمَضَى الْحُرُّ وَ وَقَفَ مَوْقِفاً مِنْ أَصْحابِهِ وَ أَخَذَهُ مِثْلُ الْأَفْكَلِ، فَقالَ لَهُ الْمُهاجِرُ بْنُ أَوْسٍ: وَ اللهِ إِنَّ أَمْرَكَ لَمُريبٌ، وَ لَوْ قيلَ لي: مَنْ‏ أَشْجَعُ أَهْلِ الْكُوفَةِ؟ لَما عَدَوْتُكَ، فَما هٰذَا الَّذي أَراهُ مِنْكَ؟ قالَ لَهُ : وَ اللهِ إِنّي أُخَيِّرُ نَفْسي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النّارِ، فَوَ اللهِ لا أَخْتارُ عَلَى الْجَنَّةِ شَيْئاً وَ لَوْ قُطِّعْتُ وَ حُرِّقْتُ.^[۳۶۳] ثُمَّ ضَرَبَ فَرَسَهُ وَ لَکَزَهُ بِرِجْلَیْهِ وَ أَوْمَأَ إلیٰ وَلَدِهِ بُکَیْرِ، أَنْ کُنْ عَلیٰ أَثَري، فَأَتىٰ إِلَى الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ اعْتَذَرَ وَ قالَ: هَلْ مِنْ تَوْبَةٍ؟ قالَ عَلَیْهِ السَّلامُ: نَعَمْ يَتوبَ اللهُ عَلَيْكَ. فَفَرِحَ بِهِ وَ قالَ عَلَیْهِ السَّلامُ: مَنْ هٰذَا الْغُلامُ؟ قالَ: سَيِّدي هٰذا وَلَدي. فَقالَ عَلَیْهِ السَّلامُ: جَزاكُمُ اللهُ عَنّي خَيْراً، ثُمَّ قالَ لَهُ: إِنْزِلْ يا حُرُّ. فَقالَ: أَنَا لَكَ فارِساً خَيْرٌ منِّي راجِلاً. وَ اسْتَأْذَنَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ رَجَعَ إِلَى الْقَوْمِ وَ نادىٰ: يا أَهْلَ الْكوفَةِ! إِتَّقُوا اللهَ عِبادَ اللهِ، عَلامَ دَعَوْتُموا هٰذَا الْعَبْدَ الصّالِحَ؟ حَتّىٰ إِذا أَتاكُمْ غَدَرْتُموا بِهِ وَ نَكَثْتُموا وَ مَنَعْتُموهُ الرُّجوعَ إِلىٰ بِلادِهِ، فَصارَ في أَيْديكُمْ لا يَمْلِكَ لِنَفْسِهِ ضَرّاً وَ لا نَفْعاً، وَ مَنَعْتُموهُ مِنْ شُرْبِ الْماءِ، بِئْسَ ما خَلَّفْتُمْ مُحَمَّداً صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ في ذُرِّيَّتِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ. ثُمَّ قالَ لِوَلَدِهِ: إِحْمِلْ عَلَى الْقَوْمِ، بارَكَ اللهُ فيكَ، فَإِنّي في أَثَرِكَ، فَدَنىٰ بُكَيْرٌ مِنَ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ قَبَّلَ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ وَ وَدَّعَهُ وَ بَرَزَ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ فَقالَ الْحُرُّ: الْحَمْدُلِلّٰهِ يا بُنَيَّ الَّذي طَهَّرَنا مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ، ثُمَّ قالَ الْحُرُّ لِلْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ: يا مَوْلايَ! لَمّا خَرَجْتُ مِنَ الْكوفَةِ، عَقَدَ لي ابْنُ زِيادٍ راياتٍ وَ أَمَّرَني عَلىٰ أَلْفِ فارِسٍ،  وَ إِذا أَنَا بِمُنادٍ مِنْ خَلْفي وَ هُوَ يَقولُ: أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ، فَقُلْتُ في نَفْسي: هٰذَا الشَّيْطانُ يَهْتِفُ لي: أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ، وَ أَنَا سائِرٌ إِلىٰ حَرْبِ ابْنِ بِنْتِ رَسولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: هٰذا هُوَ الْخَضِرُ عَلَیْهِ السَّلامُ أُمِرَ أَنْ يُبَشِّرَكَ بِالْجَنَّةِ. ثُمَّ حَمَلَ وَلَدُهُ وَ لَمْ يَزَلْ يُقاتِلُ حَتّىٰ قَتَلَ مِنَ الْقَوْمِ سَبعينَ مُبارِزاً، وَ رَجَعَ إِلىٰ أَبيهِ وَ قالَ: هَلْ شَرْبَةَ ماءٍ أَتَقَوّىٰ بِها عَلىٰ ‏أَعْداءِ اللهِ وَ أَعْداءِ رَسولِهِ؟ فَقالَ: إِصْبِرْ يا بُنَيَّ قَليلاً وَ ارْجِعْ فَقاتِلْ، فَرَجَعَ بُكَيْرٌ إِلَى الْقَوْمِ وَ لَمْ يَزَلْ يُقاتِلُ حَتّىٰ قَتَلَ خَلْقاً كَثيراً، وَ اسْتُشْهِدَ فَلَمّا نَظَرَ الْحُرُّ إِلَيْهِ قَتيلاً قالَ: الْحَمْدُ لِلّٰهِ ‏الَّذي مَنَّ عَلَيْكَ بِالشَّهادَةِ بَيْنَ يَدَيْ إِمامِكَ، ثُمَّ حَمَلَ الْحُرُّ بَعْدَ أَنِ إسْتَأْذَنَ مِنَ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ هُوَ يَرْتَجِزُ، فَقَتَلَ مَقْتَلَةً عَظيمَةً ثُمَّ قالَ: تَبّاً لَكُمْ يا أَهْلَ‏الْكوفَةِ ما أَجْرَأَكُمْ عَلَى اللهِ، تَمْنَعونَهُ الْماءَ؟! ما لَكُمْ؟! لا سَقاكُمُ اللهُ يَوْمَ الظَّماءِ الْأَكْبَرِ، هَلْ مِنْ مُبارِزٍ؟ فَبَرَزَ إِلَيْهِ سُفْيانُ فَما لَبِثَ ساعَةً حَتّىٰ قَتَلَهُ، وَ لَمْ يَزَلْ يُقاتِلُ حَتّىٰ قَتَلَ أَرْبَعينَ مُبارِزاً، ثُمَّ عَطَفَ بِالْحَمْلَةِ بَعْدَ أَنْ أُثْخِنَ بِالْجِراحِ، قالَ: فَرَمَوْهُ بِالنَّبْلِ فَرَجَعَ».^[۳۶۴]

هنگامى كه حسين عليه السّلام با عمر بن سعد روبرو شد و جنگ بر پا گرديد خداى تعالى مدد غيبى فرو فرستاد تا آن جا كه بال هاى خود را بالاى سر حسين گشودند، سپس حضرتش را مخيّر كردند كه بر دشمنانش پيروز گردد و يا خداوند را (با شهادت) ملاقات نمايد و آن حضرت ملاقات خداوند را (با شهادت) برگزيد، سپس حسين عليه السّلام فرياد بر آورد: آيا دادرسى نيست كه براى رضاى خدا به داد ما برسد؟ آيا دفاع ‏كننده‏اى نيست كه از حرم رسول خدا دفاع كند؟ پس آن گاه حرّ بن يزيد روى به پسر سعد آورده و گفت: راستى با اين مرد خواهى جنگيد؟ گفت: آرى به خدا سوگند، جنگى كه آسان ترين مراحلش آن باشد كه سرها از بدن‏ها بپرد و دست‏ها از پيكرها بيفتد. گويد: حرّ رفت و جايى نزديک اصحابش ايستاد و لرزه بر اندامش افتاده بود، مهاجربن اوس به او گفت: به خدا قسم كه کار تو شک برانگیز است، چه اگر از من سؤال مى‏شد دلاورترين افراد اهل كوفه كيست؟ من جز از نام تو نمی گذشتم، اين چه حالتى است كه در تو مى‏بينم؟! به او گفت: به خدا كه خود را بر سر دو راهى بهشت و دوزخ مخیّر  مى‏بينم و به خدا قسم بر  بهشت چیز دیگری اختیار نکنم هر چند پاره پاره و سوزانده شوم، اين گفت و ركاب بر اسب زد و به پسرش بکیر اشاره کرد که پشت سرم بیا، و متوجه به سوى حسين گرديد و معذرت خواهی کرد، و گفت: آیا (راه قبول) توبه ای هست؟  امام حسين عليه السّلام فرمود: آرى خداوند توبه تو را مى‏پذيرد، پس به آن (سخن امام) شاد شد. و امام فرمود: این جوان کیست؟ عرضه داشت: ای سرورم! این فرزند من است. پس امام علیه السّلام فرمود: خداوند از جانب من به شما خیر دهد. امام فرمود: ای حرّ! پیاده شو، عرض کرد: سواره باشم برایت بهتر است تا پیاده باشم. و از امام علیه السّلام اجازه گرفت و به سوی لشکر (دشمن) رفت و ندا داد: ای اهل کوفه! ای بندگان خدا از خداوند پروا کنید، بر چه چیزی این بنده صالح را دعوت نمودید؟ تا این که به سوی شما آمد با او مکر نمودید و پیمان شکستید و از بازگشتش به سرزمین خود منع نمودید، پس در دستان شما چنان شد که برای خود مالک نفع و ضرری نگردید، و او را از نوشیدن آب نیز منع نمودید، چه بد رعایت محمّد را درباره فرزندانش و اهل بیتش کردید. سپس به فرزندش گفت: بر لشکریان حمله نما، الله در تو برکت نهد، همانا من در پی تو هستم، پس بکیر نزدیک امام حسین علیه السّلام آمد و دو دست و دو پای امام بوسید و با امام وداع کرد و میان دوصف لشکر به مبارزه پرداخت. حرّ  گفت: پسرم، حمد برای خداوندی است که ما را از قوم ظالم پاک و طاهر نمود، سپس به امام علیه السّلام عرض کرد: ای مولای من! وقتی که از کوفه خارج شدم، پسر زیاد برای من پرچم هایی را  به پا کرد و بر هزار سوار امیر نمود، به ناگاه ندا دهنده ای از پشت سرم  ندا داد: (به خودت) بشارت به بهشت بده. پس در خود گفتم: این (ندای) شیطان است که برایم ندا می دهد: (خودت را) به بهشت بشارت بده، حال آن که من به جنگ پسر دخت رسول الله صلّی الله علیه و آله می روم. امام حسین علیه السّلام به او فرمود: این (ندا دهنده) همان خضر علیه السّلام است که امر شده بود که تو را به بهشت بشارت دهد. سپس پسر حرّ حمله نمود و مقاتله می نمود تا این که هفتاد مبارز از لشکریان (عمر سعد) را کشت، و نزد پدر برگشت و گفت: آیا آبی برای نوشیدن هست تا به سبب آن بر دشمنان خدا و رسول قوی شوم؟ حرّ گفت: ای پسرم کمی صبر پیشه کن و بازگرد و جنگ کن. پس بکیر  به سمت لشکر برگشت و به جنگ پرداخت تا این که بسیاری را کشت، و شهید شد. زمانی که حرّ به کشته او نگاه کرد گفت: حمد خدایی را سزاست که بر تو شهادت در مقابل امامت را نصیبت نمود، سپس حرّ بعد از اجازه گرفتن از امام حسین علیه السّلام، رجز خوان (بر لشکریان) حمله نمود و کشتار عظیمی را  (از لشکریان دشمن) انجام داد و فرمود: ای مردم کوفه نابودی بر شما باد، چه چیزی شما را بر خداوند جرأت داده، او را از آب منع می نمایید؟ روز تشنگی بزرگ تر،  خداوند شما را آب ندهد، آیا جنگ آوری هست (با من مبارزه نماید) ؟ پس سفیان به جنگ او رفت که لحظه ای بیش نگذشت که (حرّ) او را کشت و هم چنان به جنگ می پرداخت تا این که چهل تن از مبارزان را کشت، و پس از آن که زخم بسیار داشت، سر خم کرد برای حمله نمودن، گفت:  پس او را تیر زدند و او بازگشت … .

در حدیث امالی صدوق قضیّه بستن راه امام حسین علیه السّلام توسط حرّ و برخورد حضرت با ایشان وجود ندارد، ضمن این که صحّت عبارت «ثکلتك أمّك»، توسّط امام خطاب به او، محلّ تردید است، و بشارت حضرت خضر علیه السّلام به او «أَبْشِرْ یا حُرُّ» (که در ادامه خواهد آمد) و این که امام علیه السّلام ندای به بشارت را تأیید نمودند، بر استقامت او از ابتدای خروجش از کوفه دلالت می کند.

حرّ به امام ارادت داشت و آن را مکرّراً در بیانات خویش اظهار می نمود، در نماز به امام اقتدا کرد و امام را دستگیر نکرد و به کوفه نبرد. هم چنین برای اثبات حسن نیّت حضرت حرّ شهید از ابتدای امر، به بررسی پرده به پرده ماجرا می پردازیم:

حرّ آزادمرد در کربلا

حکایت حرّ شهید را در روز عاشورا و مشاجره او با عمر بن سعد و لشکرش لعنهم الله و نیز تلاش حرّ برای راضی نمودن عمر بن سعد برای انصراف از جنگ، ملحق شدنش به امام علیه السّلام و توبه کردنش و این که نیّتش از آغاز چه بوده است، همه را می توان در منابع شیعه امامیّه و عامّه، به تفصیل ملاحظه نمود.^[۳۶۵]

بشارت های بهشت برای حرّ شهید

در برخی از مقاتل آمده است که حرّ در پاسخ امام حسین علیه السّلام گفت:

دست حرّ بریده باد اگر بر شما تیغ کشد، من در این راه که می آمدم از هیچ سنگ و کلوخی نگذشتم مگر آن که مرا به بهشت بشارت می دادند… .^[۳۶۶]

حرّ شهید پس از ملحق شدن به لشکر نور، به امام حسین علیه السّلام عرضه داشت: هنگامی که پسر زیاد لعنه الله مرا به سوی شما روانه کرد و از قصر دارالإماره خارج شدم، از پشت سرم ندایی شنیدم:

«أَبْشِرْ يا حُرُّ بِخَيْرٍ».

ای حرّ! به خیر بشارت ده.

حرّ عرضه داشت: رو کردم و کسی را ندیدم (با خود) گفتم: به خدا سوگند اين كار بشارتى ندارد، حال آن كه به سوى حسين عليه السّلام مى‏روم؛ و با خود تصوّرى از افتخار پيروى شما را نداشتم. امام حسين عليه السّلام به او فرمود:

«لَقَدْ أَصَبْتَ أَجْراً وَ خَيْراً».

به تحقیق به پاداش و خیری برجسته نايل آمدى.

و آن گاه دگرباره با شورى وصف ناپذير رو به ميدان آورد… تا این که به فیض عظمای شهادت رسید.^[۳۶۷]

در روایت دیگری آمده است که وقتی از خانه اش خارج شد، سه مرتبه ندایی را شنید که می گفت:

«يا حُرُّ! أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ».^[۳۶۸]

ای حرّ! به بهشت بشارت بده.

و در نقل دیگری امام علیه السّلام به او فرمود:

«أَبْشِرْ یا حُرُّ بِالْجَنَّةِ، فَاحْمَدِ اللهَ الَّذي وَفَّقَكَ، فَإِنَّ الْمُنادِيَ کانَ الْخَضِرُ».^[۳۶۹]

ای حرّ به بهشت بشارت ده، و حمد الله نما که تو را موفّق نمود، همانا آن ندا دهنده خضر بود.

بنابر نقل برخی دیگر از منابع، حرّ به امام عرضه داشت:

يا مولاي! لمّا خرجت من الكوفة، عقد لي ابن زياد رايات و أمرني على الف فارس،  و إذا أنا بمناد من خلفي و هو يقول: أبشر بالجنّة، فقلت في نفسي: هذا الشّيطان يهتف لي أبشر بالجنّة و أنا سائر إلى حرب ابن بنت رسول اللَّه صلّی الله علیه و آله.

ای مولایم! آن گاه که از کوفه خارج شدم، پسر زیاد برایم پرچم هایی را بر پا کرد و مرا امیری بر هزار سوار نمود، و ناگاه ندا دهنده ای از پشت سرم می گفت: بشارت ده به بهشت، با خود گفتم: این شیطان است که برایم ندا می دهد که بشارت ده به بهشت حال آن که به جنگ فرزند دخت رسول الله صلّی الله علیه و آله می روم.

و امام حسین علیه السّلام به او فرمود:

«هٰذا هُوَ الْخَضِرُ  عَلَیْهِ السَّلامُ أُمِرَ أَنْ يُبَشِّرَكَ بِالْجَنَّةِ».^[۳۷۰]

این همان خضر علیه السّلام است که مأمور بود تا تو را به بهشت بشارت دهد.

بنابر بیان و تأیید امام علیه السّلام، حضرت خضر، حرّ شهید را از آغاز خروج از خانه اش در شهر کوفه به بهشت بشارت داد و از همین جا آشکار است که حر در باطن با امام بوده است.

تردیدی فراتر از تصوّر

و بنابر نقل قاضی نعمان بن محمّد مغربی متوفای به سال۳۶۳ ملاقات حرّ شهید و امام حسین علیه السّلام در کربلا بوده است، وی در کتاب شرح الأخبار می نویسد:

فلقي [الحرّ] الحسين عليه السّلام بكربلاء، فتواقفا.^[۳۷۱]

پس حرّ (امام) حسین علیه السّلام را در کربلا ملاقات نمود، و هر دو (در آن جا) توقّف نمودند.

در این صورت و چنان چه ملاقات در کربلا صورت گرفته باشد، راه بستن بر امام، کلاً منتفی خواهد بود.

خیر خواهی حرّ

بنابر نقل برخی منابع نیز، حرّ علاوه بر این که مزاحمتی برای امام ایجاد نکرد، بلکه در آغاز ملاقات خود، به امام علیه السّلام عرضه داشت:

از این راه برگرد که من از پشت سرم (مردم کوفه) امید خیری برایت ندارم.^[۳۷۲]

حرّ به امام گفت …

در آغاز ملاقات با امام علیه السّلام به حضرت عرضه داشت:

… و إنّي و الله لخائفٌ إن أنا قاتلتك أن أخسر الدّنیا و الآخرة، و أنا و الله کارهٌ أن یبتلیني الله بشيءٍ من أمرك،… .^[۳۷۳]

… به خدا سوگند همانا می ترسم که اگر با شما بجنگم دنیا و آخرت زیان کنم، و به خدا قسم خوش ندارم که خداوند مرا به چیزی (از مخالفت) در امر شما مبتلا نماید… .

در نقل دیگری چنین آمده است:

فلعلّ الله أن یأتي بأمر یرزقني فیه العافیة من أن أبتلي بشيءٍ من أمرك… .^[۳۷۴]

امید است که خداوند مرا به چیزی از امر شما جز به عافیت روزی نکند … .

خواب دیدن حرّ پدرش را

در برخی از مقاتل چنین آمده است: حرّ به امام عرضه داشت:

سيّدي! رأيت اللّيلة أبي في منامي، فقال لي: أين كنت في هذه الأيّام؟ قلت: خرجت لآخذ الطّريق على الحسين عليه السّلام، فصاح عليَّ، و قال: وا ويلاه! ما أنت و ابن رسول اللَّه؟ إن كنت تريد أن تعذّب و تخلّد في النّار فاخرج إلى حربه‏، وإن أحببت أن يكون جدّه شفيعك‏ في القيامة و تحشر معه في الجنّة فانصره و جاهد معه.^[۳۷۵]

ای سرورم! شب گذشته پدرم را به خواب دیدم، به من گفت: در این روزها کجا بودی؟ گفتم: برای گرفتن سر راه حسین علیه السّلام خارج گردیده ام، بر من فریاد زد، و گفت: واویلاه! تو را چه و فرزند رسول الله؟ اگر می خواهی عذاب شده و در آتش جاودانه باشی  پس به جنگش برو، و اگر دوست داری که در روز قیامت جدّ او شفیع تو باشد و با او در بهشت محشور شوی، او را یاری ده و همراه با او جهاد کن.

بهشت انتخاب حرّ

و منابعی که ذکر خطای حرّ را از روایت منسوب به ابومخنف ذکر کرده اند، سخن حرّ را که در جواب مهاجر بن اوس فرمود، چنین آورده اند:

و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه لا أختار على الجنّة شيئاً، و لو قطّعت و أحرقت.^[۳۷۶]

به خداوند سوگند همانا خود را میان بهشت و آتش مخیّر می بینم، و به خدا قسم که چیزی را بر بهشت ترجیح نداده و اختیار نمی کنم، هرچند که پاره پاره شده و سوزانده شوم.

سخن حر با فرزندش

حرّ پیش از آغاز جنگ، به امام و یارانش پیوست و نیز خطاب به فرزندش گفت:

يا بنيّ! لا صبر لي‏ على‏ النّار، فسر بنا إلى الحسين عليه السّلام لننصره ونقاتل بين يديه، فلعلّ اللَّه تعالى يرزقنا الشّهادة، ونحظى بالسّعادة الّتي لا انقطاع لها!

ای فرزندم! همانا مرا بر آتش صبر (و توان) نیست، پس بیا به سوی حسین علیه السّلام برویم او را یاری کنیم و پیشاپیش او (با دشمنانش) بجنگیم، امید است که خداوند شهادت را روزی ما کند، و به سعادتی پیوسته برسیم!

و فرزندش به او گفت:

لست مخالفك.^[۳۷۷]

با تو مخالفت نکنم.

و در روایتی دیگر به فرزندش چنین فرمود:

يا بنيّ! لا صبر لي‏ على‏ النّار، ولا على غضب الجبّار، و لا أن يكون غداً خصمي أحمد المختار؛ يا بنيّ! أما ترى الحسين عليه السّلام يستغيث فلا يُغاث؟ ويستجير فلا يُجار؟ يا بنيّ‏! سر بنا إليه نُقاتل بين يديه، فلعلّنا نفوز بالشّهادة ونكون من أهل السّعادة.

ای فرزندم! همانا مرا بر آتش صبر (و طاقت) نیست، و نه بر غضب خداوند، و نه بر این که فردا (ی قیامت پیامبر) احمد مختار دشمنم باشد؛ ای فرزندم! آیا حسین علیه السّلام را نمی بینی که دادخواهی می کند و دادرسی ندارد؟ و امان خواهی می کند و کسی او را امان نمی دهد؟ بیا برویم و پیشاپیش او مبارزه نماییم، امید است که به شهادت رستگار شده و از اهل سعادت گردیم.

و پسرش در پاسخ گفت:

حبّاً وكرامة.^[۳۷۸]

(از جان و دل) با دوستی و کرامت (می پذیرم).

برادر حرّ

جمال الدين محدّث كه از ثقات مخالفین است، در كتاب روضة الأحباب مى‏نويسد: چون حرّ آهنگ جنگ فرمود، برادرش مصعب بن يزيد رياحى كه هنوز در ميان لشكر ابن سعد بود، اين ارجوزه حرّ [به هنگام مبارزه حرّ پس از شهادت فرزند] را بشنيد، اسب برانگيخت، كوفيان چنان دانستند كه به مبارزه برادر مى‏تازد؛ چون راه نزديک كرد، حرّ را ترحيب و ترجيب فرستاد و ندا داد: اى برادر! مرا از مطموره (سياه چاه) غوايت (هلاكت، گمراهى) به شاه راه هدايت دلالت فرمودى. اينک از در توبه و انابه آمده‏ام. حرّ او را به حضرت حسين عليه السّلام آورد تا تائب گشت و در ميان اصحاب بر صف شد. [ناسخ التّواريخ توبه برادر حرّ را بعد از مبارزه حرّ و شهادت فرزند حرّ ذكر مى‏كند].^[۳۷۹]

خاندانی بر مدار ولایت

عموی حرّ، مطر بن ناجیة است که بر شرطه حضرت علی علیه السّلام بوده است.^[۳۸۰] و چنان چه می بینیم، فرزندش و برادرش، برای یاری امام، حرّ را همراهی می کنند و حتی پدرش در خواب، او را به حمایت و یاری امام فرا می خواند، از همین جا آشکار می شود که این خاندان، بر مدار ولایت و پیروان راستین راه هدایت بوده اند نه از بنی امیه یا پیرو آنان.

دستمال امام بر پیشانی حرّ

سيد نعمت اللَّه جزائرى رحمه الله نقل می کند: جمعى از موثّقين برايم نقل كردند كه چون شاه اسماعيل (صفوی)، بغداد را متصرّف شد، به مشهد امام حسين علیه السّلام رفت و شنيد پاره‏اى مردم از حر بد مى‏گويند، سر قبر او آمد و دستور داد قبرش را شكافتند، ديدند در قبر خوابيده و گویى تازه به خون غلطيده و دستمالى به سرش بسته است، شاه خواست آن دستمال را كه طبق تواريخ، حسين علیه السّلام بر سر او بسته برگيرد، چون دستمال را باز كردند خون سر روان شد تا قبر را پر كرد و چون آن دستمال را بستند بند آمد و چون گشودند خون روان‏ شد و هر كارى كردند بدون آن دستمال خون بند نيامد و حسن حال او بر آن ها روشن شد و دستور داد مقبره‏اى براى او ساختند و خادمى بر آن گماشت.^[۳۸۱]

مدال امام علیه السّلام به حرّ: أنت الحرّ  …

«أَهْلاً بِكَ وَ سَهْلاً، أَنْتَ وَ اللهِ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ».^[۳۸۲]

بفرما خوش آمدی، به الله سوگند تو  در دنیا و در آخرت آزاده ای.

«أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي اْلآخِرَةِ».^[۳۸۳]

تو آزاده ای چنان که مادرت تو را نامیده، در دنیا و در آخرت آزاده ای.

«بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يا حُرُّ! أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».^[۳۸۴]

به به تو را ای حرّ! تو در دنیا و در آخرت آزاده ای چنان که نامیده شده ای.

«أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْیا وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الْآخِرَةِ».^[۳۸۵]

تو آزاده ای در دنیا و در آخرت.

امام علیه السّلام التفاتی به حرّ که رمق (و جان داشت) نمود، و در حالی که خاک و خون از صورت او پاک می کرد به او فرمود:

«أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».

تو آزاده ای چنان که مادرت تو را نامیده، و تو آزاده ای در دنیا و در آخرت.

و امام برایش چنین سرود:

لَنِعْمَ الْحُرُّ حُرُّ بَني رِياحِ* صَبورٌ عِنْدَ مُشْتَبَكِ الرِّماحِ

وَ نِعْمَ الْحُرُّ إِذْ نادىٰ حُسَيْنا* وَ جادَ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الصَّباحِ

فَيا رَبّي أَضِفْهُ في جِنانِ* وَ زَوِّجْهُ مَعَ الْحورِ الْمِلاحِ.^[۳۸۶]‏

حقّا که نیک آزادمردی است حرّ از قبيله بنى رياح!

صبور است هنگام پیاپی آمد و شد نیزه ها

و چه نيک آزاده ‏اى كه به نداى حسين لبيک گفت

و در اين صبح گاه جان خود را بخشش كرد

پس اى پروردگارم! در بهشت ها او را مهمان كن

و با حوریان مليح بهشتى همسر گردان.

حرّ شهید در زیارت

حرّ شهید در زیارت امام زمان عجّل الله فرجه الشّریف:

«… السَّلامُ عَلَى الْحُرِّ بْنِ يَزيدَ الرِّياحِيِّ، السَّلامُ عَلىٰ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَيْرٍ الْكَلْبِيِّ…».^[۳۸۷]

… سلام بر حرّ بن یزید ریاحی، سلام بر عبد الله بن عمیر کلبیّ، … .

و در زیارت رجبیّه شهداء علیهم السّلام آمده است:

«السَّلامُ عَلیٰ سَعیدِ بْنِ عَبْدِ اللهِ الْحَنَفِيِّ، السَّلامُ عَلیٰ حُرِّ بْنِ یَزیدِ الرِّیاحِيِّ، السَّلامُ عَلیٰ زُهَیْرِ بْنِ القینِ، السَّلامُ عَلیٰ حَبیبِ بْنِ مُظاهِرٍ، ‏… السَّلامُ‏ عَلَيْكُمْ‏ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّونَ،‏ أَنْتُمْ خِيَرَةٌ (خِيَرَةُ اللهِ)، إِخْتارَكُمُ اللهُ لِأَبي عَبْدِ اللهِ عَلَيْهِ السَّلامُ، وَ أَنْتُمْ خاصَّةٌ (خاصَّتُهُ)، إِخْتَصَّكُمُ اللهُ، أَشْهَدُ أَنَّكُمْ قُتِلْتُمْ عَلَى الدُّعاءِ إِلَى الْحَقِّ، وَ نَصَرْتُمْ وَ وَفَيْتُمْ وَ بَذَلْتُمْ مُهَجَكُمْ مَعَ ابْنِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ أَنْتُمُ السُّعَداءُ (سُعَداءُ)، سَعِدْتُمْ وَ فُزْتُمْ بِالدَّرَجاتِ الْعُلىٰ. فَجَزاكُمُ اللهُ مِنْ أَعْوانٍ وَ إِخْوانٍ خَيْرَ ما جازىٰ مَنْ صَبَرَ مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، هَنيئاً لَكُمْ ما أُعْطيتُمْ، وَ هَنيئاً لَكُمْ ما بِهِ (بِما) حُيّيتُمْ، طافَتْ عَلَيْكُمْ مِنَ اللهِ الرَّحْمَةُ، وَ بَلَغْتُمْ بِها شَرَفَ الْآخِرَةِ».^[۳۸۸]

سلام بر سعید بن عبد الله حنفی، سلام بر حرّ بن یزید ریاحی، سلام بر زهیر بن القین، سلام بر حبیب بن مظاهر، …سلام بر شما ای خداییان، شما اختیارشدگان (خداوند) هستید برای (یاری و شهادت در رکاب) امام، و شما خاصّان خداوند هستید، الله شما را خاصّ خود نموده، شهادت می دهم که شما بر دعوت به حق کشته شدید، و یاری کردید و وفا نمودید و خون جگر خود را همراه با پسر رسول الله صلّی الله علیه و آله دادید، و شما سعادت مندان هستید، سعادت مند شدید و به درجات والا پیروز گشتید، در نتیجه خداوند به شما پاداش یاران و برادرانی بهتر از آن چه را که به صابران همراه با رسول الله صلّی الله علیه و آله داده بدهد، گوارایتان باد آن چه را که به شما داده، و گوارایتان باد آن چه را که به سبب آن زنده گشتید، رحمت خداوند (شما را فراگرفته) و گرداگردتان باد، و به سبب آن به شرف آخرت رسیدید.

در زیارت شهدا و خطابات به آن ها، حضرت حرّ شهید نیز داخل است … و شکی در علوّ مقام و  قداست او  نیست زیرا در  زیارت ناحیه  مقدّسه و زیارت رجبیّه بر  او  سلام رفته است.^[۳۸۹]

***

توبه «حرّ» از چه بود؟!!!

سؤال۳۶- آیا حرّ شهید توبه کرده؛ (توبه اش به خاطر مزاحمت و مخالفت امر امام علیه السّلام بود و یا چیز دیگری؟)

جواب-  چنان چه گذشت، خروج حرّ از آغاز برای جنگ نبوده تا سخن از توبه و قبول توبه او به میان بیاید. او در باطن قصد پیوستن به امام را داشت؛ و این که بنابر برخی از اخبار، حرّ توبه نمود و آن را با گفتار خود به امام آشکار نمود، ممکن است بدین جهت باشد که بنابر ظاهر و ماموریّتش، سردار لشکری از جانب پسر زیاد بوده تا راه بر امام بگیرد و او را دستگیر کرده و به کوفه ببرد، یا از آن جا که پیش بینی نموده بود که اگر در لشکر ابن زیاد باشد، بتواند عده ای را به سپاه امام ملحق ساخته و از درگیری جلوگیری نماید، و از این که به فکر خود اعتماد کرده توبه نموده باشد، چنان که هنگام پیوستن به جمع اصحاب امام به حضرت عرضه داشت:

والله الذي لاإله إلّاهو ما ظننت القوم یردّون علیك ما عرضت علیهم، و لایبلغون بك هذه المنزلة.^[۳۹۰]

به خداوندی که خدایی جز او نیست سوگند که گمان نمی بردم که این قوم آن چه را بر آنان عرضه نمودی بر تو رد کنند (و نپذیرند)، و (گمان نمی بردم که) تو را به این جای گاه برسانند.

در برخی منابع دیگر نیز وجه عذر حرّ شهید علیه السّلام از آن چه انجام داد از زبان او خطاب به امام، چنین آمده است:

جعلت فداك يابن رسول الله! أنا صاحبك الّذي‏ حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك ما عرضته عليهم، و لا يبلغون منك هذا المنزلة، و اللّه لو علمت‏ أنّهم ينتهون‏ بك إلى‏ ما أرى‏ ما ركبت مثل‏ الّذي ركبت، فإنّي‏ تائب إلى اللّه ممّا صنعت، … .^[۳۹۱]

فدایت شوم اى پسر رسول خدا! من همان مصاحبى هستم كه مانع از بازگشت‏تان شده‏ام، و در راه شما را همراهى كرده و در اين مكان شما را متوقف كرده‏ام، هرگز گمان نمى‏كردم اين قوم [یعنی سپاه عمر سعد، پيشنهادى‏] را كه به آنان ارائه مى‏دهى، رد كرده و بدان ترتيب اثر نخواهند داد، سوگند به خداوند اگر می دانستم که اینان کار را به آن چه می بینم (یعنی جنگ و خون ریزی) می رساندند، هرگز چنین نمی کردم، همانا از آن چه کرده ام تائب به درگاه خداوند  هستم… .

یا بدین جهت باشد که بایسته بود از اوّلین ملاقات با امام، گوش به فرمان امام می بود،

به هر حال او با این کار خویش، به دیگران فهماند که دیگر با دشمنان در ظاهر سازش و همراهی نمی کند، و ملحق شدن سردار رشید و شجاعی چون او به امام شکستی بزرگ بر روان لشکر دشمن بود و نیز نشان داد که راه توبه باز و امام توبه پذیر است و …؛

سپس جنگ و نبردی جانانه با دشمن کرد و تعداد صد سوار و ده نفر پیاده از لشکر بنی امیّه لعنهم الله را به درک واصل نمود.^[۳۹۲]

حرّ و زهیر با هم به میدان رفتند و یک دیگر را کمک می کردند، و این دو صحابی جلیل، در باطن با امام بودند و قبل از ملحق شدن به امام، تقیّه می کردند و در میدان نبرد در کربلا نیز هم رزم بودند.

از سخنان و رفتار حرّ با امام به خوبی و وضوح معلوم می شود که وی تقیّه می نموده، و آن چه را درباره آن ندای غیبی، و خواب دیدن پدرش گفته برای این است که دیگران بدانند از آغاز برای جنگ با امام نیامده و با دشمن در ظاهر مصانعه می کرده، تا بتواند به قدر توان خود، از برافروخته شدن آتش جنگ جلوگیری کند، و در عاقبت به امام بپیوندد، چنان چه تا جایی که توانست افرادی را به سپاه امام ملحق نمود، چون بیش از بیست هزار نفر از کوفیان با مسلم بن عقیل علیه السّلام بیعت کرده بودند، او امید داشت اگر بتواند جلوی درگیری و جنگ را بگیرد، یا کسانی را به امام ملحق نماید، چنان چه فرزند خود «عليّ» یا «بُکیر» و غلام ترکش «عروة» و برادرش «مصعب» را نیز به امام ملحق نمود.

حرّ در خطاب خود به امام عرضه می داشت: «یابن رسول الله!» و کمال احترام را با امام علیه السّلام مراعات می نمود. همراهی وی با حضرت تا کربلا، و نبردن حضرت به کوفه و اقتدا نمودنش در نماز به حضرت و خطابه ای که در میدان جنگ برای دشمنان ایراد نمود و… همه نشان دهنده ایمان و ارادت خالصانه او نسبت به امام است، و در آخر شجاعانه به میدان رفت و بسیاری از دشمنان را به جهنم فرستاد و  خودش و برادر و فرزندش در راه امام مظلوم ناجوان مردانه به شهادت رسیدند. کسی که رضای خداوند را بخواهد و آزاده و حق خواه باشد و با دقت و به دیده توجه به آن چه در این جوابیّه آوردیم بنگرد، هرگز در عقل وافر و قصد خیر حرّ شهید شک نمی کند و او را مجاهدی آزاده و دانا می داند و او را بزرگ داشته و عزیز می دارد، بلکه او را در رفتار با دشمن، همانند زهیر بن القین، عامل به تقیّه می داند. برای دانستن فضل او همین بس است که در زیارت صادره از ولیّ معصوم بر او سلام داده شده است.

تذکر

لازم است در سخن گفتن و اظهار نظر کردن به هر نحوی نسبت به شهید والا مقام حرّ علیه السّلام کمال تعظیم را بداریم و تحقیق نکرده اظهارنظر نکنیم زیرا او از شهدای کربلاست، و امام حسین علیه السّلام شخصاً با دستان مبارکشان خاک و خون از صورت مبارکش پاک فرمود، و دستمال خود را به سرش بست و آن اشعار را در وصفش سرود و … .

این جانب برای کسانی که اهلیّت اظهار نظر راجع به این بزرگوار را ندارند و سخنانی دور از حقیقت و واقعیّت و چه بسا تهمت به آن حضرت می زنند بسیار متأسفم، گاهی گفته اند: حرّ به جهت این که سر راه امام گرفت و چنین و چنان کرد سبب شد تا از فیض این که سرش بریده شود محروم گشت، و مرقد او از حائر امام حسین علیه السّلام دور شد و در جمع شهدا دفن نشد و سخنان سخیف دیگر که به یقین سبب آزردگی امام حسین بلکه همه معصومین و حضرات شهداء کربلاء علیهم السّلام می گردد. ما را چه به حکم کردن درباره کسانی که خاصّة الله اند، ما کجا و آنان کجا؟ ان شاءالله تعالی به زودی ولیّ الله الأعظم حجّة بن الحسن المهدیّ عجّل الله فرجه الشّریف خواهد آمد و در دولتش مسجدی با هزار در از کوفه و نجف تا کربلاء و تا پشت نهر فرات می سازد که قبر حرّ شهید را نیز در خود خواهد داشت و از مزارات شیعیان بیش از پیش خواهد شد، اضافه بر این که او همراه با امام حسین و شهدای کربلا علیهم السّلام رجعت خواهد کرد. حرّ از کسانی است که معصوم علیه السّلام درباره آنان فرمود:

«مُناخُ رِكابٍ، وَ مَصارِعُ شُهَداءَ، لايَسْبِقُهُمْ مَنْ كانَ قَبْلَهُمْ، وَ لا يَلْحَقُهُمْ مَنْ كانَ بَعْدَهُمْ». ^[۳۹۳]

محلّ خواباندن مرکب‏هایی، و محلّ شهادت شهدایی، که گذشتگان آنان بر آن ها پیشی نگرفتند، و کسانی که پس از ایشان هستند نیز هرگز به ایشان نخواهند پیوست.

***

پاسخ به تتمّه افتراءات به حضرت حرّ شهید سلام الله علیه

سؤال۳۷- لطفاً با توجه به این که اصحاب حضرت اباعبد الله الحسین سلام الله علیه مورد هجمه شدید از طرف گروه های مختلف قرار دارند و در این میان شاید بیشترین شبهه ها در مورد جناب شهید حرّ بن یزید ریاحی وجود دارد لطف فرموده به سؤالات زیر پاسخ فرمائید:

روی منبرها اشکال می کنند که مقام «حرّ» به خاطر این که راه بر امام علیه السّلام بست پایین تر از بقیّه شهداء است، و با وجود این که توبه کرد و حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام توبه اش را پذیرفت با این حال:

الف) سر همه شهداء از تن مبارک شان جدا شد ولی این اتفاق برای جناب حرّ نیفتاد؛

ب) حضرت ابا عبد الله علیه السّلام همه شهدا را به خیمه دارالحرب آوردند ولی جناب حرّ را قوم و عشیره اش بدن مطهّرش را بردند و دفن کردند؛

ج) تمامی شهداء کربلاء را امام معصوم بر بدن آن ها نماز خوانده و دفن نمودند ولی جناب حرّ از این فضیلت نیز محروم است زیرا قوم و قبیله اش این کار را انجام دادند؛

د) تمامی شهدای کربلاء که در آن روز فاجعه یعنی دهم ماه محرّم سال۶۱ هجری قمری تا قبل از ظهر به شهادت رسیدند و پایین پای حضرت و در حائر الحسین علیه السّلام دفن اند و جناب حرّ شهید علیه السّلام با مسافتی حدود ۶ کیلومتر دورتر از حضرت و بقیّه شهدا دفن اند؛

هـ) روی منبرها گاهاً گفته می شود: با همه وجودی که حرّ علیه السّلام توبه کرد ولی به خاطر این که یک لحظه بدن حضرت زینب سلام الله علیها و اطفال امام حسین علیهم السّلام را لرزاند و با سپاه هزار نفری آمد الآن می بینیم که قبر ایشان در کربلا محلّ جمع شدن اراذل و اوباش می باشد، و این را من خود از یک منبری شنیدم؛

و) آیا کلمه (مادرت به عزایت بنشیند) از طرف امام حسین علیه السّلام به جناب حرّ شهید یک نفرین وتوهین است؟ و آیا چنین چیزی بیان شده؟ و اگر بیان شده بفرمایید چه بار معنایی دارد؟

ز) آیا برداشت این که داستان های شهدای کربلا را روی منابر این گونه نقل کنند که کسانی که حضرت سیّدالشّهداء علیه السّلام را در ظهر عاشوراء یاری نمودند قبل از این اتفاق یعنی رویارویی با امام حسین علیه السّلام بعضاً آدم های پاکی نبودند و یک مرتبه تصمیم گرفتند و خوب شدند و بهشتی شدند تا ما نیز امروزه اگر خود را گنه کار می دانیم نا امید نشویم و به درگاه ایشان روی آورده و سرنوشت زندگی خود را تغییر دهیم و غیره…؟ آیا این قیاس و مثال آوردن درست است؟ یا اصحاب حضرت علیه السّلام همگی از عالم ذرّ خوب بوده و در آن عوالم (قالوا بلی) را اصطلاحاً گفته اند؟

ح) گفته شده است که جناب حرّ شهید راه را بر امام بست و در لشکر کفر بود، و وقتی که توبه کرد و به محضر امام آمد اوّلین کسی بود که به میدان رفت و بدون خواندن حتّی یک نماز صحیح شهید شد و از دنیا رفت!! آیا چنین است؟

و سؤال آخر و نه آخرین:  آیا بودن در لشکر کفر (عمربن سعد) و قرار گرفتن روبروی امام علیه السّلام و بعد آمدن و قرار گرفتن در لشکر امام آیا از مخلَصین بودن و ارزش عصمت یاران امام علیه السّلام می کاهد؟

جواب- از کارهای شیطان رجیم و شیاطین جنّی و انسی لعنهم الله تعالی این بوده و هست که در عقائد حقّه القای شبهه کنند، تا جاهلان را فریفته و گمراه نمایند. و از موارد شبهه که بر روی آن تأکید دارند این است که درباره حضرات محمّد و آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم و خاصّه درباره سیّد الشّهداء علیه السّلام و فاجعه عاشورا، ایجاد و القا و نشر شبهه ها نمایند.

امام زین العابدین علیّ بن الحسین علیهما السّلام از حضرت زینب از امیرالمؤمنین علیهم السّلام روایت کند که فرمود:… و هنگامى كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله خبر  واقعه عاشورا را براى ما نقل مى‏نمودند فرمودند:

«إِنَّ إِبْليسَ‏ لَعَنَهُ اللهُ في ذٰلِكَ الْيَوْمِ (یوم عاشوراء) يَطيرُ فَرَحاً فَيَجُولُ الْأَرْضَ كُلَّها بِشَياطینِهِ وَ عَفاريتِهِ فَيَقُولُ: يا مَعاشِرَ الشَّياطينِ! قَدْ أَدْرَكْنا مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ الطَّلِبَةَ، وَ بَلَغْنا في هَلاكِهِمْ الْغايَةَ، وَ أَوْرَثْناهُمُ النّارَ، إِلّا مَنِ اعْتَصَمَ بِهٰذِهِ الْعِصابَةِ، فَاجْعَلُوا شُغُلَكُمْ بِتَشْكيكِ النّاسِ فيهِمْ، وَ حَمْلِهِمْ عَلىٰ عَداوَتِهِمْ، وَ إِغْرائِهِم بِهِمْ وَ أَوْلِيائِهِمْ، حَتّیٰ تَسْتَحْكِمُوا ضَلالَةَ الْخَلْقِ وَ كُفْرَهُمْ، وَ لا يَنْجُو مِنْهُمْ ناجٍ، وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْليسُ‏ وَ هُوَ كَذُوبٌ أَنَّهُ؛ لا يَنْفَعُ مَعَ عَداوَتِكُمْ عَمَلٌ صالِحٌ، وَ لا يَضُرُّ مَعَ مَحَبَّتِكُمْ وَ مُوالاتِكُمْ ذَنْبٌ غَيْرُ الْكَبائِرِ».

همانا ابليس لعنة اللَّه عليه در آن روز (روز عاشوراء) از خوش حالى به پرواز درآيد و در تمام نقاط دستياران و عفريت‏هايش را فرا خوانده و به آن ها مى‏گويد: اى جماعت شياطينف طلب و تقاصّ خود را از فرزند آدم گرفته، و در هلاكت ايشان به نهايت آرزوى خود رسيده، و آتش دوزخ را نصيب ايشان نموديم، مگر كسانى كه به اين جماعت (اهل بيت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله) بپيوندند، از اين رو سعى كنيد نسبت به ايشان در مردم تردید ايجاد كرده، و آن ها را بر دشمنى ايشان واداريد، تا بدين وسيله گمراهى مردم و كفرشان مسلّم و محقّق شده، و نجات دهنده‏اى برايشان نیاید، ابليس با اين كه بسيار دروغ‏گو است اين‏ كلام را به ايشان راست گفت، وى به آن ها اطلاع داد؛ اگر كسى با اين جماعت (اهل بيت صلّى اللَّه عليه و آله) عداوت داشته باشد هيچ عمل صالحى برايش نافع نيست، چنان چه اگر با ايشان محبّت داشته باشد هيچ گناهى غير از معاصى كبيره ضررى به او نمى‏رساند.

زائده گويد: سپس علىّ بن الحسين عليهما السّلام پس از نقل اين حديث برايم فرمودند:

«خُذْهُ إِلَيْكَ، ما لَوْ ضَرَبْتَ في طَلَبِهِ آباطَ الْإِبِلِ حَوْلًا لَكانَ قَليلاً».^[۳۹۴]

اين حديث را بگير و ضبط كن، اگر در طلب آن يک سال شتر مى‏دواندى و در كوه و كمر به دنبال آن تفحّص مى‏كردى، محقّقاً كم و اندک بود.

و اکنون که دشمنان حق می بینند ظهور نور دین حق و مظاهر عالیه آن و اعلای آن ها عاشورا، بیشتر شده، آنان نیز نهایت سعی خود را در گمراه کردن مستعدّین می نمایند، و متأسفانه کسانی که در حوادث مهمّ تاریخی و معارف حقّه تحقیق دقیق ننموده اند، آگاهانه و یا نا آگاهانه، وسیله ای برای تحقق اهداف آنان می شوند.

و از بهترین ظهورات ارادات ربّ تعالی و زیباترین آن ها همان طور که حضرت زینب کبری علیها السّلام فرمودند: «ما رَأیْتُ إِلّا جَمیلاً»، در واقعه فجیعه عاشورا که «لا یَوْمَ کَیَوْمِكَ یا أَبا عَبْدِ اللهِ» است، بواطن و غیبات وجودی همه شهدا و از آن ها حرّ شهید سلام الله علیهم به ظهور آمد و معلوم شد که آنان خاصّة الله و خیرة الله هستند:

«السَّلامُ عَلىٰ‏ سَعيدِ بْنِ عَبْدِ اللهِ الْحَنَفيِّ، السَّلامُ عَلىٰ‏ حُرِّ بْنِ يَزيدِ الرِّياحِيِّ، … السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّونَ، أَنْتُمْ خِيَرَةُ اللهِ، إِخْتارَكُمُ‏ اللهُ‏ لِأَبي‏ عَبْدِ اللهِ عَلَيْهِ السَّلامُ، وَ أَنْتُمْ خاصَّتُهُ اخْتَصَّكُمُ اللهُ. أَشْهَدُ أَنَّكُمْ قُتِلْتُمْ عَلَى الدُّعاءِ إِلَى الْحَقِّ، وَ نَصَرْتُمْ، وَ وَفَيْتُمْ، وَ بَذَلْتُمْ مُهَجَكُمْ مَعَ ابْنِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ أَنْتُمْ سُعَداءُ، سُعِدْتُمْ وَ فُزْتُمْ بِالدَّرَجاتِ».^[۳۹۵]

سلام بر سعید بن عبد الله حنفی، سلام بر حرّ فرزند یزید ریاحی، … درود بر شما اى راسخين در علم و دين، شما اختیار شده خداوند هستید، الله شما را برای امام حسین علیه السّلام اختیار کرده، و شما اختصاص یافتگانی هستید که الله شما را اختصاص داده است. شهادت می دهم که شما بر دعوت به حق کشته شدید، و یاری نمودید، و وفا نمودید، و خون دلتان را (برای) فرزند رسول الله صلّی الله علیه و آله و با او بذل نمودید، و شما سعادتمند هستید، به سعادت رسیدید و درجات را بردید.  

در زیارت شهدا صادره از ناحیه مقدّسه نگاه کنید که سلام حضرت صاحب الأمر  عجّل الله فرجه الشّریف بر حرّ شهید پیش از بسیاری از شهدای کربلا می باشد، و هم چنین در زیارت رجبیّه شهدا، برای کسی که صاحب وجدان و فطرت سلیمه است بطلان سخنانی که نقل کردید معلوم می شود.

در این جا نکته ای لازم به ذکر است؛ بیشتر این سخنان بی اساس که از بعضی نقل کردید، از منابع بی اعتبار مخالفین و نواصبی چون طبری لعنة الله علیهم می باشد که نسبت می دهند به مقتل ابی مخنف لوط بن یحیی که متوفّای ۱۵۷ از اصحاب امام جعفر صادق علیه السّلام است. فاصله زمانی وفات او و ولادت طبری که در اواخر سال۲۲۴ و یا اوائل۲۲۵ بوده، ۶۸ سال است، باید که واسطه و یا واسطه ها معلوم شوند که برای ما مجهول اند و دو راوی در سند مقتل منسوب نیز مجهول و غیر معتبر می باشند، و آن چه مسلّم است، بنابر سخن جامع کتاب «مقتل الطّفّ» میان متن طبری و متن دیگرانی که از مقتل نقل کرده اند اختلاف فاحشی وجود دارد، لذا منقولات از مقتل ابی مخنف اگر مقرون به قرائنی موثّق و صحیح نباشد، معتبر و قابل استناد نیست.

الف) ما را چه به ارزش گذاری و سنجیدن ارزش آنانی که در مقام و رتبه «خیرة الله» و «خاصّة الله» هستند، آنان را خداوند تعالی اختیار نموده، پیش از نشأه دنیویّه منتخَب ربّ جلیل برای ابی عبد الله الحسین علیه السّلام بوده اند، و ما که درک احاطی مقامات آنان را نداریم نمی توانیم با حساب ظاهر بسنجیم، اضافه بر این که بسیاری از حقایق آن واقعه عظیمه از ما مخفی است، و بسیاری از منابع درباره آن مفقود شده و به دست ما نرسیده است هم چون؛ مقتل الحسین علیه السّلام اصبغ بن نباتة و شیخ صدوق و طوسی و دیگر مقاتل معتبر، و انسان منصف با تقوی و یا حتّی انسان مقیم در مقام انسانیّت باید در مسائل مهم تاریخی با دقّت و تحقیق سخن بگوید، و قضاوت او مستند به دلیل محکمی باشد.

حضرت خضر علیه السّلام او را پیشتر از ملاقات با امام، ۳ بار به بهشت بشارت داده، و امام آن بشارات را تأیید نمود، و این که حرّ حکایت آن را برای امام در جمع ذکر می کند و در تاریخ ثبت می گردد، برای اظهار حقیقت امر او و امام و اتمام حجّت بر دشمنان است تا شاید کسانی دست از جنگ با امام کشیده و به گناه این  ظلم عظیم آلوده نشوند.

ب) حرّ شهید را نیز به خیمه آوردند، و حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام خاک و خون از صورت مبارکش پاک می کرد و می فرمود:

«أَنْتَ الْحُرُّ کَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْیا و حُرٌّ في الآخِرَةِ، وَ سَعیدٌ فِي الْآخِرَةِ».^[۳۹۶]

تو آزاد مرد هستی همان طور که مادرت تو را حرّ نامید، آزاد مرد در دنیا و آزاد مرد در آخرت، و سعات مند در آخرت.

امام علیه السّلام با این کلام خود او را به تمامه امضا فرموده، و دستمال خود را به سر مطهَّر حرّ بستند که پس از چند صد سال هنوز تن مطهّرش سالم بود گویی که به خواب رفته است و آن گاه که دستمال را باز کردند قبر مطهّرش از خون سرش پر شد، آیا به این مطالب مستند توجّه نمی کنند؟!

ج) و روایاتی داریم که هر شیعه مخلصی هر کجای عالم بمیرد ولیّّ معصوم برای تجهیز او می آید، و آن چه از موارد برای ما حکایت شده و قابل انکار نیست؛ حضور امیر المؤمنین علیه السّلام برای تجهیز سلمان محمّدی و حضور امام موسی بن جعفر علیه السّلام برای تجهیز شطیطه در شهر نیشابور که این حکایات را مستنداً در کتاب «شاخ سار شجره طیّبه» آورده ایم، حرّ شهید در رکاب سیّد الشّهداء که جای خود دارد. هم چنین احادیثی از رسول الله است که فرمودند: تاکنون مشغول حفر قبور شهداء بوده ام.

ضمن این که حسب تحدید حائر الحسین علیه السّلام که روایات آن را در کتاب «زیارات ذبیح آل محمّد العاشورائیّة» آورده ایم تا بعد از مرقد مطهّر حرّ نیز داخل در حائر الحسین علیه السّلام است، و در دولت کریمه آل محمّد صلّی الله علیهم و به دستور امام عصر عجّل الله فرجه الشّریف مسجدی با هزار درب بنا می شود و مساحت آن از کوفه تا حائر و تا پشت نهر فرات خواهد بود، یعنی تا کیلومترها پس از شهر کربلا ادامه خواهد داشت که شیعیان از همه جای جهان برای اقامه نماز به امامت ولیّ معصوم داخل آن مسجد می شوند، و مرقد حرّ شهید نیز داخل در این مسجد خواهد بود.

و قضیّه ملحق شدن اشخاصی به جمع حضرت و بنی هاشم علیهم السّلام هرگز احساسی نبوده، و به صریح زیارت معصومیّه، همه شهدای کربلا منتخب الهی و خاصّةالله می باشند، و این مقامی بسیار بلند است که از آن عصمت آنان استفاده می شود، و احادیث و مدارک معتبری را که دلالت بر عصمت ذاتیّه آنان می کند در کتاب «شاخسار شجره طیّبه» آورده ایم.

د) در زیارت صادره از ناحیه مقدّسه نیز پس از سلام بر شهدای بنی هاشم و پس از دوازده صحابی که آخرین آن ها حبیب بن مظاهر اسدی است، نوبت به سلام بر حرّ شهید علیهم السّلام می رسد.^[۳۹۷]

در زیارت رجبیّه نیز پس از سلام بر امام و شهدای بنی هاشم، سلام بر شهدای از اصحاب شروع می شود؛ اوّلین آن ها سعد بن عبد الله الحنفی و دومین ایشان حرّ بن یزید ریاحی است.^[۳۹۸]

اضافه بر این؛ مراقد مطهّر حضرت مسلم بن عقیل و هانی بن عروة که در کوفه اند و مضجع مطهّر قیس بن مسهّر صیداوی که در کوفه و نامعلوم است، آیا این دوری مسافت زمینی برای آنان موجب منقصتی می باشد؟!

هـ ) این که گفته شده مرقد مطهّر او محلّ جمع شدن اراذل و اوباش می باشد حرف باطلی است، ما در کودکی و هم اکنون چنین ندیده ایم بلکه محلّ اجتماع زائران دل باخته امام حسین و یاران شهیدش علیهم السّلام از همه جای جهان بوده و هست.

و) پیشتر گفته ایم که این سخن نقل شده از امام علیه السّلام: (ثکلتك أمّك- مادرت به عزایت بنشیند) در منابع مخالفین است و مورد اعتماد نیست و صحّت ندارد.

و حاشا و کلّا که آن امام رئوف به حر چنین سخنی بگوید او که بشارت بهشت به او داده شده و از اولین برخورد با امام، چنان احترام و تعظیم نمود و خود و لشکرش در نماز به حضرت اقتدا کردند.

ز) اصحاب امام علیهم السّلام از آغاز انتخاب شده و خاصّة الله بودند، و هیچ کدام براساس احساس تعیین سرنوشت نکردند بلکه همه براساس بصیرت درست بوده است، لکن قلم در دست مزدوران حاکمان ظالم بوده که چنین اخبار نادرستی را ساخته اند تا افراد پاک باخته امامان  همانند حرّ شهید و زهیر  را تخریب شخصیّت نمایند.

حضرات شهداء کربلاء علیهم السّلام همگی از عوالم اوّلیّه به ندای «هَلْ مِنْ ناصِرٍ یَنْصُرُني» امام علیه السّلام «لَبَّیْكَ یا داعِيَ اللهِ» را گفته بودند و ظهور اتمّ آن در عاشورا بوده است. و آنان بهترین شیعیان بودند و طینت شیعیان از فاضل و زیادت و جزء و شعاع طینت اهل  بیت اطهار است، همان طور که اصل طینت منتخَب الهی و منتَجَب او است، فاضل آن طینت نیز چنین است، و ظهور آن غیب وجودی ایشان در عالم دنیا و در روز عاشورای حسینی است و به یقین اگر از فاضل طینت علّیّین نبودند، هرگز به این شرافت بزرگ نمی رسیدند، شهادت شهدای کربلاء دَری  است که بسته شده است و نه متقدّمین و نه متأخّرین در آن راه ندارند، فافهم.

ح) اگر بپذیریم که او راه بر امام بست که دلیل محکمی ندارد، و بپذیریم که در لشکر کفر بود چون حسب ظاهر سربازان بنی امیّه بوده اند، گوییم: همه این ها در ظاهر بوده، در حالی که در میان آنان حدّاقل سه نفر بودند که در رکاب ابی عبدالله الحسین علیه و علیهم السّلام به فیض عظمای شهادت رسیدند، آیا آنان نیز چون در ظاهر در لشکر بنی امیّه بودند کافر بوده اند؟! و این که گفته شده: او اولین کسی بود که بدون خواندن یک نماز صحیح… می پرسیم: آیا آن نماز او که به امامت سیّدالشهداء علیه السّلام در اوّلین برخوردش با امام اقامه نمود نیز باطل است؟! و تا رسیدن به کربلا؟! ما لکم کیف تحکمون؟! آیا فکر نمی کنند که این افترای بزرگ بر شهیدی آزادمرد که شکوه دنیا و سرداری لشکری را داشت و شجاعت زبان زد او را که نه تنها آن ها را بلکه جان خود و فرزند و برادرش را نیز فدای امام کرد، ردّ سخن امام است که در چند موقع به او فرمود:

«أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْیا وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الْآخِرَةِ».^[۳۹۹]

تو در دنیا و آخرت حرّ  (و آزاد مردی).

«بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يا حُرُّ! أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».^[۴۰۰]

به به تو را ای حرّ! چنان که نامیده شده ای در دنیا و آخرت حرّ (و آزاد مردی).

«أَهْلاً بِكَ وَ سَهْلاً، أَنْتَ وَ اللهِ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ».^[۴۰۱]

خوش آمدی (از مایی)، قسم به الله که تو در دنیا  حرّ و در آخرت سعادت مندی.

«أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي اْلآخِرَةِ».^[۴۰۲]

تو حرّ (و آزادمردی) چنان که مادرت نامیدت، در دنیا حرّی و در آخرت سعادت مندی.

«وَ اللهِ‏ ما أَخْطَأَتْ‏ أمُّكَ‏ إِذْ سَمَّتْكَ حُرّاً، فَأَنْتَ وَ اللهِ حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ».

قسم به الله، مادرت در نامیدنت به حرّ خطا نکرد، پس به الله سوگند تو حرّ (و آزادمردی) در دنیا و در آخرت سعادت مندی.

و آن سخنانی که به امام گفت از عرض ارادتش به امام و حکایت بشارت ها و تأیید امام، آیا این ها حکایت از طیب ذات مطهّرش نمی کند؟! و شاید که ما با ادعای معلّم اخلاق و چنین چیزهایی هم چون امام معصوم به باطن اشخاص علمی احاطی داریم؟! آیا ولیّ معصوم هستیم که به صریح قرآن کریم که فرموده:

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ … »^[۴۰۳]

خداوند و رسولش و مؤمنان بی درنگ اعمال شما را می بینند.

و مؤمنان که در این آیه پس از خداوند و رسولش ذکر شده اند در احادیث بسیاری به امام معصوم تفسیر شده است، اوست که نیّات و اعمال همه در حیطه علم و قدرت اوست آیا ما نیز چنین هستیم؟! و یا باورمان شده که این مقام اکتسابی است؟!!!

أعاذنا الله من شرور أنفسنا و من تسویلات الشیطان الرّجیم و وساوسه، از این گناه بزرگ به خداوند تبارک و تعالی و به ولیّ الله الأعظم عجّل الله فرجه الشّریف پناه می بریم، و می خواهیم که بصیرت در دین و ایمانی ثابت و مستقرّ و تسلیم محض الله تعالی و رسول و اهل بیت اطهار مرحمت نمایند.

جواب سؤال آخر

خفقان و اختناقی که در عصر بنی امیّه لعنة الله علیهم حاکم بود و به ویژه از آغاز قرار گرفتن عبید الله بن زیاد لعنة الله علیهما در دار الإماره شهر کوفه که دستور داد کسی از کوفه خارج نشود و کسی از خارج داخل نشود مگر این که او را نزدش بیاورند و دروازه ها را بست و بر سر راه ها، لشکر و مأمور گماشت تا کسی به یاری امام نرود و از طرف حضرت کسی داخل نشود، لذا اشخاصی که منسوب به امام بودند مانند عبد الله یقطر و قیس بن مسهّر صیداوی دست گیر شدند و آن ها را به شهادت رساندند، به همین خاطر برخی از شهدای کربلا به سختی و با تقیّه و به ظاهر خود را در لشکر دشمنان امام قرار دادند تا بتوانند خود را به امام برسانند.

و این که کسانی به ظاهر از عاملان دشمن باشند تا بتوانند به حق و اهل حق کمک کنند امری عقلی و شرعی است، همانند حضرت یوسف نبیّ و علیّ بن یقطین و غیر آن ه، و ما نباید به ظاهر قضاوت نماییم و باطن اشخاص را خداوند تعالی می داند، پسر مرجانه لعنة الله علیهما حتی میزبان خود هانی بن عروه صحابی رسول الله صلّی الله علیه و آله و شهید بزرگوار را که خود صاحب قبیله ای بزرگ بود و از او حمایت کردند، به مکر به دار الإماره کشاند و با طرز فجیعی او را به شهادت رساند، و میثم تمّار صاحب سرّ امیر المؤمنین علیه السّلام را به فجیع ترین وجه در ملأ عامّ به شهادت رساند و… آیا می توان تصوّر و حس کرد خفقان و دیکتاتوری در آن زمان را که ریشه در خلافت اولی و دومی و سومی و معاویه داشت؟! به همین خاطر است که حتی زهیر بن القین شهید کربلا علیه السّلام، از خانواده خود نیز تقیّه می نمود تا وقتی که به ملاقات امام علیه السّلام رفت و در بازگشت از آن ملاقات، دیگر تقیّه را کنار گذاشت و همه چیز آشکار شد. درباره حضرت حرّ شهید و برادر و پسرش و دیگرانی که حسب ظاهر در لشکر دشمن بودند و یا در آن لشکر ، صاحب مقامی بودند و در فرصت مناسب به لشکر امام پیوستند، آن گاه برای همه ظاهر  گردید که با امام هستند، و آن چه را که در باطن و غیب وجودشان بود ظاهر شد.

و بدانیم بودند کسانی که حق بر آن ها روشن بود لکن با امام همراهی نکردند، از بنی هاشم و از غیر آن ها همانند ابن عبّاس، محمّد حنفیّه، عبد الله بن جعفر، امّ سلمه، امّ البنین و… آیا می توان گفت اینان چون با امام همراهی نکردند پس چنین و چنان؟ در حالی که ما سبب را نمی دانیم و یا اگر کسانی در جایی خوب چون مسجد و مشغول کاری خوب چون قرائت قرآن هستند، پس انسان هایی مؤمن و باتقوی می باشند؟

پیشتر گفته شد که بنابر آیه کریمه:

«إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ‏ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ».‏^[۴۰۴]

همانا شيطان هرگز بر كسانى كه ايمان آورده و بر پروردگارشان توكّل مى‏كنند، تسلطی نخواهد داشت * تسلّط او تنها بر كسانى است كه او را سرپرست مى‏گيرند، و به وسيله او مشرک مى‏شوند.

ابلیس لعنه الله تعالی نمی تواند سلطه ای بر مخلَصین داشته باشد، و نه مخلِصین که اینان عمل خود را خالص نموده اند و آنان خود خالص در رضای الله می باشند، و این خلوص ذات آنان از عوالم ذرّ و اشباح و اظلال بوده است، که مطالب درباره آن عوالم بسیار است؛

و به همین مقدار اکتفا می نماییم که خداوند تعالی هر چیزی و هر شخصی را که آفریده و بیافریند در حالی که هیچ سابقه ای از وجود را ندارد، در علم خداوند است که او کیست و چیست و چه خواهد کرد و به افعال او و حالات و صفات او در همه زمان ها و مکان ها علم احاطی دارد، و حسب قابلیّت آنان در امکان آنان، درجه و فضیلت و یا درکه داده (استعداد کسب سعادت و یا شقاوت داده) و آنان را در عوالم مختلف عقل و علم و مقدّمات و ابزار لازم و اختیار داده، سپس آنان را تکلیف فرموده است، گروهی با اختیار، اختیار حق کردند و صاحب فضیلت  شدند و سعادت مند گردیدند و گروهی دیگر با اختیار باطل، گمراه و شقاوت مند شدند. در عالم ذرّ  حقایق بر همه فرزندان آدم عرضه گردید و وحی شد: «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟» و برخی با ایمان به قلب اجابت کردند و برخی به زبان بلی گفتند ولی اجابت با قلب نبود، و بنابر صریح آیه کریمه:

«ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلىٰ‏ قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذٰلِكَ نَطْبَعُ عَلىٰ‏ قُلُوبِ الْمُعْتَدينَ».^[۴۰۵]

آن گاه پس از نوح پيامبرانى به سوى قومشان فرو فرستاديم: براى آن ها معجزاتى آوردند ولى آن ها (اکنون و در این عالم) ايمان نیاورند به آن چه (در عالم ذرّ) قبلاً تكذيب كرده بودند، اين چنين به قلوب تجاوزكاران مهر مى‏نهيم.

امام جعفر صادق علیه السّلام در حدیث صحیح درباره این آیه کریمه چنین فرمود:

«نَعَمْ، فَثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمَوْقِفَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ، وَ لَوْ لا ذٰلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ خالِقُهُ وَ رازِقُهُ. فَمِنْهُمْ مَنْ أَقَرَّ بِلِسانِهِ فِي الذَّرِّ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِقَلْبِهِ، فَقالَ اللهُ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ»‏.

برای آنان در عالم ذرّ معرفت خالق و رازق معلوم و ثابت گردید، و آن موقف و جای گاه را در این جا فراموش کردند، و به زودی یادآور می شوند، و اگر چنین نبود که معرفت در آن جا و در ایشان قرار می گرفت، هیچ کس نمی دانست آفریننده و روزی دهنده او کیست. در عالم ذرّ کسانی بودند که با زبان به توحید اقرار نمودند و به قلب ایمان نیاوردند، و خداوند فرمود: (در این عالم) آن چه را که پیش تر (در عالم ذرّ) تکذیب نمودند، یدان ایمان نمی آورند.^[۴۰۶]

لازم به ذکر است، این که آیه کریمه و احادیث درباره عوالم ذرّ و اشباح و اظلّه و عرضه معرفت بر آنان و اجابت عدّه ای و انکار عدّه ای را بیان می کند، و این که هر کسی که در آن عالم اجابت ننمود، این جا نیز ایمان نمی آورد به معنی جبر نیست، زیرا که در این جا نیز انبیاء و رسل و بیّنات را برای ایشان می فرستد و خودشان اختیار می کنند، و در اختیار کردن باطل هیچ جبری نیست، و در عالم دنیویّه ظهور غیب وجودی و باطن اشخاص و اشیا است، خودشان سرنوشت خود را رقم زده اند و لکن رحمات رحمانیّه الهیّه برای آنان نیز هست، و در وجود آنان نیز امکان اختیار حق و هم چنین باطل را قرار داده، و رسول و وصیّ و وحی و عقل و علم و دیگر ابزار هدایت را در امکان او قرار داده تا حجّت بر او تمام گردد، لکن جاحدین حق با عقل و علم اختیار باطل می کنند، عمربن سعد لعنهما الله تعالی بر امام حسین علیه السّلام گریه می کند و ریش نحسش از اشک تر می شود و در همان وقت دستور می دهد: إنزلوا و أریحوه، امام با آن لشکر سخن می گوید و احتجاج می کند و آنان به آن حقایق اقرار می کنند ولی تصمیم بر کشتن او گرفته اند، و دانسته اختیار ظلم و کفر می کنند، این به خاطر این است که در عوالم پیشین جحد حق نمودند و در این عالم ظهور اتمّ آن است:

«… كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ».^[۴۰۷]

… همان گونه كه نخست پديد كردتان، باز مى‏گرديد.

و مخلَصین از اوّل با ایمان قلبی در اجابت ندای ربّ جلیل بلی گفتند، پس آنان قبل از این عالم ایمان آورده اند و لکن برای همه اشخاص معلوم و مکشوف نبوده است، و اگر در ظاهر اشخاصی را در لشکر دشمنان امام علیه السّلام و از آن ها می بینیم، نمی توانیم قضاوت کنیم که تا حالا ایشان با دشمنان بوده و اکنون بازگشته و هدایت شده و عاقبت به خیر شده است.

و احادیث فراوانی تصریح دارد بر این که خداوند تعالی ده طینت و سرشت قرار داد، و طینت علّیّین، و فوق علّیّین، و از فوق علّیّین روح حضرات آل الله محمّد و آل محمّد صلّی الله علیهم اجمعین را آفرید، و کسی را در آن با آن ها شراکتی نیست، و جسم اهل  بیت را از طینت و سرشت علّیّین آفرید، و از شعاع نور آن، روح شیعیان و انبیاء و ملائکه را آفرید، زیرا که در علم او بود که اینان اجابت کنندگان اویند، و حسب قابلیّت آنان، زیرا آنان ممتَحَن گردیدند، و در ظاهر نیز با ایمان قلبی اجابت نمودند، پس ایمان مؤمن پیش از این عالم بوده است و نباید ظاهر اوّلی آنان در این عالم ملاک سنجش ایمان آنان باشد.

و طینت و سرشتی سجّینی، ناری و خبیث آفرید، و آنانی را که به او ایمان نیاوردند از آن آفرید، و این نبود مگر برای قابلیّتی که خودشان برای خودشان اختیار نمودند، و وجود آنان نیز حسب رحمت رحمانی اش، امکان اختیار و ابزار هدایت را به نحو امکان قرار داد و لکن باز در این عالم اختیار ایمان ننموده و شقاوت ابدی را برای خود اختیار کردند.

و خداوند سبحان طینت طیّبه و خبیثه را خلط و مزج فرمود به نحو امکان و نه حتم، لذا هرگاه که از مؤمن گناهی سرزند به جهت خلط از طینت خبیثه در اوست و به ایمان او آسیبی نمی زند.

و درباره سرشت مؤمن فرمودند:

«مِنْ طینَةِ الْأَنْبِیاءِ، فَلَنْ یُنَجِّسْهُ شَيْءٌ».

از گِل و سرشت پیامبران، پس هرگز چیزی آن را نجس نمی کند.

و فرمودند:

«مِنْ‏ طينَةِ عِلِّيّينَ».

از گِل و سرشت علّیّین است.

و اگر کافر و منافقی به حسب ظاهر عمل صالحی انجام دهد، به خاطر خلط و مزج از طینت طیّبه در اوست که از امکان به تکوین آمده و برای او سودی ندارد چون در قلب خود ایمانی ندارد همان طور که در حدیث رسول الله صلّی الله علیه و آله بود نقل از ابلیس، پیشتر گذشت.

و اگر در مسجد کوفه دیده شد که قاری قرآنی با صوت حسن تلاوت می کند، نگوییم پس او انسان مؤمن و با تقوا است بلکه امام علیه السّلام فرمود: او به من ایمان ندارد و لذا در جنگ نهروان به درک واصل شد و امام فرمودند این همان شخص بود که تو صوت قرآنش را خوش داشتی به جنگ با من آمد و شمشیر به روی من کشید.

اگر می بینیم از انسان بی ایمانی چون اولی، فرزندی صالح و مؤمن و شهید چون محمّد بن ابی بکر رضوان الله علیه به وجود می آید و از فرد صالحی فرزند کافر و منافق و ظالمی به دنیا می آید، به جهت آن خلط و مزج است، قرآن کریم فرموده:

«يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ».^[۴۰۸]

زنده را از مرده و مرده را از زنده خارج می نماید.

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:

«إِنَّ اللهَ خَلَقَ الْخَلْقَ، فَخَلَقَ مَنْ‏أَحَبَّ مِمّا أَحَبَّ، وَ كانَ (ما)^[۴۰۹] أَحَبَّ أَنْ يَخْلُقَهُ‏ مِنْ طينَةِ الْجَنَّةِ، وَ خَلَقَ مَنْ أَبْغَضَ مِمّا أَبْغَضَ وَ كانَ ما أَبْغَضَ أَنْ يَخْلُقَهُ‏ (خَلَقَهُ)^[۴۱۰] مِنْ طينَةِ النّارِ، ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِي الظِّلالِ. قال: قلت: أيّ شي‏ء الظّلال؟ قال: أَ لَمْ تَرَ (ظِلَّكَ)^[۴۱۱] إِذا ظُلِّلَ فِي الشَّمْسِ شَيْ‏ءٌ وَ لَيْسَ بِشَيْ‏ءٍ؟ ثُمَّ بَعَثَ فيهِمُ‏ (مِنْهُمُ) النَّبِيّينَ يَدْعُونَهُمْ ‏إِلَى الْإِقْرارِ بِاللهِ، وَ هُوَ قَوْلُهُ‏: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللهُ‏، ثُمَّ دَعاهُمْ إِلَى الْإِقْرارِ بِالنَّبِيّينَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ وَ أَنْكَرَ بَعْضُهُمْ، ثُمَّ دَعاهُمْ (دَعَوْهُمْ)^[۴۱۲] إِلىٰ وَلايَتِنا، فَأَقَرَّ وَ اللهِ بِها مَنْ أَحَبَّ (اللهَ)^[۴۱۳] وَ أَنْكَرَها مَنْ أَبْغَضَ، وَ هُوَ قَوْلُهُ:‏ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ»‏.

همانا الله تعالی خلق را آفرید، و آن را که دوست داشت از آن چه دوست داشت و محبوبش بود آفرید، و آن گِل و سرشت بهشت بود، و آن را که به او بغض داشت از آن چه مورد غضبش بود آفرید، و آن گِل و سرشت آتش بود، سپس آن ها را در عالم سایه ها که ناچیز است (و غیر قابل توجّه) برانگیخت، سپس پیامبران را بر آنان مبعوث فرمود تا آنان را دعوت به اقرار به الله نمایند، و اقرار به پیامبران آنان، پس بعضی از آنان اقرار کرد و برخی انکار کردند، سپس آنان را دعوت به ولایت ما اهل  بیت نمودند، به خدا سوگند آن کسی که محبوب خداوند بود به ولایت ما اقرار کرد و آن کسی که مورد غضب خداوند بود، انکارش نمود و دلیل آن آیه کریمه «…فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ … » است.

و فرمود:

«كانَ التَّكْذيبُ ثَمَّةَ».^[۴۱۴]

و تکذیب از آن عالم شروع شد.

خداوند تعالی که به ذات مخلوق قبل از آفریدن او علم دارد و این که چه چیزی را اختیار خواهد کرد و به نیّات او و صفات و حالات او قبل از وجودش علم دارد بنابر علم خود قبل از معلوم، آن را که محبوب اوست از آن چه محبوب اوست خلق فرمود و آن را که می داند ایمان نمی آورد و مبغوض اوست از آن چه مبغوض اوست آفرید. و تکذیب براساس جبر نیست، پیامبر و برهان را می فرستد و ابزار هدایت و اختیار را و همه با اختیار، اختیار می کنند، و تکذیب در این نشأه دنیویّه از عوالم قبل پایه گذاری شده است.

در حدیث امام محمّد باقر و جعفر صادق علیهما السّلام است که فرمودند:

الله تعالی خلق را آفرید در عالم سایه ها، سپس برای هدایت آنان رسول الله صلّی الله علیه و آله را فرستاد، بعضی از آنان ایمان آوردند، و برخی تکذیبش کردند، سپس او را در خلق دیگری (که قرار گرفتند) فرستاد، آنان که به او در عالم سایه ها ایمان آورده بودند در این عالم نیز ایمان آوردند، و آنانی که آن روز انکار نموده بودند، در این عالم نیز انکار نمودند.

سپس فرمودند:

«فَما كانوا لِيُؤْمِنوا بِما كَذَّبوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏».^[۴۱۵]

پس آنان بر آن نبودند كه به آن چه پيش از آن تكذيب كرده بودند، ايمان آورند.

ابوبصیر گوید: امام جعفر صادق علیه السّلام درباره آیه: «ثُمَّ بَعَثْنا من بَعْدِهِ رُسُلاً إِلىٰ قَوْمِهِمْ…بِما كَذَّبوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏» فرمود:

«بَعَثَ اللهُ الرُّسُلَ إِلَى الْخَلْقِ وَ هُمْ في أَصْلابِ الرِّجالِ وَ أَرْحامِ النِّساءِ، فَمَنْ صَدَّقَ حينَئِذٍ صَدَّقَ بَعْدَ ذٰلِكَ، وَ مَنْ كَذَّبَ حينَئِذٍ كَذَّبَ بَعْدَ ذٰلِكَ‏».^[۴۱۶]

خداوند تعالی پیامبران را بر خلق فرستاد در حالی که آنان در پشت پدران و رحم زنان بودند، پس هرکسی که این جا تصدیق کرد پس از تصدیق در آن عالم بوده، و هرکه در این جا تکذیب کرد پس از تکذیب در آن جا بوده است.

و امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:

«إِنَّ اللهَ أَخَذَ الْميثاقَ عَلَى النّاسِ لِلّٰهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ لِرَسُولِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِالنُّبُوَّةِ، وَ لِأَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ بِالْإِمامَةِ. ثُمَّ قالَ: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ،‏ وَ مُحَمَّدٌ نَبِيَّكُمْ، وَ عَلِيٌّ إِمامَكُمْ، وَ الْأَئِمَّةُ الْهادُونَ أَوْلِياءَكُمْ؟ فَقالُوا: بَلىٰ،‏ مِنْهُمْ إِقْرارٌ بِاللِّسانِ، وَ مِنْهُمْ تَصْديقٌ بِالْقَلْبِ، فَقالَ اللهُ جَلَّ وَ عَزَّ لَهُمْ‏: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنّا كُنّا عَنْ هٰذا غافِلينَ‏». فَأَصابَهُمْ فِي الذَّرِّ مِنَ الْحَسَدِ ما أَصابَهُمْ فِي الدُّنْيا، وَ مَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِي الذَّرِّ وَ بِرَسُولِهِ وَ بِالْأَئِمَّةِ في قَلْبِهِ، وَ إِنَّما أَقَرَّ بِلِسانِهِ أَنَّهُ لَمْ يُؤْمِنْ فِي الدُّنْيا بِاللهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ بِالْأَئِمَّةِ في قَلْبِهِ. وَ الدَّليلُ عَلىٰ تَكْذيبِهِمْ فِي الذَّرِّ قَوْلُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ لِنَبِيِّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:‏ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏، إِلّا أَنَّ الْحُجَّةَ كانَتْ أَعْظَمَ عَلَيْهِمْ فِي الذَّرِّ، لِأَنَّ الْأَمْرَ مِنَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ كانَ مُشافَهَةً».^[۴۱۷]

همانا الله تعالی از مردم برای الله به پروردگاری، و برای رسولش به پیامبری، و برای امیر المؤمنین و امامان علیهم السّلام به امامت میثاق گرفت. سپس فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم، و محمّد پیامبر شما، و علیّ امام شما، و امامان هدایت گر اولیا و سرپرستان شما نیستند؟ گفتند: آری، از آن ها کسانی اقرار به زبان نمودند، و از آن ها برخی تصدیق و باور به قلب نمودند، سپس خدای عزّوجلّ به آن ها فرمود: این برای این است که روز قیامت نگویید ما از این عهد غافل بودیم. پس در عالم ذرّ آنان را حسد رسید و از آن حسد به دنیا هم رسید (حسد در این عالم از عالم ذرّ است و ریشه در آن جا دارد)، و هرکسی که در عالم ذرّ خداوند و رسولش و امامان را در قلب خود تصدیق نکرد، همانا تنها اقرار به زبان  نموده است در دنیا نیز با قلب به الله و رسول او و امامان ایمان نخواهد آورد، و دلیل بر تکذیب آنان در عالم ذرّ سخن خداوند به پیامبرش است که فرمود: «فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ» الّا این که اقامه حجّت در عالم ذرّ بزرگ تر بوده است، زیرا امر از جانب الله عزّوجلّ به مشافهت بوده است.

داود رقّیّ گوید: به امام جعفر صادق علیه السّلام عرض کردم: مرا خبر دهید از سخن خداوند که فرموده: «السّابِقُونَ السّابِقُونَ أݩݩُݥݥݥولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ‏». فرمود:

«نَطَقَ اللهُ بِها يَوْمَ ذَرَأَ الْخَلْقَ فِي الْميثاقِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفَيْ عامٍ».

خداوند این کلام را زمانی فرمود که در (عالم ذر هنگام اخذ) میثاق خلق را آفرید و این دو هزار سال قبل از آفرینش آنان بود.

گوید: عرض کردم: برایم تفسیر نما. فرمود:

«إِنَّ اللهَ جَلَّ وَعَزَّ لَمّا أَرادَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ خَلَقَهُمْ مِنْ طينٍ، وَ رَفَعَ لَهُمْ ناراً، فَقالَ: ادْخُلُوها، فَكانَ أَوَّلَ مَنْ دَخَلَها مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ أَميرُالْمُؤْمِنينَ، وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُسَيْنُ، وَ تِسْعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ، إِمامٌ بَعْدَ إِمامٍ، ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ بِشيعَتِهِمْ، فَهُمْ وَ اللهِ السّابِقُونَ».^[۴۱۸]

آن گاه که اراده نمود که آفریدگان را بیافریند، آنان را از گل آفرید، و برای آنان آتشی قرار داد و فرمود: داخلش شوید، پس نخستین کسی که امتثال امر کرد و داخل شد، رسول الله و امیر المؤمنین و امام حسن و امام حسین و در پی آنان نه امام دیگر و همه امام پس از امام داخل شدند و از شیعیان نیز خواست تا تبع آنان در آتش داخل شوند و داخل شدند، به خداوند سوگند که السّابقون (در قرآن) اینانند.

زیر بنا و اساس ایمان و عدم ایمان از عالم ذرّ و اشباح و اظلّه بوده و در این عالم ظهور اتمّ آن است، و شهدای کربلا که همه اقرار و تصدیق به خدا و رسولش و امامان در عوالم پیشین نموده بودند، در این عالم چنین نمایش دادند. پس ایمان آنان از عوالم پیشین بوده است.

مطلب دیگر  آن که شخص مؤمن اضافه بر سه روحی که عامّه مردم دارند، دارای روح ایمان است به اختیار خودش از عوالم قبل، و به آن از فاقدانش ممتاز است،  ایمان او ثابت و مستقرّ است. و آن  را که در عوالم قبل، ایمان به قلب نیاورده است نیز خداوند به رحمت رحمانیش به او ایمان مستودع عطا می فرماید . این نه به خاطر استحقاق اوست. و آن که به فیض عظیم شهادت در رکاب امام علیه السّلام رسیده به یقین از درجات ایمان مستقرّ و ثابت بالایی برخوردار بوده است که موقّتی و عاریتی نبوده است، فتدبّر و افهم ارشدك الله و ایّانا.

بنابراین روا نیست که با حساب این که آنان چند روزی را در لشکر عمربن سعد لعنهما الله بوده اند، نتیجه گرفته شود که در آن مدت و یا تا آن مدت دشمن امام علیه السّلام بوده اند و چنین و چنان.

و اما شهدای کربلا از همه مؤمنین مستثنی هستند، زیرا در عوالم پیشین از سابقون بودند.

رسول الله صلّی الله علیه و آله در ضمن روایتی درباره یاران شهید امام حسین علیه السّلام در کربلاء فرمودند:

«…تَنْصُرُهُ‏ عِصابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمينَ، أُولٰئِكَ مِنْ سادَةِ شُهَداءِ أُمَّتي يَوْمَ الْقِيامَةِ…».^[۴۱۹]

… او (یعنی امام حسین علیه السّلام) را گروهی از مسلمانان ياری كنند، آنان در روز قيامت از  سروران شهدای امت من هستند… .

و امیر المؤمنین علیه السّلام درباره آن ها فرمودند:

«… لايَسْبِقُهُمْ مَنْ كانَ قَبْلَهُمْ، وَ لا يَلْحَقُهُمْ مَنْ كانَ بَعْدَهُمْ». ^[۴۲۰]

… گذشتگان بر آن ها پیشی نگرفته، پسینیان نیز هرگز به ایشان نخواهند پیوست.

در زیارت شهداء از امام جعفر صادق علیه السّلام است:

«السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّون‏، … أَنْتُمْ سادَةُ الشُّهَداءِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، أَنْتُمُ‏ السّابِقُونَ‏ وَ الْمُهاجِرُونَ وَ الْأَنْصارِ… ».^[۴۲۱]

درود بر شما اى راسخان در علم و دين… شما سرور شهداء هستيد در دنيا و آخرت، شما سابقون و مهاجرون و انصار مى‏باشيد… .

«… أَشْهَدُ أَنَّكُمْ شُهَداءُ نُجَباءُ، جاهَدْتُمْ في سَبيلِ اللهِ، وَ قُتِلْتُمْ عَلىٰ مِنْهاجِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْليماً، أَنْتُمُ‏ السّابِقُونَ‏ وَ الْمُهاجِرُونَ وَ الْأَنْصارِ، … ».^[۴۲۲]

…شهادت می دهم همانا شما شهیدان و نجیبان هستید، در راه الله جهاد نمودید، و بر راه و روش رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم تسلیماً کشته شدید، سابقون و مهاجرون و انصار شمایید… .

آنان در همه نشآت عارف و مؤمن و صالح بوده اند که تکلیف و رسالت از آن جا شروع گردید و به این جا ختم شد، فتدبّر.

فسلام الله علیهم حین خلقوا و ولدوا و استشهدوا و في رجعتهم و حشرهم و دخولهم الجنّة في جوار مولاهم و مولی العالمین أبي عبد الله الحسین الشّهید صلوات الله علیه و علیهم، و رزقنا الله شفاعتهم.

 

پی نوشت های بخش ششم

[۱] – سوره (۴۷) محمّد صلّی الله علیه و آله آیه۳۰و ۳۱٫

[۲] – سوره (۹) التوبة  آیه۱۰۲٫

[۳] – سوره (۹) التوبة آیه۱۲۷٫

[۴] – سوره(۲) آیه۲۵۴٫

[۵] – سوره(۴) النساء آیه۵۵ و ۵۶٫

[۶] – سوره(۳) آل‏عمران آیه۱۴۵٫

[۷] – بصائر الدرجات: ص۴۸۷ ب۱۱ ح۱و الكافي: ج۱ ص۱۷۷ ح۴و الإمامة و التبصرة من الحيرة: ص۱۳۵ ح۱۴۹ و كمال الدين و تمام النعمة: ج۱ ص۴ و ص۲۲۱ ب۲۲ ح۵ و ص۲۳۲ ب۲۲ ح۳۶ و الإختصاص: ص۲۳ و الثاقب في المناقب: ص۱۱۷ ف۱ و الدّرّ النظيم في مناقب الأئمّة اللهاميم: ص۲۵۶٫

[۸] – شرح الأخبار: ج۲ ص۲۰۲ ح۵۳۲ وكيع، باسناده، عن سلمان الفارسي قدّس اللّه روحه، قال: صعد عليّ أمير المؤمنين المنبر، فحمد اللّه، و أثنى عليه، و صلّى على النبيّ صلّى اللّه عليه و آله، و ذكر شيئاً أراد ذكره. فقال له الناس: أخبرنا يا أمير المؤمنين عن نفسك؟ فقال: أَ ما تَعْلَمونَ أَنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ قالَ في كِتابِهِ: «فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقىٰ‏؟». قالوا: يا أمير المؤمنين! إنّا نحبّ أن تخبرنا عن نفسك. قال: إِنّا أَهْلُ بَيْتٍ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ.

عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۲ ص۶۶ ب۳۱ ح۲۹۷ حدّثنا محمّد بن عمر الحافظ قال: حدّثنا الحسن بن عبد الله التميميّ قال: حدّثني أبي قال: حدّثني سيّدي عليّ بن موسى الرضا، عن أبيه موسى بن جعفر، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه محمّد بن عليّ، عن أبيه عليّ بن الحسين، عن أبيه الحسين، عن عليّ علیهم‌السّلام قال: نَحْنُ أَهْلَ‌الْبَيْتِ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ، فينا نَزَلَ الْقُرْآنُ، وَ فينا مَعْدِنُ الرِّسالَةِ.

معاني الأخبار: ص۱۷۹ ح۲ حدّثنا أبي رضي الله عنه قال: حدّثنا محمّد بن يحيى العطّار، عن محمّد بن أحمد بن يحيى بن عمران الأشعريّ، عن حمدان بن سليمان، عن أيّوب بن نوح، عن إسماعيل الفرّاء، عن رجل قال: قلت لأبي عبد الله علیه السّلام: أ ليس قال رسول الله صلّی الله علیه و آله في أبي ذرّ رحمة الله عليه: ما أَظَلَّتِ الْخَضْراءُ وَ لا أَقَلَّتِ الْغَبْراءُ عَلىٰ ذي لَهْجَةٍ أَصْدَقَ مِنْ أَبي ذَرٍّ؟ قال: بَلىٰ.  قال: قلت: فأين رسول الله و أميرالمؤمنين؟ و أين الحسن و الحسين؟ٰ قال: فقال لي: كَمِ السَّنَةُ شَهْراً؟ قال: قلت: اثناعشر شهراً. قال: كَمْ مِنْها حُرُمٌ؟ قال: قلت: أربعة أشهر. قال: فَشَهْرُ رَمَضانَ مِنْها؟ قال: قلت: لا. قال: إِنَّ في شَهْرِ رَمَضانَ لَيْلَةً أَفْضَلُ‏ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ، إِنّا أَهْلَ بَيْتٍ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ. و مانند آن: الإختصاص: ص۱۳٫

علل الشرائع: ج۱ ص۱۷۷ ب۱۴۱ ح۲ حدّثنا أحمد بن الحسن القطّان قال: حدّثنا الحسن بن عليّ بن الحسين السكريّ قال: حدّثنا محمّد بن زكريّا الجوهريّ الغلابيّ البصريّ قال: حدّثنا عثمان بن عمران قال: حدّثنا عبّاد بن صهيب قال:‏ قلت للصادق جعفر بن محمّد علیه السّلام: أخبرني عن أبي ذرّ، أ هو أفضل أم أنتم أهل البيت؟ فقال: يَا ابْنَ صُهَيْبٍ! كَمْ شُهُورُ السَّنَةِ؟ فقلت: اثني عشر شهراً. فقال: وَ كَمِ الْحُرُمُ مِنْها؟ قلت: أربعة أشهر. قال: فَشَهْرُ رَمَضانَ مِنْها؟ قلت: لا. قال: فَشَهْرُ رَمَضانَ أَفْضَلُ أَمْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ؟ فقلت: بل شهر رمضان. قال: فَكَذٰلِكَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ، وَ أَنَّ أَبا ذَرٍّ كانَ في قَوْمٍ مِنْ أَصْحابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَتَذاكَرُوا فَضائِلَ هٰذِهِ الْأُمَّةِ، فَقالَ أَبُو ذَرٍّ: أَفْضَلُ هٰذِهِ الْأُمَّةِ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ، وَ هُوَ قَسيمُ الْجَنَّةِ وَ النّارِ، وَ هُوَ صِدّيقُ هٰذِهِ الْأُمَّةِ، وَ فارُوقُها، وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْها، فَما بَقِيَ مِنَ الْقَوْمِ أَحَدٌ إِلّا أَعْرَضَ عَنْهُ بِوَجْهِهِ، وَ أَنْكَرَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، وَ كَذَّبَهُ، فَذَهَبَ أَبُو أُمامَةَ الْباهِلِيُّ مِنْ بَيْنِهِمْ إِلىٰ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَأَخْبَرَهُ بِقَوْلِ أَبي ذَرٍّ، وَ إِعْراضِهِمْ عَنْهُ، وَ تَكْذيبِهِمْ لَهُ، فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: ما أَظَلَّتِ الْخَضْراءُ، وَ لا أَقَلَّتِ الْغَبْراءُ، يَعْني مِنْكُمْ يا أَبا أُمامَةَ!، مِنْ ذي لَهْجَةٍ أَصْدَقَ مِنْ أَبي ذَرٍّ.

ر.ک: عيون المعجزات: ص۸۲ و نوادر المعجزات: ص۲۶۷ و کشف الغمّة: ج۱ ص۳۰ و الدّرّ النظيم: ص۷۷۰ و كشف اليقين: ص۱۹۱ و نهج الحقّ و كشف الصدق: ص۲۵۳ و مشارق أنوار اليقين: ص۲۵۷ و غرر الأخبار: ص۱۹۸٫ نوادر المعجزات: ص۲۶۷ خبر الخيط، معروف مشهور …يا جابِرُ! إِنّا أَهْلُ الْبَيْتِ لا يُقاسُ بِنا أَحَدٌ، مَنْ‏ قاسَ‏ بِنا أَحَداً مِنَ الْبَشَرِ فَقَدْ كَفَرَ.

نهج الحق و كشف الصدق: ص۲۵۳قال الجاحظ و هو من أعظم الناس عداوة لأمير المؤمنين علیه السّلام: صدق عليّ في قوله: نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ لا يُقاسُ‏ بِنا أَحَدٌ، كيف يقاس بقوم منهم رسول الله صلّی الله علیه و آله، و الأطيبان عليّ و فاطمة، و السبطان الحسن و الحسين، و الشهيدان حمزة و ذو الجناحين جعفر، و سيّد الوادي عبد المطّلب، و ساقي الحجيج عبّاس، و حليم البطحاء أبو طالب، و النجدة و الخيرة فيهم، و الأنصار من نصرهم، و المهاجرون من هاجر إليهم، و معهم، و الصدّيق من صدّقهم، و الفاروق من فرّق الحقّ و الباطل فيهم، و الحواريّ حواريّهم، و ذو الشهادتين لأنّه شهد لهم، و لا خير إلّا فيهم، و لهم، و منهم، و أبان رسول الله صلّی الله علیه و آله أهل بيته‏ بقوله‏: إِنّي تارِكٌ فيكُمُ الْخَليفَتَيْنِ كِتابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدودٌ مِنَ السَّماءِ إِلىٰ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ عِتْرَتي وَ أَهْلَ بَيْتي، نَبَّأَنِي اللَّطيفُ الْخَبيرُ أَنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقا حَتّىٰ يَرِدا عَلَيَّ الْحَوْضَ‏. و لو كانوا كغيرهم- لما قال عمر لمّا طلب مصاهرة عليّ: إنّي سمعت رسول الله صلّی الله علیه و آله يقول-: كُلُّ سَبَبٍ وَ نَسَبٍ مُنْقَطِعٌ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِلّا سَبَبي وَ نَسَبي‏. فأمّا عليّ فلو أوردنا لأيّامه الشريفة و مقاماته الكريمة و مناقبه السنيّة لأفنينا في ذلك الطوامير الطوال، العرق صحيح و المنشأ كريم و الشأن عظيم و العمل جسيم و العلم كثير و البيان عجيب و اللسان خطيب و الصدر رحيب و أخلاقه وفق أعراقه و حديثه يشهد لقديمه‏.

و در کتب عامّه:

سبل الهدى و الرشاد: ج۱۱ ص۷ و  شواهد التنزيل: ج۲ ص۲۷۰ ح۹۰۴ و المناقب ابن المغازلي: ص۲۶۰ ح۳۰۹ و الریاض النضرة: ج۲ ص۲۰۸و النور المشتعل: ص۲۷۷ ح۷۷ و اللئالي سیوطي: ج۱ ص۱۹۸ به سه طریق و کنز العمّال : ۱۵ ص۱۲۵ ح۳۶۲ و أنساب الأشراف: ج۵ ص۷۵ و سمط النجوم عصاميّ: ج۲ ص۴۶۱ و مجمع الزوائد: ج۹ و فتح الباري: ج۸ ص۵۹ و فرائد السمطين: ج۱ ص۴۵ ح۱۰ و ذخائر العقبى: ص۱۷ و چاپ جدید: ج۱ ص۷۷٫

[۹] – سوره(۳۳) الأحزاب آیه۳۴٫

[۱۰]– الأمالي شیخ صدوق: ص۴۸۶ مجلس۷۳ ح۱۸ حدّثنا أحمد بن زياد بن جعفر الهمدانيّ رحمه الله قال: حدّثنا عليّ بن إبراهيم بن هاشم قال: حدّثنا جعفر بن سلمة الأهوازيّ قال: حدّثنا إبراهيم بن محمّد الثقفيّ، عن إبراهيم بن موسى ابن أخت الواقديّ قال: حدّثنا أبو قتادة الحرّانيّ، عن عبد الرحمان بن العلاء الحضرميّ، عن سعيد بن المسيّب، عن ابن عبّاس قال: إنّ رسول الله صلّی الله علیه و آله كان جالساً ذات يوم و عنده عليّ و فاطمة و الحسن و الحسين علیهم السّلام فقال:‏ اللَّهُمَّ! إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ هٰؤُلاءِ أَهْلُ بَيْتي، وَ أَكْرَمُ النّاسِ عَلَيَّ، فَأَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُمْ، وَ أَبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُمْ، وَ والِ مَنْ والاهُمْ، وَ عادِ مَنْ عاداهُمْ، وَ أَعِنْ مَنْ أَعانَهُمْ، وَ اجْعَلْهُمْ مُطَهَّرينَ مِنْ كُلِّ‏ رِجْسٍ،‏ مَعْصُومينَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ، وَ أَيِّدْهُمْ بِرُوحِ الْقُدُسِ مِنْكَ،… .‏ از او: بشارة المصطفى لشيعة المرتضى: ج۲ ص۱۷۷٫

[۱۱] – تأويل الآيات الظاهرة: ص۴۹۹ و تفسیر البرهان: ۴ ص۴۴۹ ح۸۵۹۶ هردو از محمّد بن العبّاس ابن الماهیار: حدّثنا عبد العزيز بن يحيى، عن محمّد بن زكريّا، عن جعفر بن محمّد بن عمارة قال: حدّثني أبي، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه علیهما السّلام قال: قال عليّ بن أبي طالب علیه السّلام:‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فَضَّلَنا أَهْلَ الْبَيْتِ، وَ كَيْفَ لا يَكُونُ كَذٰلِكَ، وَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ في كِتابِهِ‏: «إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ‏ تَطْهيراً»؟ فَقَدْ طَهَّرَنَا اللَّهُ مِنَ الْفَواحِشِ،‏ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ،‏ فَنَحْنُ عَلىٰ مِنْهاجِ الْحَقِّ.

[۱۲] – من لا يحضره الفقيه: ج۲ ص۶۱۳ ح۳۲۱۳ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۲ ص۲۷۵ ح۱ و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۹۸ ب۴۶ ح۱۷۷/۱ و المزار الكبير، ابن المشهدي: ص۵۲۹ ب۱٫ البلد الأمين: ص۲۹۹…عَصَمَكُمُ‏ اللَّهُ‏ ساداتي مِنَ الذُّنُوبِ، وَ بَرَّأَكُمْ مِنَ الْعُيُوبِ، وَ ائْتَمَنَكُمْ عَلَى الْغُيُوبِ، وَ جَنَّبَكُمُ الْآفاتِ، وَ وَقاكُمْ مِنَ السَّيِّئاتِ، وَ طَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ الزَّيْغِ، وَ نَزَّهَكُمْ مِنَ الزَّلَلِ وَ الْخَطَإِ، وَ أَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَكُمْ تَطْهيراً… .

[۱۳] – بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۳۹ ب۳۹ و تسلية المجالس: ج۲ ص۳۹۵ و مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزمي: ج۲ ص۷۸ جزء۲ و الفتوح – أحمد بن أعثم الكوفي: ج۵ ص۱۳۳٫

[۱۴] – من لا يحضره الفقيه: ج۲ ص۶۱۳ ح۳۲۱۳ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۲ ص۲۷۵ح۱ و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۹۸ ب۴۶ ح۱۷۷/۱ و المزار الكبير، ابن‌المشهدي: ص۵۲۹ ب۱٫

[۱۵] – تهذيب الأحكام: ج۶ ص۱۰ ب۳ ح۱۹- ۱۲محمّد بن أحمد بن داود، عن محمّد بن وهبان البصريّ قال: حدّثنا أبو محمّد الحسن بن محمّد بن الحسن السيرافيّ قال: حدّثنا العبّاس بن الوليد بن‏ العبّاس المنصوريّ قال: حدّثنا إبراهيم بن محمّد بن عيسى بن محمّد العريضيّ قال: حدّثنا أبو جعفر علیه السّلام ذات يوم قال: إِذا صِرْتَ إِلىٰ قَبْرِ جَدَّتِكَ فاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلامُ فَقُلْ: (السَّلامُ عَلَیْكِ) يا مُمْتَحَنَةُ، امْتَحَنَكِ اللَّهُ الَّذي خَلَقَكِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَكِ، فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صابِرَةً، وَ زَعَمْنا أَنّا لَكِ أَوْلِياءُ وَ مُصَدِّقُونَ وَ صابِرُونَ لِكُلِّ ما أَتانا بِهِ أَبُوكِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أَتانا بِهِ وَصِيُّهُ عَلَیْهِ السَّلامُ، فَإِنّا نَسْأَلُكِ إِنْ كُنّا صَدَّقْناكِ إِلّا أَلْحَقْتِنا بِتَصْديقِنا لَهُما بِالْبُشْرىٰ لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنا بِأَنّا قَدْ طَهُرْنا بِوَلايَتِكِ‏. و مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد: ج۲ ص۷۱۱ و  المزار شیخ مفید: ص۱۷۸ ب۷ و المزار الكبير ابن المشهدي: ص۸۰ زیارت۲ و المزار شهید اوّل: ص۲۱٫

[۱۶] – الكافي: ج۳ ص۳۷۰ ح۱۴ الحسين بن محمّد رفعه، عن ابن أبي عمير، عن بعض أصحابه قال: قلت لأبي عبد الله علیه السّلام: إنّي لأكره الصلاة في مساجدهم. فقال: لاتَكْرَهْ، فَما مِنْ‏ مَسْجِدٍ بُنِيَ‏ إِلّا عَلىٰ قَبْرِ نَبِيٍّ أَوْ وَصِيِّ نَبِيٍّ قُتِلَ فَأَصابَ تِلْكَ الْبُقْعَةَ رَشَّةٌ مِنْ دَمِهِ، فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ يُذْكَرَ فيها، فَأَدِّ فيهَا الْفَريضَةَ وَ النَّوافِلَ، وَ اقْضِ فيها ما فاتَكَ. و تهذيب الأحكام: ج۳ ص۲۵۸ ب۲۵ ح۷۲۳/۴۳٫

و سیّد بحر العلوم قدّس سرّه در کتاب الدّرّة النجفیّة بنابر این روایت چنین سروده است:

و السّرّ في فضل صلوة المسجد* قبر لمعصوم به مستشهد.

[۱۷] – شرح نهج البلاغة ابن میثم البحراني: ج۳ ص۴۴۱ یقال أنّ رسول الله صلّی الله علیه و آله قاء وقت موته دماً یسیراً و أنّ علیّاً علیه السّلام مسح بذلك الدّم وجهه… .

[۱۸] – ينابيع المودّة: ‌ج۳ ص۸۲٫

[۱۹] – رياض الأبرار في مناقب الأئمّة الأطهار: ج۱ ص۲۳۰ …فوقف يستريح ساعة و قد ضعف عن القتال، فأتاه سهم محدّد مسموم له ثلاث شعب فوقع في صدره، فقال: بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلىٰ مِلَّةِ رَسولِ اللهِ، وَ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّماءِ و قال: إِلٰهي! إِنَّكَ تَعْلَمُ إِنَّهُمْ يَقْتُلونَ رَجُلاً لَيْسَ عَلىٰ وَجْهِ الْأَرْضِ ابْنُ نَبِيٍّ غَيْرُهُ، فأخرج السهم من قفاه و انبعث الدم كالميزاب، فوضع يده على الجرح، فلمّا امتلأت رمى به إلى السماء، فما رجع من ذلك الدم قطرة، و ما عرفت الحمرة في السماء حتّى رمى الحسين بدمه إلى السماء، ثمّ وضع يده ثانياً، فلمّا امتلأت لطّخ بها رأسه و لحيته و قال: هٰكَذا أَلْقىٰ‏ جَدّي بِدَمي… .

[۲۰] – تسلية المجالس: ج۱ ص۴۸۴ و روي أنّه لمّا ضرب أمير المؤمنين عليه السّلام و سمعوا قوله: فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ، و ارتفع الصياح في المسجد: قتل أمير المؤمنين، أقبل أهل الكوفة رجالاً و نساءً بالمصابيح، فوجدوا أمير المؤمنين عليه السّلام مطروحاً في محرابه، فارتفعت أصوات الناس بالبكاء و النحيب. و أقبل الحسن و الحسين، فلمّا رأيا أميرالمؤمنين وقعا على قدميه و أعلنا بالبكاء و النحيب، و أقبلت بنات أمير المؤمنين مشقّقات الجيوب، و جعل أمير المؤمنين يأخذ الدم من رأسه و يلطّخ وجهه و محاسنه، و يقول: هٰكَذا أَلْقَى‏ اللهَ، هٰكَذا أَلْقىٰ‏ رَسوُلَ اللهِ، هٰكَذا أَلْقىٰ‏ فاطِمَةَ، هٰكَذا أَلْقىٰ‏ جَعْفَرَ الطَّيّارَ، و سمع أمير المؤمنين بكاء بناته، فقال: احْمِلوني إِلَى الْمَنْزِلِ لِأُوَدِّعَ بَناتي وَ أَهْلي، فوضع إحدى يديه على كتف الحسن، و الأخرى على كتف الحسين، و مضيا به إلى حجرته و رجلاه تخطّان الأرض، و قد علا لونه الإصفرار… .

بحارالأنوار:‌ ج۴۲ ص۲۵۹- ۲۸۲ ب۱۲۷ رأينا في بعض الكتب القديمة رواية في كيفية شهادته (عليّ علیه السّلام) أوردنا منه شيئاً ممّا يناسب كتابنا هذا على وجه الإختصار، قال: روى أبو الحسن عليّ بن عبد الله بن محمّد البكريّ، عن لوط بن يحيى، عن أشياخه و أسلافه قالوا:… قال الرّاوي:… و قام قائماً يصلّي و كان علیه السّلام يطيل الركوع و السجود في الصلاة كعادته في الفرائض و النوافل حاضراً قلبه، فلمّا أحسّ به فنهض الملعون مسرعاً و أقبل يمشي حتّى وقف بإزاء الأسطوانة التي كان الإمام علیه السّلام يصلّي عليها ،فأمهله حتىّ صلّى الركعة الأولى، و ركع و سجد السجدة الأولى منها، و رفع رأسه فعند ذلك أخذ السيف و هزّه ثمّ ضربه على رأسه المكرّم الشريف، فوقعت الضربة على الضربة التي ضربه عمرو بن عبد ودّ العامريّ ثمّ أخذت الضربة إلى مفرق رأسه إلى موضع السّجود، فلمّا أحسّ الإمام بالضرب لم يتأوّه و صبر و احتسب و وقع على وجهه و ليس عنده أحد، قائلاً: بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلىٰ مِلَّةِ رَسولِ اللهِ، ثمّ صاح و قال: قَتَلَنِي ابْنُ مُلْجَمٍ، قَتَلَنِي اللَّعينُ ابْنُ الْيَهودِيَّةِ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ، أَيُّهَا النّاسُ! لا يَفُوتَنَّكُمُ ابْنُ مُلْجَمٍ، و سار السمّ في رأسه و بدنه، و ثار جميع من في المسجد في طلب الملعون، و ماجوا بالسّلاح، فما كنت أرى إلّا صفق الأيدي على الهامات و علوّ الصّرخات، و كان ابن ملجم ضربه ضربةً خائفاً مرعوباً ثمّ ولّى هارباً، و خرج من المسجد، و أحاط النّاس بأمير المؤمنين علیه السّلام و هو في محرابه، يشدّ الضربة و يأخذ التراب و يضعه عليها ثمّ تلا قوله تعالى‏: «مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فيها نُعيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرىٰ». ثمّ قال علیه السّلام: جاءَ أَمْرُ اللهِ وَ صَدَقَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، ثمّ إنّه لمّا ضربه الملعون ارتجّت الأرض، و ماجت البحار و السّماوات، و اصطفقت أبواب الجامع … .

[۲۱] – من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۵۵۷ باب النوادر …ح۴۹۱۵  و الأمالي شیخ صدوق: ص۳۳۴ مجلس۵۴ ح۵ حدّثنا محمّد بن عمر البغداديّ قال: حدّثني الحسن بن عبد الله بن محمّد بن عليّ التميميّ قال: حدّثني أبي قال: حدّثني سيّدي عليّ بن موسى بن جعفر، عن أبيه موسى بن جعفر، عن أبيه جعفر بن محمّد، عن أبيه محمّد بن عليّ، عن أبيه عليّ بن الحسين، عن أبيه الحسين بن عليّ، عن أبيه عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ لا يَحِلُّ‏ لِأَحَدٍ أَنْ‏ يُجْنِبَ‏ في هٰذَا الْمَسْجِدِ إِلّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ مَنْ كانَ مِنْ أَهْلي فَإِنَّهُ مِنّي‏.

كنز العمّال: ج۶ ص۱۵۹ ح۲۶۷۰عن أمّ سلمة: لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْنُبَ في هٰذَا الْمَسْجِدِ إِلّا أَنَا وَ عَلِيٌّ.

[۲۲] – تهذيب الأحكام: ج۶ ص۱۵ ب۵ ح۳۴- ۱۴ موسى بن القاسم، عن عبد الرحمان، عن محمّد بن حمران، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سألته عن الجنب يجلس في المسجد؟ قال: لا وَ لٰكِنْ يَمُرُّ فيهِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ وَ مَسْجِدَ الْمَدينَةِ. قال: و روى أصحابنا أنّ رسول الله صلّی الله علیه و آله قال: لا يَنامُ في مَسْجِدي أَحَدٌ وَ لا يُجْنِبُ فيهِ أَحَدٌ. و قال: إِنَّ اللَّهَ أَوْحىٰ إِلَيَّ: أَنِ اتَّخِذْ مَسْجِداً طَهُوراً لا يَحِلُ‏ لِأَحَدٍ أَنْ‏ يُجْنَبَ‏ فيهِ إِلّا أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِمُ السَّْلامُ. قال: ثُمَّ أَمَرَ بِسَدِّ أَبْوابِهِمْ وَ تَرَكَ بابَ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ فَتَكَلَّموا في ذٰلِكَ فَقالَ: ما أَنَا سَدَدْتُ أَبْوابَكُمْ وَ تَرَكْتُ بابَ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ لٰكِنَّ اللهَ أَمَرَ بِسَدِّها وَ تَرَكَ بابَ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ.

[۲۳]– عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۲۸ -۲۳۲ ب۲۳ ح۱حدّثنا عليّ بن الحسين بن شاذويه المؤدّب و جعفر بن محمّد بن مسرور رضي اللَّه عنهما قالا: حدّثنا محمّد بن عبد اللَّه بن جعفر الحميري عن أبيه عن الرّیّان بن الصّلت‏… الرّضا علیه السّلام:…  في قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حينَ قالَ: أَلا إِنَّ هٰذَا الْمَسْجِدَ لا يَحِلُّ لِجُنُبٍ إِلّا لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ،وَ آلِهِ… .‏

[۲۴] – علل الشرائع: ج۱ ص۲۰۲ ب۱۵۴ ح۲ حدّثنا المظفّر بن جعفر بن المظفّر العلويّ رحمه الله قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مسعود عن أبيه قال: حدّثنا نصر بن أحمد البغداديّ قال: حدّثنا عيسى بن مهران قال: حدّثنا محول [مخول‏] قال: أخبرنا عبد الرحمان بن الأسود، عن محمّد بن عبيد الله بن أبي رافع، عن أبيه و عمّه، عن أبيهما، عن أبي رافع قال:‏ إنّ‏ رسول الله صلّی الله علیه و آله خطب الناس فقال: أَيُّهَا النّاسُ! إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَمَرَ مُوسىٰ وَ هارُونَ أَنْ يَبْنِيا لِقَوْمِهِما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ أَمَرَهُما أَنْ لا يَبيتَ في مَسْجِدِهِما جُنُبٌ وَ لا يَقْرَبَ فيهِ النِّساءَ إِلّا هارُونُ وَ ذُرِّيَّتُهُ وَ أَنَّ عَلِيّاً عَلَیْهِ السَّلامُ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ فَلا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ النِّساءَ في مَسْجِدي وَ لا يَبيتَ فيهِ جُنُبٌ إِلّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ ساءَهُ ذٰلِكَ فَهاهُنا- و ضرب بيده نحو الشّام.‏

و برخی از کتب عامّه:

مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۲ ص از ۱۹۴ از: جامع الترمذي و مسند أبي يعلى و أبو سعيد الخدري قال النبيّ صلّی الله علیه و آله:‏ يا عَلِيُّ! لا يَحِلُّ‏ لِأَحَدٍ أَنْ‏ يَجْنُبَ‏ في هٰذَا الْمَسْجِدِ غَيْري وَ غَيْرُكَ.‏ و في رواية: يا عَلِيُّ! لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنْ هٰذِهِ الْأُمَّةِ غَيْري وَ غَيْرُكَ‏. و في رواية: وَ لا يَحِلُّ أَنْ يَدْخُلَ مَسْجِدي جُنُبٌ غَيْري وَ غَيْرُهُ وَ غَيْرُ ذُرِّيَّتِهِ فَمَنْ شاءَ فَهُنا ـ و أشار بيده نحو الشام ـ فقال المنافقون: لقد ضلّ و غوى في أمر ختنه، فنزل‏: «ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوىٰ».‏

الرياض النضرة: ج۲ ص۲۵۳عن أبي هريرة قال: قال عمر: ثلاث خصال لعليّ لأن يكون لي خصلة منهنّ أحبّ إليّ من أن يكون لي حمر النعم: تزويجه فاطمة بنت النبيّ صلّى اللّه عليه و آله، و سكناه في المسجد مع رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، و الراية يوم خيبر. أخرجه ابن السمّان في الموافقة. و عن أبي سعيد عنه قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: يا عَلِيُّ! لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنْ هٰذِهِ الْأُمَّةِ غَيْري وَ غَيْرُكَ‏.

كنز العمّال: ج۶ ص۱۵۹ ح۲۶۷۱ عن أبي سعيد: يا عَلِيُّ! لا يَحِلّݩُ لِأَحَدٍ مِنْ هٰذِهِ الْأُمَّةِ غَيْرُكَ‏.

[۲۵] – علل الشرائع: ج۱ ص۲۰۲ ب۱۵۴ ح۳ حدّثنا المظفّر بن جعفر بن المظفّر العلويّ رحمه الله قال: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مسعود، عن أبيه قال: حدّثنا نصر بن أحمد البغداديّ قال: حدّثنا محمّد بن عبيد بن عتبة قال: حدّثنا إسماعيل بن أبان، عن سالم بن أبي عمرة، عن معروف بن خرّبوذ، عن أبي الطفيل، عن حذيفة بن أسيد الغفاريّ قال:‏ إنّ النبيّ صلّی الله علیه و آله قام خطيباً فقال:‏إِنَّ رِجالًا لا يَجِدُونَ في أَنْفُسِهِمْ أَنْ أُسْكِنَ عَلِيّاً فِي الْمَسْجِدِ وَ أُخْرِجَهُمْ وَ اللَّهِ ما أَخْرَجْتُهُمْ وَ أَسْكَنْتُهُ بَلِ اللَّهُ أَخْرَجَهُمْ وَ أَسْكَنَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَوْحىٰ‏ إِلىٰ‏ مُوسىٰ‏ وَ أَخيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ ثُمَّ أَمَرَ مُوسىٰ أَنْ لا يُسْكِنَ مَسْجِدَهُ وَ لا يَنْكِحَ فيهِ وَ لا يَدْخُلَهُ جُنُبٌ إِلّا هارُونُ وَ ذُرِّيَّتُهُ وَ أَنَّ عَلِيّاً مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ وَ هُوَ أَخي دُونَ أَهْلي وَ لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَنْكِحَ فيهِ النِّساءَ إِلّا عَلِيٌّ وَ ذُرِّيَّتُهُ فَمَنْ ساءَهُ فَهاهُناـ و أشار بيده نحو الشّام‏ ـ.

الإحتجاج: ج۲ ص۳۷۸ و عن أحمد بن عبدالله البرقيّ،‏ عن أبيه،‏ عن شريك بن عبد الله‏، عن الأعمش قال:‏ اجتمعت الشيعة و المحكّمة عند أبي نعيم النخعيّ بالكوفة، و أبو جعفر محمّد بن النعمان مؤمن الطاق حاضر، فقال ابن أبي حذرة: أنا أقرّر معكم أيّتها الشيعة أنّ أبا بكر أفضل من عليّ و من جميع أصحاب النبيّ بأربع خصال، لا يقدر على دفعها أحد من الناس؛ هو ثان مع رسول الله في بيته مدفون، و هو ثاني اثنين معه في الغار، و هو ثاني اثنين صلّى بالناس آخر صلاة قبض بعده رسول الله صلّی الله علیه و آله، و هو ثاني اثنين الصدّيق من هذه الأمّة. قال أبو جعفر مؤمن الطاق رحمة الله عليه: يا ابن أبي حذرة! و أنا أقرّر معك أنّ عليّاً أفضل من أبي بكر و جميع أصحاب النبيّ صلّی الله علیه و آله من ثلاث جهات؛ من القرآن وصفاً و من خبر الرسول نصّاً و من حجّة العقل اعتباراً، و وقع الإتّفاق على إبراهيم النخعيّ و على أبي إسحاق السبيعيّ و على سليمان بن مهران الأعمش. فقال أبو جعفر مؤمن الطاق: أخبرني يا ابن أبي حذرة! عن النبيّ صلّی الله علیه و آله كيف ترك بيوته التي أضافها الله إليه و نهى النّاس عن دخولها إلّا بإذنه ميراثاً لأهله و ولده أو تركها صدقة على جميع المسلمين؟ قل ما شئت. فانقطع ابن أبي حذرة لما أورد عليه ذلك و عرف خطأ ما فيه. فقال أبو جعفر مؤمن الطاق: إن تركها ميراثاً لولده و أزواجه فإنّه قبض عن تسع نسوة و إنّما لعائشة بنت أبي بكر تسع ثمن هذا البيت الذي دفن فيه صاحبك و لا يصيبها من البيت ذراع في ذراع، و إن كان صدقة فالبليّة أطمّ و أعظم، فإنّه لم يصب من البيت إلّا ما لأدنى رجل من المسلمين فدخول بيت النبيّ صلّی الله علیه و آله بغير إذنه في حياته و بعد وفاته معصية إلّا لعليّ بن أبي طالب و ولده علیهم السّلام فإنّ الله أحلّ لهم ما أحلّ للنبيّ صلّی الله علیه و آله. ثم قال لهم: إنّكم تعلمون أنّ النبيّ أمر بسدّ أبواب جميع الناس التي كانت مشرعة إلى المسجد ما خلا باب عليّ علیه السّلام فسأله أبو بكر أن يترك له كوّة لينظر منها إلى رسول الله فأبى عليه، و غضب عمّه العبّاس من ذلك فخطب النّبيّ صلّی الله علیه و آله خطبة و قال:‏إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ أَمَرَ لِمُوسىٰ وَ هارُونَ‏ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ أَمَرَهُما أَنْ لا يَبيتَ في مَسْجِدِهِما جُنُبٌ وَ لا يَقْرَبَ فيهِ النِّساءَ إِلّا مُوسىٰ وَ هارُونَ وَ ذُرِّيَّتُهُما وَ إِنَّ عَلِيّاً هُوَ بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ وَ ذُرِّيَّتُهُ كَذُرِّيَّةِ هارُونَ وَ لا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ النِّساءَ في مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ لا يَبیتَ فيهِ‏ جُنُبٌ‏ إِلّا عَلِيٌ‏ وَ ذُرِّيَّتُهُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ؟ فقالوا بأجمعهم: كذلك كان-. قال أبو جعفر: ذهب ربع دينك يا ابن أبي حذرة! و هذه منقبة لصاحبي ليس لأحد مثلها، و مثلبة لصاحبك، و أما قولك‏ ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ … .

[۲۶] – كامل الزيارات: ص۲۲۲ ح۱۷ حدّثني أبو عبد الرحمان محمّد بن أحمد بن الحسين العسكريّ و محمّد بن الحسن‏ جميعاً، عن الحسن بن عليّ بن مهزيار، عن أبيه عليّ بن مهزيار، عن محمّد بن أبي عمير، عن محمّد بن مروان، عن أبي حمزة الثماليّ قال: قال الصادق علیه السّلام:…أَشْهَدُ أَنَّكَ طُهْرٌ طاهِرٌ مُطَهَّرٌ، مِنْ طُهْرٍ طاهِرٍ مُطَهَّرٍ، طَهُرْتَ، وَ طَهُرَتْ أَرْضٌ أَنْتَ بِها، وَ طَهُرَ حَرَمُكَ، … .

من لا يحضره الفقيه: ج۲ ص۵۹۰ زیارة أمیر المؤمنین علیه السّلام:… أَشْهَدُ أَنَّكَ طُهْرٌ طاهِرٌ مُطَهَّرٌ، مِنْ طُهْرٍ طاهِرٍ مُطَهَّرٍ… . مانند آن:  كتاب المزار شیخ مفيد: ص۸۱ ب۴۳٫

تهذيب الأحكام: ج۶ ص۲۷ ب۸ ح۵۳/۱محمّد بن أحمد بن داود، عن أحمد بن محمّد بن سعيد قال: أخبرنا أحمد بن الحسين بن عبد الملك الأوديّ قال: حدّثنا ذبيان بن حكيم قال: حدّثني يونس بن ظبيان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: إذا أردت زيارة قبر أميرالمؤمنين علیه السّلام فتوضأ و اغتسل و امش على هنيئتك و قل: …صَلَّى اللهُ عَلىٰ روحِكَ وَ بَدَنِكَ، طُهْرٌ طَاهِرٌ مُطَهَّرٌ، مِنْ طُهْرٍ طاهِرٍ مُطَهَّرٍ،… . المزار الكبير ابن المشهدي: ص۱۸۸ ب۱۲ …صَلَّى اللهُ عَلَيْكَ وَ عَلىٰ روحِكَ وَ بَدَنِكَ، أَشْهَدُ أَنَّكَ طَاهِرٌ مُطَهَّرٌ، مِنْ طُهْرٍ طاهِرٍ مُطَهَّرٍ،… . المزار الكبير ابن المشهدي: ص۲۱۹ ح۵ و ص۲۳۶ ح۶ …أَشْهَدُ أَنَّكَ طُهْرٌ طَاهِرٌ مُطَهَّرٌ، مِنْ طُهْرٍ طَاهِرٍ مُطَهَّرٍ،… . مانند آن: إقبال الأعمال: ج۲ ص۷۱۲ و چاپ جدید: ج۳ ص۳۴۲ فصل۵۳ و المزار شهيد اوّل: ص۱۴۴ البلد الأمين: ص۲۸۲ و المصباح كفعمي: ص۴۹۲٫

[۲۷] – تهذيب الأحكام: ج۱ ص۱۰۸ ب۵ ح۲۸۱/۱۳ و الإستبصار: ج۱ ص۱۰۰ ب۶۰ ح۳۲۳/۳ أخبرني الشيخ رحمه الله، عن أحمد بن محمّد، عن أبيه، عن الصفّار، عن محمّد بن عيسى،‏ عن القاسم الصيقل قال: كتبت إليه: جعلت فداك! هل‏ اغتسل‏ أمير المؤمنين‏ علیه السّلام حين غسل رسول الله صلّی الله علیه و آله عند موته؟ فأجابه: النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ طاهِرٌ مُطَهَّرٌ، وَ لٰكِنْ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فَعَلَ، وَ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ. و تهذيب الأحكام: ‌ج۱ ص۴۶۹ ح۱۵۴۱/۱۸۶ محمّد، عن محمّد بن عيسى العبيديّ، عن الحسين بن عبيد قال: كتبت إلى الصادق علیه السّلام: هل‏ اغتسل‏ أمير المؤمنين‏ علیه السّلام حين غسل رسول الله صلّی الله علیه و آله عند موته؟ فقال: كانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ طاهِراً مُطَهَّراً، وَ لٰكِنْ فَعَلَ أَميرُ الْمُؤْمِنینَ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ ذٰلِكَ، وَ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ.

[۲۸] – اللّمعة البيضاء: ص ۶۴ – ۶۵و قال عليّ عليه السّلام أيضاً كما حكي عن معاني الأخبار للعلّامةرحمه الله: يا سَلْمانُ! نَزِّلونا عَنِ الرُّبوبِيَّةِ، وَ ادْفَعوا عَنّا حُظوظَ الْبَشَرِيَّةِ ، فَإِنّا عَنْها مُبْعَدونَ، وَ عَمّا يَجوزُ عَلَيْكُمْ مُنَزَّهونَ، ثُمَّ قولوا فينا ما شِئْتُمْ، فَإِنَّ الْبَحْرَ لا يُنْزَفُ، وَ سِرُّ الْغَيْبِ لا يُعْرَفُ، وَ كَلِمَةُ اللهِ لا تُوصَفُ، وَ مَنْ قالَ هُناكَ: لِمَ وَ مِمَّ، فَقَدْ كَفَرَ.

مشارق أنوار اليقين: ص۱۰۵ و عنهم عليهم السّلام أنّهم قالوا: نَزِّهونا عَنِ الرُّبوبِيَّةِ وَ ارْفَعوا عَنّا حُظوظَ الْبَشَرِيَّةِ- يعني الحظوظ التي تجوز عليكم- فَلا يُقاسُ بِنا أَحَدٌ مِنَ النّاسُ‏، فَإِنّا نُحْسِنُ الْأَسْرارَ الْإِلٰهِيَّةَ الْمودَعَةُ فِي الْهَياكِلِ الْبَشَرِيَّةِ، وَ الْكَلِمَةَ الرَّبّانِيَّةَ النّاطِقَةَ فِي الْأَجْسادِ التُّرابِيَّةِ، وَ قولوا بَعْدَ ذاكَ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّ الْبَحْرَ لا يُنْزَفُ، وَ عَظَمَةُ اللّهِ لا توصَفُ.

[۲۹] – الكافي: ج۱ ص۳۸۹ ح۲أحمد بن محمّد، عن محمّد بن الحسن، عن محمّد بن عيسى بن عبيد، عن محمّد بن شعيب، عن عمران بن إسحاق الزعفرانيّ، عن محمّد بن مروان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سمعته يقول:‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ، ثُمَّ صَوَّرَ خَلْقَنا مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ، فَأَسْكَنَ ذٰلِكَ النُّورَ فيهِ، فَكُنّا نَحْنُ خَلْقاً وَ بَشَراً نُورانِيّينَ، لَمْ يَجْعَلْ لِأَحَدٍ في مِثْلِ الَّذي خَلَقَنا مِنْهُ نَصيباً، وَ خَلَقَ أَرْواحَ شيعَتِنا مِنْ طينَتِنا، وَ أَبْدانَهُمْ مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ أَسْفَلَ مِنْ ذٰلِكَ الطّينَةِ، وَ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لِأَحَدٍ في‏ مِثْلِ‏ الَّذي‏ خَلَقَهُمْ‏ مِنْهُ‏ نَصيباً إِلّا لِلْأَنْبِياءِ، وَ لِذٰلِكَ صِرْنا نَحْنُ وَ هُمُ النّاسَ، وَ صارَ سائِرُ النّاسِ هَمَجاً لِلنّارِ وَ إِلَى النّارِ.

بصائر الدرجات: ص۲۰ ب۱۰ ح۳حدّثنا محمّد بن عيسى، عن محمّد بن شعيب، عن عمران بن إسحاق الزعفرانيّ، عن محمّد بن مروان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سمعته يقول: خَلَقَنَا اللَّهُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ، ثُمَّ صَوَّرَ خَلْقَنا مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ، فَأَسْكَنَ ذٰلِكَ النُّورَ فيهِ، فَكُنّا نَحْنُ خُلِقْنا نُورانِيّينَ،‏ لَمْ يَجْعَلْ لِأَحَدٍ في مِثْلِ الَّذي خَلَقَنا مِنْهُ نَصيباً، وَ خَلَقَ أَرْواحَ شيعَتِنا مِنْ أَبْدانِنا، وَ أَبْدانَهُمْ مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ أَسْفَلَ مِنْ ذٰلِكَ الطّينَةِ، وَ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لِأَحَدٍ في مِثْلِ ذٰلِكَ الَّذي خَلَقَهُمْ مِنْهُ نَصيباً إِلَّا الْأَنْبِياءَ وَ الْمُرْسَلینَ، فَلِذٰلِكَ صِرْنا نَحْنُ وَ هُمُ النّاسَ، وَ صارَ سائِرُ النّاسِ هَجَماً [هَمَجاً] فِي النّارِ وَ إِلَى النّارِ.

[۳۰] – تأويل الآيات الظاهرة: ص۳۹۳نقله الشيخ أبو جعفر الطوسي رحمه الله، عن الشيخ أبي محمّد الفضل بن شاذان بإسناده، عن رجاله، عن جابر بن يزيد الجعفيّ، عن الإمام العالم موسى بن جعفر الكاظم علیه السّلام قال:‏ إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ خَلَقَ نُورَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ نُورٍ اخْتَرَعَهُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ وَ جَلالِهِ، وَ هُوَ نُورُ لاهُوتِيَّتِهِ الَّذي ابْتَدَأَ مِنْ لاهٍ، أَيْ مِنْ إِلٰهِيَّتِهِ مِنْ أَيْنِيَّتِهِ الَّذِي ابْتَدَأَ مِنْهُ‏ وَ تَجَلّىٰ لِمُوسىٰ بْنِ عِمْرانَ عَلَیْهِ السَّلامُ بِهِ في طُورِ سَيْناءَ، فَمَا اسْتَقَرَّ لَهُ وَ لا طاقَ مُوسىٰ لِرُؤْيَتِهِ، وَ لا ثَبَتَ لَهُ حَتّىٰ خَرَّ صاعِقاً مَغْشِيّاً عَلَيْهِ، وَ كانَ ذٰلِكَ النُّورُ مُحَمَّداً صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ،‏ فَلَمّا أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَ مُحَمَّداً مِنْهُ قَسَّمَ ذٰلِكَ النُّورِ شَطْرَيْنِ، فَخَلَقَ مِنَ الشَّطْرِ الْأَوَّلِ مُحَمَّداً، وَ مِنَ الشَّطْرِ الْآخَرِ عَلِيَّ بْنَ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَ لَمْ يَخْلُقْ مِنْ ذلِكَ النُّورِ غَيْرَهُما، خَلَقَهُما اللَّهُ بِيَدِهِ، وَ نَفَخَ فيهِما بِنَفْسِهِ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ، وَ صَوَّرَهُما عَلىٰ صُورَتِهِما، وَ جَعَلَهُما أُمَناءَ لَهُ، وَ شُهَداءَ عَلىٰ خَلْقِهِ، وَ خُلَفاءَ عَلىٰ خَليقَتِهِ، وَ عَيْناً لَهُ عَلَيْهِمْ، وَ لِساناً لَهُ إِلَيْهِمْ، قَدِ اسْتَوْدَعَ فيهِما عِلْمَهُ، وَ عَلَّمَهُما الْبَيانَ، وَ اسْتَطْلَعَهُما عَلىٰ غَيْبِهِ، وَ جَعَلَ أَحَدَهُما نَفْسَهُ، وَ الْآخَرَ رُوحَهُ، لا يَقُومُ واحِدٌ بِغَيْرِ صاحِبِهِ، ظاهِرُهُما بَشَرِيَّةٌ، وَ باطِنُهُما لاهُوتِيَّةٌ، ظَهَرا لِلْخَلْقِ عَلىٰ هَياكِلِ النّاسُوتِيَّةِ حَتّىٰ يُطيقُوا رُؤْيَتَهُما، وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعالىٰ:‏ «وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ»،‏ فَهُما مَقامُ رَبِّ الْعالَمينَ، وَ حِجابُ‏ خالِقِ الْخَلائِقِ أَجْمَعينَ، بِهِما فَتَحَ اللَّهُ بَدْءَ الْخَلْقِ، وَ بِهِما يَخْتِمُ الْمُلْكَ وَ الْمَقاديرَ. ثُمَّ اقْتَبَسَ مِنْ نُورِ مُحَمَّدٍ وَ فاطِمَةَ ابْنَتَهُ كَمَا اقْتَبَسَ نُورَهُ مِنْ نُورِهِ، وَ اقْتَبَسَ مِنْ نُورِ فاطِمَةَ وَ عَلِيٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ كَاقْتِباسِ الْمَصابيحِ، هُمْ خُلِقُوا مِنَ الْأَنْوارِ، وَ انْتَقَلُوا مِنْ ظَهْرٍ إِلىٰ ظَهْرٍ، وَ صُلْبٍ إِلىٰ صُلْبٍ، وَ مِنْ رَحِمٍ إِلىٰ رَحِمٍ، فِي الطَّبَقَةِ الْعُلْيا مِنْ غَيْرِ نَجاسَةٍ، بَلْ نَقْلاً بَعْدَ نَقْلٍ، لا مِنْ ماءٍ مَهينٍ، وَ لا مِنْ نُطْفَةٍ خَثِرَةٍ كَسائِرِ خَلْقِهِ، بَلْ أَنْوارٌ، انْتَقَلُوا مِنْ أَصْلابِ الطّاهِرينَ، إِلىٰ أَرْحامِ الْمُطَهَّراتِ، لِأَنَّهُمْ صَفْوَةُ الصَّفْوَةِ، اصْطَفاهُمْ لِنَفْسِهِ، وَ جَعَلَهُمْ خُزّانَ عِلْمِهِ، وَ بُلَغاءَ عَنْهُ إِلىٰ خَلْقِهِ، أَقامَهُمْ مَقامَ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ لا يُرىٰ وَ لا يُدْرَكُ، وَ لا تُعْرَفُ كَيْفِيَّتُهُ، وَ لا إِنِّيَّتُهُ،‏ فَهٰؤُلاءِ النّاطِقُونَ الْمُبَلِّغُونَ عَنْهُ، الْمُتَصَرِّفُونَ في أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ، فيهِمْ‏ يَظْهَرُ قُدْرَتُهُ، وَ مِنْهُمْ تُرىٰ آياتُهُ وَ مُعْجِزاتُهُ، وَ بِهِمْ وَ مِنْهُمْ عَرَفَ عِبادُهُ نَفْسَهُ، وَ بِهِمْ يُطاعُ أَمْرُهُ، وَ لَوْلاهُمْ ما عُرِفَ اللَّهُ، وَ لا يُدْرىٰ كَيْفَ يُعْبَدُ الرَّحْمانُ، فَاللَّهُ يَجْري أَمْرُهُ كَيْفَ شاءَ فيما يَشاءُ، لا يُسْئَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ.

[۳۱] – الفضائل شاذان بن جبرئیل: ص۲۹ قال الواقديّ: قالت حليمة: و الله ما غسلت لمحمّد صلّی الله علیه و آله ثوباً من بول و لا غائط، بل كان إذا جاء وقت حاجته ينقلب من جنب إلى جنب، حتّى تعلم حليمة بذلك و تأخذه، و تخدمه حتى يقضي حاجته، و لاشممت و ربّ السماء من محمّد رائحة نتنة (رائحة النتن- البحار) قطّ، و لا شممت منه شيئاً أبداً، بل كان (إذا خرج من قبله أو دبره شي‏ء- البحار) يفوح منه رائحة المسك و الكافور. قالت حليمة: فلمّا أتى على النبيّ صلّی الله علیه و آله تسعة أشهر ما رأيت ما يخرج منه (من دبره‏ – البحار) البتّة لأنّ الأرض تبتلع‏ ما يخرج‏ منه‏ فلهذا لم أر (لم أره- البحار). از او: بحار الأنوار: ج۱۵ ص۳۴۷ ب۴٫

[۳۲]– الكافي: ج۱ ص۳۸۸ ح۸ عليّ بن محمّد، عن بعض أصحابنا، عن ابن أبي عمير، عن حريز، عن زرارة، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: لِلْإِمامِ عَشْرُ عَلاماتٍ؛ يُولَدُ مُطَهَّراً مَخْتُوناً، وَ إِذا وَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ وَقَعَ عَلىٰ راحَتِهِ رافِعاً صَوْتَهُ بِالشَّهادَتَيْنِ، وَ لا يُجْنِبُ، وَ تَنامُ عَيْناهُ وَ لا يَنامُ قَلْبُهُ، وَ لا يَتَثاءَبُ، وَ لا يَتَمَطّىٰ، وَ يَرىٰ مِنْ خَلْفِهِ كَما يَرىٰ مِنْ أَمامِهِ، وَ نَجْوُهُ‏ كَرائِحَةِ الْمِسْكِْ‏ وَ الْأَرْضُ مُوَكَّلَةٌ بِسَتْرِهِ‏ وَ ابْتِلاعِهِْ، وَ إِذا لَبِسَ دِرْعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّ اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ كانَتْ عَلَيْهِ وَفْقاً وَ إِذا لَبِسَها غَيْرُهُ مِنَ النّاسِ طَويلِهِمْ وَ قَصيرِهِمْ زادَتْ عَلَيْهِ شِبْراً، وَ هُوَ مُحَدَّثٌ إِلىٰ أَنْ تَنْقَضِيَ أَيّامُهُ.

الخصال: ج۲ ص۴۲۸ ح۶حدّثنا أحمد بن محمّد بن الهيثم العجليّ رضي الله عنه قال: حدّثنا أحمد بن يحيى بن زكريّا القطّان قال: حدّثنا بكر بن عبد الله بن حبيب قال: حدّثنا تميم بن بهلول قال: حدّثنا أبو معاوية، عن سليمان بن مهران، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد علیه السّلام قال: عَشْرُ خِصالٍ مِنْ صِفاتِ الْإِمامِ؛ الْعِصْمَةُ، وَ النُّصُوصُ، وَ أَنْ يَكُونَ أَعْلَمَ النَّاسِ، وَ أَتْقَاهُمْ لِلهِ، وَ أَعْلَمَهُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ،ِ، السّلامن است:-هِ وَ آلِهِ از او بوی مشک و کافور برمی خواست، تا نه ماهگی او از او از او چیزی از مدفوع ندیدم خارج گردد، زیرا ز وَ أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ الْوَصِيَّةِ الظّاهِرَةِ، وَ يَكُونَ لَهُ الْمُعْجِزُ وَ الدَّليلُ، وَ تَنامَ عَيْنُهُ وَ لا يَنامَ قَلْبُهُ، وَ لا يَكُونَ لَهُ فَيْ‏ءٌ، وَ يَرىٰ مِنْ خَلْفِهِ كَما يَرى مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ. من لا يحضره الفقيه: ج۴ ص۴۱۸ ح۵۹۱۴ و روى أحمد بن محمّد بن سعيد الكوفيّ قال: حدّثنا عليّ بن الحسن بن فضّال، عن أبيه، عن أبي الحسن عليّ بن موسى الرضا علیه السّلام قال:‏ لِلْإِمامِ عَلاماتٌ؛ يَكُونُ أَعْلَمَ النّاسِ، وَ أَحْكَمَ النّاسِ، وَ أَتْقَى النّاسِ، وَ أَحْلَمَ النّاسِ، وَ أَشْجَعَ النّاسِ، وَ أَسْخَى النّاسِ، وَ أَعْبَدَ النّاسِ، وَ يُولَدُ مَخْتُوناً، وَ يَكُونُ مُطَهَّراً، وَ يَرىٰ مِنْ خَلْفِهِ كَما يَرىٰ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، وَ لا يَكُونُ لَهُ ظِلٌ،‏ وَ إِذا وَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ وَقَعَ عَلىٰ راحَتَيْهِ رافِعاً صَوْتَهُ بِالشَّهادَتَيْنِ (بِالشَّهادَةِ – الخصال)، وَ لا يَحْتَلِمُ، وَ تَنامُ عَيْنُهُ وَ لا يَنامُ قَلْبُهُ، وَ يَكُونُ مُحَدَّثاً، وَ يَسْتَوي عَلَيْهِ دِرْعُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ لا يُرىٰ‏ لَهُ‏ بَوْلٌ‏ وَ لاغَائِطٌ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَدْ وَكَّلَ الْأَرْضَ بِابْتِلاعِ ما يَخْرُجُ مِنْهُ، وَ تَكُونُ رائِحَتُهُ أَطْيَبَ مِنْ رائِحَةِ الْمِسْكِ.‏ و الخصال: ج‏۲ ص۵۲۷ ح۱ حدّثنا محمّد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقانيّ رضي الله عنه قال: أخبرنا أحمد بن محمّد بن سعيد الكوفيّ قال: حدّثنا عليّ بن الحسن بن فضّال، عن أبيه‏، عن أبي الحسن عليّ بن موسى الرضا علیه السّلام و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۱۳ ب۱۹ ح۱ و معاني الأخبار: ص۱۰۲ ح۴٫ و الإحتجاج: ج۲ ص۴۳۷ و روي عن الحسن بن عليّ بن فضّال عن أبي الحسن عليّ بن موسی الرّضا علیه السّلام و كشف الغمّة: ج۲ ص۲۹۰٫

مجمع البيان فى تفسير القرآن: ج۲ ص۸۰۳ و قيل: أنّهم قد شاهدوا في نفسه صلّی الله علیه و آله معجزات كثيرة منها: أنّه كان يرى من خلفه كما يرى من قدّامه، و منها أنّه كان ينام عينه و لا ينام قلبه، و منها أنّ ظلّه لم يقع على الأرض، و منها أنّ الذباب لم يقع عليه، و منها أنّ الأرض كانت تبتلع ما يخرج منه، و كان لا يرى‏ له‏ بول‏ و لا غائط، و منها أنّه كان لا يطوّله أحد و إن طال، و منها أنّه كان بين كتفيه خاتم النبوّة، و منها أنّه كان إذا مرّ بموضع يعلمه الناس لطيبه، و منها أنّه كان يسطع نور من جبهته في الليلة المظلمة، و منها أنّه قد ولد مختوناً، إلى غير ذلك من الآيات.

إعلام الورى بأعلام الهدى: ج۱ ص۳۲۰ ب۲ السيد الحميريّ في قصيدته المذهّبة:‏ صهر النبيّ و جاره‏ في مسجد* طهر يطيّبه الرسول مطيّب‏* سيّان فيه عليه غير مذمّم* ممشاه إن جنباً و إن لم يجنب.

[۳۳] – سوره (۲) آیه۱۸۶٫                                  

[۳۴] – سوره (۳۶) یس (صلّی الله علیه و آله) آیه۸۳٫

[۳۵]– به معالم الزّلفی صفحه۳۲ باب۴۳ و ملحقات إحقاق الحق نقل از کتب مخالفین جلد۶ صفحه ۹۷ مراجعه شود.

[۳۶] – بحار الأنوار: ج۶۳ ص۲۸۸ ب۱ ح۱۳ و ج۷۲ ص۴۵۶ ب۹۱ ح۳۳ و مستدرك الوسائل: ج۱۶ ص۳۵۵ ب۲۶ ح۲۰۱۵۲-۲ از الدعوات راوندی/سلوةالحزين صفحه۱۴۱ ح۳۵۹٫

[۳۷] – وسائل الشيعة: ج۲۴ ص۴۰۵ ب۹۵ ح۳۰۹۰۴- ۱۰و بحار الأنوار: ۶۳ ص۳۹۷ ب۱۳ ح۱۱ از کتاب المحاسن: ج۲ ص۵۹۲ ب۱۹ ح۱۰۶٫

[۳۸]– سوره (۹۸) البیّنة آیه۳٫                                     

[۳۹] – سوره (۴) النساء آیه۵۸٫

[۴۰]– تصریح به این معنا در لغت هم آمده است، می توانید به کتاب العین و کتاب قاموس اللّغة مراجعه کنید.

[۴۱]– مؤلّف کتاب شریف آیة التّطهیر في أحادیث الفریقین در جلد۲ از صفحات۲۵۱ الی ۲۷۶ آن‌ها را احصاء نموده.

[۴۲]– ر.ک: معانی الأخبار: ص۹۴ ح۳٫

[۴۳]– بحار الأنوار: ج۲۵ ص۲۰۱ ب۵ ح۱۲ از عیون اخبار الرّضا علیه السّلام و کمال الدّین نقل کرده. و ملحقات إحقاق الحق: ج۱۳ ص۶۰ از فرائد السّمطین حموینی و ینابیع المودّة و مودّة القربی آورده است.

[۴۴] – کفایة الأثر: ص۶۶ و بحار: ج۳۶ ص۳۰۸ ح۱۴۷٫

[۴۵] – سوره (۷۶) الواقعة آیه۷۶ الی ۸۰٫

[۴۶] – الكافي: ج۴ ص۵۷۶ ح۲- عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد، عن القاسم بن يحيى، عن جدّه الحسن بن راشد، عن الحسين بن ثوير قال: … (عن الصّادق علیه السّلام في زیارة الحسین علیه السّلام: «… السَّلامُ عَلَيْكَ یا وَتْرَ اللَّهِ الْمَوْتُورَ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، أَشْهَدُ أَنَّ‏ دَمَكَ‏ سَكَنَ فِي الْخُلْدِ، وَ اقْشَعَرَّتْ لَهُ أَظِلَّةُ الْعَرْشِ، وَ بَكىٰ لَهُ جَميعُ الْخَلائِقِ، وَ بَكَتْ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ، وَ ما فيهِنَّ وَ ما بَيْنَهُنَّ، وَ مَنْ يَتَقَلَّبُ فِي الْجَنَّةِ وَ النّارِ مِنْ خَلْقِ رَبِّنا، وَ ما يُرىٰ وَ ما لا يُرىٰ، … ». و كامل الزيارات: ص۱۹۷-۱۹۹ ح۲- حدّثني أبي و عليّ بن الحسين و محمّد بن الحسن رحمهم الله جميعاً، عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عيسى،‏ عن القاسم بن يحيى، عن الحسن بن راشد، عن الحسين بن ثوير بن أبي فاختة … .  و من لا يحضره الفقيه: ج۲ ص۵۹۵ ح۳۱۹۹- قال الصادق علیه السّلام: «إذا أتيت أبا عبد الله الحسين علیه السّلام… السَّلامُ عَلَيْكَ يا وَتْرَ اللَّهِ الْمَوْتُورَ فِي السَّماوَاتِ وَ الْأَرْضِ، أَشْهَدُ أَنَّ‏ دَمَكَ‏ سَكَنَ فِي الْخُلْدِ، وَ اقْشَعَرَّتْ لَهُ أَظِلَّةُ الْعَرْشِ، وَ بَكىٰ لَهُ جَميعُ الْخَلائِقِ، وَ بَكَتْ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ، وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ، وَ ما فيهِنَّ وَ ما بَيْنَهُنَّ، وَ مَنْ يَتَقَلَّبُ فِي الْجَنَّةِ وَ النّارِ مِنْ خَلْقِ رَبِّنا، وَ ما يُرىٰ‏ وَ ما لا يُرىٰ، … ». و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۵۵ ب۱۸ ح۱۳۱/۱ از الکافي‌.

[۴۷] – مصباح الزّائر: ص۴۶۲ الفصل۱۸٫

[۴۸] – تذكرة الفقهاء (چاپ قدیمی): ص۵۶۸ [القسم] الثاني في غير النّكاح‌  و هو أمور: ا- إنّه خاتم النبيّين صلّى الله عليه و آله و عليهم ب- أمّته خير الأمم لقوله تعالى: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ» تكرمة له عليه السّلام و تشريفاً له ج- نسخ جميع الشرائع بشريعته د- جعل شريعته مؤبّدة ه‍- جعل كتابه معجزاً بخلاف كتب ساير الأنبياء عليهم السّلام و- حفظ عن كتابه التبديل و التغيير و أقيم بعده حجّة على النّاس و معجزات غيره من الأنبياء انقرضت بانقراضهم ز- نصر بالرعب على مسيرة شهر فكان العدوّ يرهبه من مسيرة شهر ح- جعلت له الأرض مسجداً و ترابها طهوراً ط- أحلّت له الغنائم دون غيره من الأنبياء ى- يشفع في أهل الكبائر لقوله عليه السّلام: ذخرت شفاعتي لأهل الكبائر من أمّتي يا- بعث إلى النّاس عامّة يب- سيّد ولد آدم يوم القيمة يج- أوّل من تنشقّ عنه الأرض يد- أوّل شافع و مشفّع به- أوّل من يقرع باب الجنّة يو- أكثر الأنبياء تبعاً يز- أمّته معصومة لا يجتمع على الضّلالة يح- صفوف أمّته كصفوف الملائكة يط- كان تنام عينيه و لا ينام قلبه ك- كان يرى من ورائه كما يرى من قدّامه بمعنى التّحفّظ و الحسّ و كذلك قوله علیه السّلام: تنام عيناي و لا ينام قلبي كا- تطوّعه بالصّلاة قاعداً كتطوّعه قائماً و إن لم يكن له عدد و في حقّ غيره ذلك على النّصف من هذا كب- مخاطبه المصلّي بقوله السّلام عليك أيّها النّبيّ و رحمة الله و بركاته و لا تخاطب ساير النّاس لج- يحرم على غيره رفع صوته على صوت النّبيّ صلّی الله علیه و آله كد- يحرم على غيره مناداته من وراء الحجرات للآية كه- نادا اللّه تعالى الأنبياء و حكى عنهم بأسمائهم فقال تعالى: «يُوسُفُ أَعْرِضْ … أَنْ يا إِبْراهيمُ … يا نُوحُ* و ميّز نبيّنا علیه السّلام بالنّداء بألقابه الشّريفة فقال تعالى: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ* … يا أَيُّهَا الرَّسُولُ* … يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ … يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ» و لم يذكر إسمه في القرآن إلّا فيأاربعة مواضع شهد له فيها بالرّسالة لإفتقار الشّهادة إلى ذكر اسمه فقال: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ … ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لٰكِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خاتَمَ النَّبِيّينَ … وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ … بِرَسُولٍ يَأْتي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ» و كان يحرم أن ينادي باسمه فيقول: يا محمّد يا أحمد و لكن يقول: يا نبىّ اللّه يا رسول الله يا خيرة الله إلى غير ذلك من صفاته الجليلة كو- كان يستشفى به كن- كان يتبرّك ببوله و دمه … .

[۴۹] – سوره (۳) آل‏عمران آيه١٤٥.                            

[۵۰] – سوره (۵) المائدة آیه۵۵٫

[۵۱] – الإختصاص: ص۶٫

[۵۲] – الإختصاص: ص۱۰٫ ر.ک.: إختيار معرفة الناقلين: ص۱۱ ح٢. روضة المتقين: ج۴ ص۲۱۸و روي أخبار كثيرة أنّه ارتدّ الناس‏ بعد رسول‏ الله‏ صلّى الله عليه و آله و سلّم إلّا ثلاثة؛ سلمان، و أبا ذر، و المقداد، فقيل: فأين عمّار ؟فقال الصادق عليه السّلام: جاض جيضة ثمَّ رجع.

[۵۳] – الإختصاص: ص۶٫                                      

[۵۴] – رجال الكشّيّ: ص۷ ح۱۴۴- محمّد بن مسعود، قال: حدّثني عليّ بن الحسن بن فضّال قال: حدّني العّاس بن عامر و جعفر بن محمّد بن حکیم، عن أبان بن عثمان، عن الحارث بن المغیرة النصريّ قال: سمعت عبد الملك بن أعین یسأل أباعبد الله علیه السّلام قال: فلم یزل یسأله حتّی قال له: فهلك النّاس اذاً؟ فقال: إِي وَ اللَّهِ يَا ابْنَ أَعْيَنَ هَلَكَ النّاسُ أَجْمَعُونَ.  قلت: من في المشرق و من في المغرب؟ قال: فقال: إِنَّها فُتِحَتْ عَلَى الضَّلالِ‏، إِي وَ اللَّهِ هَلَكُوا إِلّا ثَلاثَةً ثُمَّ لَحِقَ أَبُو ساسانَ‏ وَ عَمّارٌ وَ شُتَيْرَةُ وَ أَبُو عَمْرَةَ فَصارُوا سَبْعَةً.

و الإختصاص: ص۵ أحمد بن محمّد بن يحيى، عن أبيه، عن محمّد بن الحسين، عن الحسن بن محبوب، عن الحارث‏ قال: سمعت عبد الملك بن أعين يسأل أبا عبد الله علیه السّلام فلم يزل يسأله حتّى قال: فهلك الناس إذاً؟ فقال: إِي وَ اللَّهِ يَا ابْنَ أَعْيَنَ هَلَكَ النّاسُ أَجْمَعُونَ. قلت: أهل الشرق و الغرب؟ قال: إِنَّها فُتِحَتْ‏ عَلَى‏ الضَّلالِ‏ إِي وَ اللَّهِ هَلَكُوا إِلّا ثَلاثَةَ نَفَرٍ سَلْمانُ الْفارِسِيُّ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدادُ وَ لَحِقَهُمْ عَمّارٌ وَ أَبُو ساسانَ الْأَنْصارِيُّ وَ حُذَيْفَةُ وَ أَبُو عَمْرَةَ فَصارُوا سَبْعَةً.

و الكافي: ج۸ ص۲۵۳ ح۳۵۶- الحسين بن محّمد، عن المعلّى بن محمّد، عن الوشّاء عن أبان بن عثمان، عن الحارث بن المغيرة قال: سمعت عبد الملك بن أعين يسأل أبا عبد الله علیه السّلام فلم يزل يسائله حتّى قال: فهلك النّاس إذاً؟ قال: إِي وَ اللَّهِ يَا ابْنَ أَعْيَنَ فَهَلَكَ النَّاسُ أَجْمَعُونَ. قلت: من في المشرق و من في المغرب؟ قال:  إِنَّها فُتِحَتْ بِضَلالٍ إِي وَ اللَّهِ لَهَلَكُوا إِلّا ثَلاثَةً.

[۵۵] – إختيار معرفة الناقلين: ص۸ ح١٧.

[۵۶] – سوره (۲) آیه۱۰۹٫

[۵۷] – سوره (۳) آل‏عمران(سوره آل محمّد صلّی الله علیهم) آیه۲۰٫

[۵۸] – سوره (۳) آل‏عمران(سوره آل محمّد صلّی الله علیهم) آیه۸۶٫

[۵۹] – سوره (۴) النساء آیه۱۴۲٫

[۶۰] – سوره (۵۱) الذاريات آیه ۳۶ و ۳۷٫

[۶۱] – سوره (۶۴) التغابن آیه۳٫

[۶۲]– جواهر المطالب: ص١٢٢، تاریخ کبیر بخاری و ابن‌عساکر و المصنّف و…، بحارالأنوار و کنز العمّال و تحریف أسماء أولاد المعصومین نجاح الطائی، و… . وسائل الشيعة: ج‏۲۱ ص۳۹۸ب۲۸ باب كراهة التسمية بالحكم و حكيم و خالد و مالك و حارث و ياسين و ضرار و مرة و حرب و ظالم و ضريس و أسماء أعداء الأئمة علیهم السّلام.‏

و الكافي: ج٦ ص٢٠باب الأسماء و الكنى … ح۱۲ الحسين بن محمّد، عن معلّى بن محمّد، عن محمّد بن مسلم، عن الحسين بن نصر، عن أبيه، عن عمرو بن شمر، عن جابر قال: أراد أبو جعفر علیه السّلام الركوب إلى بعض شيعته ليعوده فقال: يا جابِرُ الْحَقْني. فتبعته فلمّا انتهى إلى باب الدار خرج علينا ابن له صغير فقال له أبو جعفر علیه السّلام: مَا اسْمُكَ؟ قال: محمّد. قال: فَبِما تُكَنّىٰ؟ قال: بعليّ. فقال له أبو جعفر علیه السّلام: ‏لَقَدِ احْتَظَرْتَ مِنَ الشَّيْطانِ احْتِظاراً شَديداً، إِنَّ‏ الشَّيْطانَ‏ إِذا سَمِعَ‏ مُنادِياً يُنادي يا مُحَمَّدُ يا عَلِيُّ ذابَ كَما يَذُوبُ الرَّصاصُ حَتّیٰ إِذا سَمِعَ مُنادِياً يُنادي بِاسْمِ عَدُوٍّ مِنْ أَعْدائِنَا اهْتَزَّ وَ اخْتالَ.

[۶۳] – الكافي: ج٤ ص٥٧٧ ح٢ وكامل الزيارات: ص۲۰۰ ح٢ و تهذيب الأحكام: ج٦ ص٥٥ ب١٨ ح١.

[۶۴] – بحار الأنوار: ج٤٣ ص٨ ب١ ح١١ از عيون المعجزات: ص۵۴: و روي عن حارثة بن قدامة قال: حدّثني سلمان الفارسي، قال: حدّثني عمّار و قال: أخبرك عجباً؛ قلت: حدّثني يا عمّار، قال: نعم، شهدت عليّ بن أبي طالب علیه السّلام و قد ولج على فاطمة علیها السّلام فلمّا بصرت به نادت: أݩݩُدْنُ لِأُحَدِّثَكَ بِما كانَ وَ ما هُوَ كائِنٌ وَ بِما لَمْ يَكُنْ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ حينَ تَقُومُ السّاعَةُ. قال: فرأيت امير المؤمنين علیه السّلام يرجع القهقرى فرجعت برجوعه، إذ دخل على النبيّ صلّی الله علیه و آله و سلّم فقال له: أݩݩُدْنُ يا أَبَاالْحَسَنِ. فدنا فلمّا اطمأنّ به المجلس قال له: تُحَدِّثُني أَمْ أُحَدِّثُكَ ؟ فقال: الْحَديثُ مِنْكَ أَحْسَنُ يا رَسُولَ اللَّهِ. فقال: كَأَنّي بِكَ وَ قَدْ دَخَلْتَ عَلىٰ فاطِمَةَ وَ قالَتْ لَكَ كَيْتَ وَ كَيْتَ فَرَجَعْتَ، فقال عليّ علیه السّلام: نورُ فاطِمَةَ مِنْ نورِنا؟ فقال صلّی الله علیه و آله و سلّم: أَ وَ لا تَعْلَمُ؟ فسجد عليّ شكراً للّه تعالى. قال عمّار: فخرج أمير المؤمنين و خرجت بخروجه فولج على فاطمة علیها السّلام و ولجت معه، فقالت: كَأَنَّكَ رَجَعْتَ إِلىٰ أَبي صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فَأَخْبَرْتَهُ بِما قُلْتُهُ لَكَ؟ قال: كانَ كَذٰلِكِ يا فاطِمَةُ. فقالت: إِعْلَمْ يا أَبَا الْحَسَنِ أَنَّ اللَّهَ تَعالىٰ خَلَقَ نُوري وَ كانَ يُسَبِّحُ اللَّهَ جَلَّ جَلالُهُ ثُمَّ أَوْدَعَهُ شَجَرَةً مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ فَأَضاءَتْ فَلَمّا دَخَلَ أَبِي الْجَنَّةَ أَوْحَى اللَّهُ تَعالىٰ إِلَيْهِ إِلْهاماً: أَنِ اقْتَطِفِ الثَّمَرَةَ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ وَ أَدِرْها في لَهَواتِكَ، فَفَعَلَ فَأَوْدَعَنِي اللَّهُ سُبْحانَهُ صُلْبَ أَبي صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، ثُمَّ أَوْدَعَني خَديجَةَ بِنْتَ خُوَيْلِدٍ، فَوَضَعَتْني وَ أَنَا مِنْ ذٰلِكَ النُّورِ، أَعْلَمُ‏ ما كانَ‏ وَ ما يَكُونُ وَ ما لَمْ يَكُنْ، يا أَبَا الْحَسَنِ! الْمُؤْمِنُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ تَعالىٰ.

[۶۵] – سوره (۳۱) لقمان (علیه السّلام) آیه٣٥.

[۶۶] – سوره (۴۳) الزخرف آیه٨٦.                           

[۶۷] – سوره (۷) الأعراف آیه١٨٨.

[۶۸] سوره (۷۹) النازعات آیات٤٣ الی٤٥.             

[۶۹] – سوره (۴۱) فصّلت آیه٤٤.

[۷۰] – سوره (۲) آیه٤.

[۷۱] – سوره (۷۲) الجن آیه٢٧ و ٢٨.

[۷۲] – سوره (۳) آل‌عمران آیه ۱۸۰٫

[۷۳] – الكافي: ج١ ص١٤٩ ح١ به چند سند صحیح خود از امام جعفر صادق علیه السّلام که حضرتش فرمود: لا يَكُونُ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ إِلّا بِهٰذِهِ الْخِصالِ السَّبْعِ:‏ بِمَشيئَةٍ وَ إِرادَةٍ وَ قَدَرٍ وَ قَضاءٍ وَ إِذْنٍ وَ كِتابٍ وَ أَجَلٍ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَقْدِرُ عَلىٰ نَقْضِ واحِدَةٍ فَقَدْ كَفَرَ.

و الكافي: ج١ ص١٤٩ ح٢ به سند متّصل خود از امام موسى بن جعفر علیهما السّلام فرمود: لا يَكُونُ شَيْ‏ءٌ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرݩݧْضِ‏ إِلّا بِسَبْعٍ؛ بِقَضاءٍ وَ قَدَرٍ وَ إِرادَةٍ وَ مَشيئَةٍ وَ كِتابٍ وَ أَجَلٍ وَ إِذْنٍ، فَمَنْ زَعَمَ غَيْرَ هٰذا فَقَد كَذَبَ عَلَى اللَّهِ أَوْ رَدَّ عَلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ.

[۷۴] – بصائر الدرجات: ص١١٣باب نادر ح۱ به سند صحیح از سدير گوید: شنیدم حمران بن أعين از امام محمّد باقر علیه السّلام می پرسید از آیه کریمه:‏ «بَديعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»‏ حضرت فرمود: إِنَّ اللَّهَ ابْتَدَعَ الْأَشْياءَ كُلَّها عَلىٰ غَيْرِ مِثالٍ كانَ قَبْلَهُ وَ ابْتَدَعَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ يَكُنْ قَبْلَهُنَّ سَماواتٌ وَ لا أَرَضُونَ أَ ما تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ تَعالى:‏          «وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ»؟ فقال له حمران بن أعين: أ رأيت قوله‏: «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلىٰ‏ غَيْبِهِ أَحَداً»؟ فقال له أبو جعفر علیه السّلام:‏ «إِلّا مَنِ ارْتَضىٰ‏ٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً»، وَ كانَ وَ اللَّهِ مُحَمَّدٌ مِمَّنْ ارْتَضىٰ، وَ أَمّا قَوْلُهُ‏: «عالِمُ الْغَيْبِ‏» فَإِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ عالِمٌ بِما غابَ عَنْ خَلْقِهِ فَما يُقَدِّرُ مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ يَقْضيهِ في عِلْمِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُ وَ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهُ إِلَى الْمَلائِكَةِ فَذٰلِكَ يا حُمْرانُ عِلْمٌ مَوْقُوفٌ عِنْدَهُ إِلَيْهِ فيهِ الْمَشِيَّةُ فَيَقْضيهِ إِذا أَرادَ وَ يَبْدُو لَهُ فيهِ فَلا يُمْضيهِ، فَأَمَّا الْعِلْمُ الَّذي يُقَدِّرُهُ اللَّهُ وَ يُمْضيهِ فَهُوَ الْعِلْمُ‏ الَّذي‏ انْتَهىٰ‏ إِلى‏ٰ رَسُولِ‏ اللَّهِ‏ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ثُمَّ إِلَيْنا.

و حدیث۲ – حدّثنا عبد الله بن محمّد، عن الحسن بن محبوب به همان سند و با اضافه: فَما يُقَدِّرُ مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ يَقْضيهِ في عِلْمِهِ أَنْ يَخْلُقَهُ وَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَهُ في عِلْمِهِ أَنْ يَخْلُقَهُ‏ وَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَهُ إِلىٰ مَلائِكَتِهِ وَ ذٰلِكَ يا حُمْرانُ عِلْمٌ مُقَدَّمٌ مَوْقُوفٌ عِنْدَهُ غَيْرُ مقتضىٰ [مَقْضِيٍّ‏] لا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ، إِلَيْهِ فيهِ الْمَشِيَّةُ فَيَقْضيهِ إِذا أَرادَ- إلى آخر الحديث-.

[۷۵]– الخرائج و الجرائح: ج۲ ص۸۴۱ ح۵۹ به سند خود از أبان از امام صادق علیه السّلام فرمود: ‏الْعِلْمُ‏ سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ جُزْءاً (حَرْفاً – المختصر)؛ فَجَميعُ ما جاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ جُزْءانِ (حَرْفانِ- المختصر)، فَلَمْ يَعْرِفِ النَّاسُ حَتَّى الْيَوْمِ غَيْرَ الْجُزْءَيْنِ (الْحَرْفَيْنِ- المختصر)، فَإِذا قامَ الْقائِمُ أَخْرَجَ الْخَمْسَةَ وَ الْعِشْرينَ جُزْءاً فَبَثَّها فِي النّاسِ، وَ ضَمَّ إِلَيْهَا الْجُزْءَيْنِ (الْحَرْفَيْنِ- المختصر) حَتّىٰ يَبُثَّها سَبْعَةً وَ عِشْرينَ جُزْءاً(حَرْفاً – المختصر). از او: مختصر البصائر : ص۳۲۰ ح۳۴۶/۳۵٫

[۷۶] – بصائر الدرجات: ص۲۱۰ ب۱۳ ح۳ به سند موثّق خود از نوفلی از امام علیّ الهادی علیه السّلام گوید: شنیدم امام می فرمود‏: إِسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ ثَلاثَةٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً، وَ إِنَّما كانَ عِنْدَ آصَفَ مِنْهُ حَرْفٌ واحِدٌ، فَتَكَلَّمَ فَانْخَرَقَتْ لَهُ الْأَرْضُ فيما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ سَبَإٍ فَتَناوَلَ عَرْشَ بِلْقيسَ حَتّىٰ صَيَّرَهُ إِلىٰ سُلَيْمانَ، ثُمَّ انْبَسَطَتِ الْأَرْضُ في أَقَلَّ مِنْ طَرْفَةِ عَيْنٍ، وَ عِنْدَنا مِنْهُ اثْنانِ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً، وَ حَرْفٌ عِنْدَ اللَّهِ اسْتَأْثَرَ بِهِ في عِلْمِ‏ الْغَيْبِ.

[۷۷] – سوره (۳۶) يس (صلّی الله علیه و آله و سلّم) آیه١٣.

[۷۸] – اليقين: ص٣٥٠ ب١٢٧به روایة إمام محمّد باقر علیه السّلام: در خطبه رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم روز غدیر فرمودند: … مَعاشِرَ النّاسِ! ما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَ قَدْ أَحْصاهُ اللَّهُ فِيَّ وَ كُلُّ عِلْمٍ عَلَّمَنيهِ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِيّاً وَ الْمُتَّقينَ مِنْ وُلْدِهِ وَ هُوَ الْإِمامُ الْمُبينُ الَّذي ذَكَرَهُ اللَّهُ في سُورَةِ يس:‏ «وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ» … .

و روضة الواعظين: ج١ ص٩٣ و الإحتجاج: ج١ ص٦٠:… مَعاشِرَ النّاسِ! ما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَ قَدْ أَحْصاهُ اللَّهُ فِيَّ، وَ كُلَّ عِلْمٍ عَلِمْتُ فَقَدْ أَحْصَيْتُهُ في إِمامِ الْمُتَّقينَ، ما مِنْ عِلْمٍ إِلّا عَلَّمْتُهُ عَلِيّاً وَ هُوَ الْإِمامُ‏ الْمُبينُ، … .

الأمالي ابن بابویه: ص١٧٠ح٥ و معاني الأخبار: ص٩٥ به سند خود از أبو الجارود از امام باقر علیه السّلام‏: لَمّا نَزَلَتْ هٰذِهِ الْآيَةُ عَلىٰ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ‏: «وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في إِمامٍ مُبينٍ‏» قامَ رَجُلانِ مِنْ مَجْلِسِهِما فَقالا: يا رَسُولَ اللَّهِ! هُوَ التَّوْراةُ؟ قالَ: لا، قالا: فَهُوَ الْإِنْجيلُ؟ قالَ: لا، قالا: فَهُوَ الْقُرْآنُ؟ قالَ: لا. قالَ: فَأَقْبَلَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ‏: هُوَ هذا إِنَّهُ الْإِمامُ الَّذي أَحْصَى اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ فيهِ عِلْمَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ.

الصراط المستقيم: ج١ ص٢٧٠ از کتاب نخب المناقب حسين بن جبر  از امام محمّدباقر علیه السّلام فرمود:‏ لمّا نزل قوله تعالى:‏«وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في إِمامٍ مُبينٍ‏» قيلَ           يا رَسولَ اللهِ! هُوَ التَّوْراةُ وَ الْإِنجيلُ أَوِ الْقرآنَ؟ فَقالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: لا، فَأَقْبَلَ عَلِيٌّ فَقالَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: هٰذا هُوَ الْإِمامُ الْمُبينُ الَّذي أَحْصىَ اللهُ فيهِ كُلَّ شَيْ‏ٍءٍ.

الفضائل: ص٩٤ به سند خود از عمّار بن ياسر رضي ‌الله ‌عنه گفت:‏ كنت عند أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب علیه السّلام في بعض غزواته فمررنا بواد مملوء نملاً فقلت: يا أمير المؤمنين! ترى يكون أحد من خلق الله تعالى يعلم كم عدد هذا؟ قال:‏ نَعَمْ يا عَمّارُ أَنَا أَعْرِفُ رَجُلاً يَعْلَمُ عَدَدَهُ وَ كَمْ فيهِ ذَكَرٌ وَ كَمْ فيهِ أُنْثىٰ. فقلت: من ذلك الرّجل يامولاي؟ فقال: يا عَمّارُ! أَ ما قَرَأْتَ في سُورَةِ يس‏: «وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في إِمامٍ مُبينٍ»؟‏ فقلت: بلى يا مولاي. فقال: أَنَا ذٰلِكَ الْإِمامُ الْمُبينُ.‏

الفضائل: ص١٧٤ و الروضة: ص٢٣١ ح١٩١و بالإسناد يرفعه إلى الثقات الذين كتبوا الأخبار أنّهم وضح لهم فيما وجدوا و بان لهم من أسماء أمير المؤمنين علیه السّلام ثلاثمائة اسم في القرآن منها ما رواه بالإسناد الصحيح عن ابن مسعود قوله تعالى‏:…‏ «وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ»‏ مَعْناهُ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلامُ.

تأويل الآيات: ص٤٧٧ از تفسیر محمّد بن العبّاس رحمه الله به سند خود از صالح بن سهل گوید: شنیدم امام جعفر صادق علیه السّلام‏ تلاوت می فرمود آیه: «وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ أَحْصَيْناهُ في إِمامٍ مُبينٍ‏» قال: في أݩݩَميرِ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ.

الصراط المستقيم: ج١ ص٢١١به سند خود از ابن أبي عمير از امام جعفر صادق علیه السّلام:‏ أَنَّ اللهَ قالَ لِموسىٰ عَلَیْهِ السَّلامُ:‏ «وَ كَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ٍءٍ»، وَ لَمْ یَقُلْ كُلَّ شَيْ‏ٍءٍ، وَ في عيسىٰ:‏ «وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذي تَخْتَلِفونَ فيهِ‏»، وَ قالَ في عَلِيِّ بْنِ         أَبي‌طالِبٍ:‏ «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‏»، وَ قالَ:‏ «وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلّا في كِتابٍ مُبينٍ‏»، فَعِنْدَ عَلِيٍّ عِلْمُ كُلِّ رَطْبٍ وَ يابِسٍ.‏

تفسير العيّاشی: ج١ ص٣٦١ ح۲۹ به سند خود از حسين بن خالد گوید‏: از امام علیّ الرضا علیه السّلام پرسیدم از تفسیر آیه کریمه: «ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلّا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلّا في كِتابٍ مُبينٍ»، فقال: الْوَرَقَةُ السِّقْطُ يَسْقُطُ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُهِلَّ الْوَلَدُ. قال: فقلت: و قوله:‏«وَ لا حَبَّةٍ»؟ قال: يَعْنِي الْوَلَدَ في بَطْنِ أُمِّهِ إِذا أَهَلَّ وَ يَسْقُطُ مِنْ قَبْلِ الْوِلادَةِ. قال:‏ قلت: قوله:‏ «وَ لا رَطْبٍ‏»؟ قال: يَعْنِي الْمُضْغَةَ إِذَا اسْتَكَنَّتْ فِي الرّحِمِ قَبْلَ أَنْ يَتِمَّ خَلْقُها قَبْلَ أَنْ يَنْتَقِلَ. قال: قوله:‏ «وَ لا يابِسٍ‏»؟ قال: الْوَلَدُ التّامُّ. قال: قلت‏: «في كِتابٍ مُبينٍ»؟‏ قال: في إِمامٍ مُبينٍ.

الإحتجاج: ج٢ ص٣٧٥ از محمّد بن أبی عمير الكوفی‏ از عبد الله بن الوليد السمّان گوید: امام جعفر صادق علیه السّلام‏ فرمود: ما يَقُولُ النّاسُ في أُولِي الْعَزْمِ وَ صاحِبِكُمْ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ؟ قال: قلت: ما يقدّمون على أولي العزم أحداً. قال: فقال أبوعب الله علیه السّلام‏: إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ قالَ لِمُوسىٰ‏«وَ كَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ مَوْعِظَةً» وَ لَمْ يَقُلْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ مَوْعِظَةً، وَ قالَ لِعيسىٰ‏: «وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذي تَخْتَلِفُونَ فيهِ‏» وَ لَمْ يَقُلْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ، وَ قالَ لِصاحِبِكُمْ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ: «قُلْ كَفىٰ‏ بِاللَّهِ شَهيداً بَيْني وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ‏» وَ قالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ:‏«وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلّا في كِتابٍ مُبينٍ‏» وَ عِلْمُ هذَا الْكِتابِ عِنْدَهُ… .

[۷۹] – سوره (۶) الأنعام آیه٦٠.

[۸۰] – بحار الأنوار: ج٣٩ ص٣٥٠ ب٩٠ ح۲۳ از تفسير فرات بن إبراهيم به سندش از اميرالمؤمنين عليّ بن أبي طالب‏ علیه السّلام که فرمود: أَنَا أُوَرِّثُ مِنَ النَّبِيّينَ إِلَى الْوَصِيّينَ وَ مِنَ الْوَصِيّينَ إِلَى النَّبِيّينَ، وَ ما بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً إِلّا وَ أَنَا أَقْضي دَيْنَهُ وَ أُنْجِزُ عِداتِهِ، وَ لَقَدِ اصْطَفاني رَبّي بِالْعِلْمِ وَ الظَّفَرِ، وَ لَقَدْ وَفَدْتُ إِلىٰ رَبِّي اثْنَتَيْ عَشْرَةَ وِفادَةً، فَعَرَّفَني نَفْسَهُ، وَ أَعْطاني مَفاتيحَ‏ الْغَيْبِ.‏ ثمّ قال: أَنَا الْفارُوقُ الَّذي أَفْرُقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ، أَنَا أُدْخِلُ أَوْلِيائِيَ الْجَنَّةَ وَ أَعْدائِيَ النّارَ، أَنَا الَّذي قالَ اللَّهُ:‏«هَلْ يَنْظُرُونَ إِلّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ في ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِكَةُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ».

مشارق أنوار اليقين: ص۲۶۸ و از خطبه های أمیر المؤمنین عليه السّلام است که فرمود: أَنَا عِنْدي مَفاتيحُ‏ الْغَيْبِ‏، لا يَعْلَمُها بَعْدَ رَسولِ اللَّهِ إِلّا أَنَا، … .

[۸۱] – دلائل الإمامة: ‌ص٥٠٥ ح۴۹۱/۹۵ به سند خود از كامل بن إبراهيم المزنيی‏ در حدیثی از امام صاحب الزمان عجّل الله فرجه الشریف که در سن چهار سالگی بودند ضمن فرمایشی در محضر امام حسن زکی عسکری فرمودند:…وَ جِئْتَ تَسْأَلُهُ عَنْ مَقالَةِ الْمُفَوِّضَةِ، كَذَبُوا عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ، بَلْ قُلُوبُنا أَوْعِيَةٌ لِمَشيئَةِ اللَّهِ‏، فَإِذا شاءَ اللَّهُ شِئْنا، وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ»… . مانند آن: الصراط المستقيم: ج٢ ص٢١٠ ح ۴ و الهداية الكبرى: ص٣٥٩ ب١٤ و إثبات الوصيّة: ص۲۶۲ و الغيبة شیخ طوسی: ص۲۴۷ فصل۲ و الخرائج و الجرائح: ج۱ ص۴۵۹ ب۱۳ ح۴و كشف الغمّة: ج۲ ص۴۹۹ ب۲۵ و منتخب الأنوار المضيئة: ص۱۴۰ فصل۱۰٫

[۸۲] – الكافي: ج۱ ص۳۳۷ ح۵ و ۳۴۲ ح۲۹ و الغيبة، النعماني‌: ص۱۶۶ ح۶ و كمال الدين: ج۲ ص۳۴۳ ب۳۳ ح۲۴ و مصباح المتهجّد: ج۱ ص۴۱۲ و إعلام الورى: ص۴۳۲ فصل۲ و جمال الأسبوع: ص۵۲۱ و ص۵۲۲ و… .

[۸۳] – الإمامة و التبصرة من الحيرة: ص۱۳۳ ب۳۵ ح۱۴۴ به سند متّصل خود از  جابر گوید: به امام صادق  عليه السّلام عرض کردم: از برای چه حضرت فاطمة الزهراء زهراء نامیده شدند؟ فرمود: لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَها مِنْ‏ نُورِ عَظَمَتِهِ‏، فَلَمّا أَشْرَقَتْ أَضاءَتِ السَّمٰواتِ وَ الْأَرْضَ بِنُورِها، وَ غَشِيَتْ أَبْصارُ الْمَلائِكَةِ، وَ خَرَّتِ الْمَلائِكَةُ لِلهِ ساجِدينَ، وَ قالُوا: إِلٰهَنا وَ سَيِّدَنا، ما هٰذَا النُّورُ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِمْ: هٰذا نُورٌ مِنْ نُوري، وَ أَسْكَنْتُهُ في سَمائي، خَلَقْتُهُ مِنْ عَظَمَتي، أݩݩݩُخْرِجُهُ مِنْ صُلْبِ نَبِيّݬݬٍ مِنْ أَنْبِيائي، أݩݩݩُفَضِّلُهُ عَلىٰ جَميعِ الْأَنْبِياءِ، وَ أݩݩݩُخْرݬݬِجُ مِنْ ذٰلِكَ النُّورِ أَئِمَّةً يَقُومُونَ بِأَمْري، يَهْدُونَ إِلىٰ حَقّي، وَ أَجْعَلُهُمْ خُلَفائي في أَرْضي بَعْدَ انْقِضاءِ وَحْيي. علل الشرائع: ج۱ ص۱۸۰ ب۱۴۳ ح۱ به سند متّصل خود از جابر از امام صادق علیه السّلام مانند الإمامة و التبصرة. كشف الغمّة: ج۱ص۴۶۴ از امام محمّد باقر علیه السّلام مانند آن. نوادر المعجزات: ص۱۹۳ ح۴۵/۳  از جابر بن عبداللّه از امام محمّد باقر عليه السّلام مانند آن و در آن است: وَ يَهْدُونَ إِلَيَّ خَلْقي… . الدّرّ النظيم: ص۴۵۶ و حدیث کرد حمّاد از عمرو بن شمر از جابر  مانند نوادر المعجزات. العدد القويّة: ص۲۲۷ از کتاب الدّرّ  و کتاب موالید الأئمّة.

دلائل الإمامة: ص۱۴۹ ح۶۰و يروى‏: أَنَّها (عَلَيْهَا السَّلامُ) سُمِّيَتْ الزَّهْراءَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَها مِنْ‏ نُورِ عَظَمَتِهِ‏. معاني الأخبار: ص۶۴ ح۱۶- و قد روي:‏ إِنَّما سُمِّيَتِ الزَّهْراءَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَها مِنْ‏ نُورِ عَظَمَتِهِ‏.

[۸۴] – منابع حدیث شریف:

 ۱- كشف اللآلي (مخطوط): ص۵٫

از او: جنة العاصمة، سیّد حسن مير جهاني: ص۲۸۳ نگارنده مؤلّف قاصر حسن ميرجهانى طباطبائى جرقوئى اصفهانى عفى اللّه عن جرائمه گويد: زمانى كه در نجف اشرف مشرّف بودم، بر حسب اتّفاق براى اخذ كتابى از فضيلة العلّامه خلد مقام شيخ محمّد سماوى مؤلّف كتاب إبصار العين فى أنصار الحسين عليه السّلام شرف خدمت ايشان را حاصل كردم، در مكتبه ايشان به كتابى مخطوط كه در مقابل داشتند نگاه مى‏كردم، از نام آن كتاب پرسيدم، فرمودند: كتاب كشف الّلآلي تأليف عالم جليل شيخ صالح بن عبد الوهّاب بن العرندس حلّى است، كه يكى از علماء بزرگ شيعه بوده از علماء قرن نهم، و كتاب را به من دادند، كتابى بود به قطع وزيرى، كاغذ زرد، قريب سيصد صفحه بخطّ شيخ احمد تونى نوشته شده بود. در ضمن اين‌كه مشغول ديدن عناوين آن بودم، برخورد كردم به حديثى كه مكرّر از زبان معدودى از بزرگان اهل فضل شنيده بودم به طور مرسل و هرچند تفحّص كرده و از بعضى از محدّثين از سند آن سؤال مى‏كردم اظهار بى‏اطّلاعى مى‏كردند، و بعضى هم از احاديث موضوعه مى‏دانستند، ديدم در آن حديث را مسنداً نقل نموده، از مرحوم سماوى استجازه استنساخ آن‌را نمودم، ايشان هم مضايقه نفرمودند، من با نهايت خوشحالى در همان مجلس حديث را نوشتم چون در فضيلت بى‏بى معظّمه فاطمه زهراء سلام اللّه عليها بود مقتضى ديدم كه در اين كتاب درج نمايم، و العهدة على راويه. في كتاب كشف الّلآلي لصالح بن عبد الوهّاب بن العرندس أنّه روى عن الشيخ إبراهيم بن الحسن الذّرّاق، عن الشيخ عليّ بن هلال الجزائريّ، عن الشّيخ أحمد بن فهد الحلّيّ، عن الشّيخ زين الدين عليّ بن الحسن الخازن الحائريّ، عن الشّيخ أبي عبد اللّه محمّد بن مكّي الشّهيد، بطرقه المتّصلة إلى أبي جعفر محمّد بن عليّ بن موسى بن بابويه القمّي، بطريقه إلى‏جابر بن يزيد الجعفي، عن جابر بن عبد اللّه الأنصاري، عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، عن اللّه تبارك و تعالى أنّه قال: «يا أَحْمَدُ! لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ، وَ لَوْ لا عَلِيٌّ لَما خَلَقْتُكَ، وَ لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما». ثمّ قال جابر: هذا من الأسرار الّتي أمرنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله بكتمانه إلّا عن أهله‏. يعنى: به سند مذكور از جابر بن عبد اللّه انصارى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله روايت كرده كه فرمود: خداى تبارك و تعالى فرمود: اى احمد! اگر تو نبودى افلاك را نمى‏آفريدم، و اگر علىّ نبود تو را نمى‏آفريدم، و اگر فاطمه نبود هيچ‏يك از شما را نمى‏آفريدم. مؤلّف كتاب كشف اللآلى يكى از علماء قرن نهم هجرى بوده، و او يكى از مؤلّفين از علماء شيعه در فقه و اصول و حديث بوده، كان عالماً ناسكاً زاهداً ورعاً اديباً شاعراً، و در حدود هشتصد و چهل هجرى تقريبا وفات يافته، و قبر او در حلّه هيفاء مزارى است كه به آن تبرّك مى‏جويند. و سلسله راويان حديث همه عدل امامى و از بزرگان مشيخه به شمار مى‏روند، و سند حديث در نهايت اتقان است.

۲- بحر المعارف.

از او: مجمع النورين: ص۱۳ و ۱۴و في الحدیث القدسيّ: «يا أَحْمَدُ! لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ، وَ لَوْ لا عَلِيٌّ لَما خَلَقْتُكُما»، کما ذکره الوحید البهبهانيّ، و روي في بحر المعارف: «لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ، وَ لَوْ لا عَلِيٌّ لَما خَلَقْتُكَ»، و في ضیاء العالمین للشیخ أبي‌الحسن الجدّ الأمّيّ للشیخ محمّد حسن صاحب الجواهر بزیادة فقرة: «وَ لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما».

و زندگانی حضرت فاطمة الزّهراء علیها السّلام، حسین عمادزاده: ص۲۴۲ در بحرالمعارف در دنباله عبارت : «لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاكَ» می‌نویسد: «وَ لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما» اگر فاطمه نبود شما را (یعنی محمّد و علیّ) خلق نمی‌کردم.

القطرة من بحار مناقب النّبيّ صلّى اللّه عليه و آله و العترة، المستنبط: ج ۱ ص۲۷۳٫ و مستدرك عوالم العلوم (فاطمة الزهراء علیها السّلام): ج‏۱۱-قسم-۱-ص۴۴ ب۴ از مستدرك سفينة البحار: ج۳ ص۳۳۴ از مجمع النورين. و الموسوعة الكبرى عن فاطمة الزّهراء، الأنصاري: ج۱ ص۲۳۳ ح۱۶ از برخی از منابع.

۳- ضیاء العالمین، أبوالحسن بن محمّد طاهر العامليّ الفتونيّ ت۱۱۳۸:

از او: مجمع النورين: ص۱۴ … و في ضیاء العالمین للشیخ أبي الحسن الجدّ الأمّيّ للشیخ محمّد حسن صاحب الجواهر بزیادة فقرة: «وَ لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما».

[۸۵] – تفسير البرهان: ج۴ ص۱۰۴ ح۷۷۳۴ از كتاب المناقب الفاخرة في العترة الطاهرة سیّد رضی به سند خود از امام جعفر صادق از پدرانش از حضرت فاطمه علیهم السّلام فرمود: عَلَيَّ سَيِّدي (صَلَواتُ اللهِ وَ سَلامُهُ عَلَيْهِ) قَرَأݩݩَ هٰذِهِ الْآيݧݧݩݩݧَةَ: «لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً»، فَجِئْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنْ أݩَقولَ لَهُ: يا أَباهُ، فَجَعَلْتُ أݩَقولُ: يا رَسولَ اللهِ. فَأَقْبَلَ عَلَيَّ، وَ قالَ: يا بُنَيَّةُ، لَمْ تَنْزَلْ فيكِ وَ لا في أَهْلِكِ مِنْ قَبْلُ، قالَ: أَنْتِ‏ مِنّي‏، وَ أَنَا مِنْكِ‏، وَ إِنَّما نَزَلَتْ في أَهْلِ الْجَفاءِ، وَ إِنَّ قَوْلَكِ: يا أَباهُ، أَحَبُّ إِلیٰ قَلْبي، وَ أَرْضىٰ لِلرَّبِّ، ثُمَّ قالَ: أَنْتِ نِعْمَ الْوَلَدِ، وَ قَبَّلَ وَجْهي، وَ مَسَحَني مِنْ ريقِهِ، فَمَا احْتَجْتُ إِلىٰ طٖيبٍ بَعْدَهُ». الدّرّ النظيم: ص۴۶۲ به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام مانند آن. ملحقات إحقاق الحق: ج۱۹ ص۹۴ از مناقب الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السّلام ابن المغازلی: ص ۳۶۴ چاپ اسلامية طهران به سند متّصل خود از  امام صادق مانند آن. و در المناقب چاپ جدید: ص۲۹۲ ح۴۱۱٫ و در مناقب آل‌أبی‌طالب علیهم‌السّلام: ج۳ ص۳۲۰ از کتاب قاضی أبو محمّد الکرخی از امام صادق از حضرت فاطمه علیهما السّلام که فرمود: لَمّا نَزَلَتْ‏ «لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً» هِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أَقُولَ لَهُ يا أَبَتِ فَكُنْتُ أَقُولُ: يا رَسُولَ اللَّهِ فَأَعْرَضَ عَنّي مَرَّةً وَ اثْنَتَيْنِ أَوْ ثَلاثاً ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيَّ فَقالَ: يا فاطِمَةُ إِنَّها لَمْ تَنْزِلْ فيكِ وَ لا في أَهْلِكِ وَ لا في نَسْلِكِ، أَنْتِ مِنّي وَ أَنَا مِنْكِ، إِنَّما نَزَلَتْ في أَهْلِ‏ الْجَفاءِ وَ الْغِلْظَةِ مِنْ قُرَيْشٍ، أَصْحابِ الْبَذَخِ وَ الْكِبْرِ ،قُولي يا أَبَتِ فَإِنَّها أَحْيا لِلْقَلْبِ وَ أَرْضىٰ لِلرَّبِّ، … .‏

[۸۶] – كتاب سليم بن قيس الهلالي: ج۲ ص۸۶۹ ح۴۸… قالت: نَشَدْتُكُما بِاللَّهِ هَلْ سَمِعْتُما رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ يَقُولُ: فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنّي‏ فَمَنْ آذاها فَقَدْ آذاني؟ قالا: نعم فرفعت يدها إلى السّماء فقالت: اللَّهُمَّ إِنَّهُما قَدْ آذَياني فَأَنَا أَشْكُوهُما إِلَيْكَ وَ إِلىٰ رَسُولِكَ، لا وَ اللَّهِ لا أَرْضىٰ عَنْكُما أَبَداً حَتّىٰ أَلْقىٰ [أَبي‏] رَسُولَ اللَّهِ وَ أُخْبِرَهُ بِما صَنَعْتُما فَيَكُونَ هُوَ الْحاكِمَ فيكُما… .

كفاية الأثر : ص۶۲ – ۶۵ به سند متّصل از جابر بن عبد الله الأنصاري از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم در حدیثی در آخر عمر حضرت در بستر شهادت به حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمود:… وَ قَدْ سَأَلْتُ رَبّي عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تَكُوني أَوَّلَ مَنْ يَلْحَقُني مِنْ أَهْلِ بَيْتي أَلا إِنَّكِ بَضْعَةٌ مِنّي مَنْ آذاكِ فَقَدْ آذاني. جابر گوید پس از شهادت حضرت دو نفر از اصحاب خدمت حضرت فاطمه رسیدند و از حال حضرت جویا شدند و حضرت فرمودند:اصْدُقَاني هَلْ سَمِعْتُما مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ يَقُولُ: فاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنّي‏ فَمَنْ آذاها فَقَدْ آذاني؟ قالا: نعم قد سمعنا ذلك منه، فرفعت یديها إلى السّماء و قالت: اللَّهُمَّ إِنّي أُݥݥݥشْهِدُكَ أَنَّهُما قَدْ آذَياني وَ غَصَبا حَقّي ثُمَّ أَعْرَضَتْ عَنْهُما فَلَمْ تُكَلِّمْهُما بَعْدَ ذٰلِكَ وَ عاشَتْ بَعْدَ أَبيها خَمْسَةً وَ تِسْعينَ يَوْماً حَتّىٰ أَلْحَقَهَا اللَّهُ بِهِ. ر.ک: الجعفريّات (الأشعثيّات): ص۹ و شرح الأخبار: ج۳ ص۳۰ -۳۱ و ۵۹ و ۶۱ و ۶۴ و الأمالي ابن بابویه: ص۱۰۴ المجلس۲۲ و ص۴۸۷ المجلس۷۳ و إعتقادات الإماميّة: ص۱۰۵ ب۳۸ و علل الشرائع: ج۱ ص۱۸۷ ب۱۴۹ و الأمالي شیخ مفيد: ص۲۶۰ مجلس۳۱ و تقريب المعارف: ص۳۳۷ و التعجّب من أغلاط العاّمة في مسألة الإمامة: ص۱۳۴ فصل۱۶ و عيون المعجزات: ص۵۸ و دلائل الإمامة: ص۱۳۵ و الأمالي، الطوسي: ص۲۴ مجلس۱ و شواهد التنزيل:‌ ج۲ ص۴۱۴و روضة الواعظين: ج۱ ص۱۵۰ و بشارة المصطفى صلّی الله علیه و آله: ج۲ ص۷۰ و ۱۷۸ و النوادر قطب الدّین الراوندي: ص۱۴و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص۳۳۲ و الروضة في الفضائل: ص۱۶۷ ح۱۴۳ و عمدة العيون: ص۳۸۴ و ۳۸۵ و ۳۸۸ و ۳۸۳ و شرح نهج البلاغة ابن أبي الحديد: ج۴ ص۶۴ و ج۱۶ ص۲۷۳ و ۲۷۸ و إقبال الأعمال: ج۲ ص۶۲۴ و ج۳ ص۱۶۴ و الطرائف: ج۱ ص۲۶۲ و بناء المقالة الفاطميّة: ص۳۹۴ و كشف الغمّة: ج۱ ص۳۶۳ و ۴۶۶ و الدّرّ النظيم: ص۴۵۷ و ۴۵۸ و ۴۶۲ و ۴۸۴ و العدد القويّة: ص۲۲۵ و كشف اليقين: ص۳۵۱ و نهج‌الحقّ: ص۳۶۲ و إرشاد القلوب: ج۲ ص۲۳۲ و الصّراط المستقيم: ج۱ ص۱۷۰ و ج۲ ص۱۱۸ و ۲۸۲ و ۲۸۹ و ج۳ ص۱۲ و عوالي اللئالي: ج۴ ص۹۳ و ج۴ ص۲۷۹ و تسلية المجالس: ج۱ ص۵۲۲ و ۵۷۶ و الصوارم المهرقة: ص۱۴۰ و ۱۴۸ و بسیاری از کتاب‌های شیعه امامیّه و مخالفین.

[۸۷] – سوره (۳) آل عمران (سورة آل محمّد صلّی الله علیهم) آیه۸۲: «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ ميثاقَ النَّبِيّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلىٰ‏ٰ ذلِكُمْ إِصْرٖي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدينَ».

الأمالي، الشیخ الطوسي: ص۶۶۸ مجلس۳۶ ح۱۳۹۹- ۶به سند متّصل از إسحاق بن عمّار و أبو بصير از امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود: إِنَّ اللَّهَ تَعالىٰ أَمْهَرَ فاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلامُ رُبُعَ الدُّنْيا، فَرُبُعُها لَها، وَ أَمْهَرَهَا الْجَنَّةَ وَ النّارَ، تُدْخِلُ أَعْداءَهَا النّارَ، وَ تُدْخِلُ أَوْلِياءَهَا الْجَنَّةَ، وَ هِيَ الصِّدّيقَةُ الْكُبْرىٰ، وَ عَلىٰ مَعْرِفَتِها دارَتِ الْقُرُونُ‏ الْأُوَلُ (الْأُولىٰ-البحار). از او: بحار الأنوار: ج۴۳ ص۱۰۵ ب۵ ح۱۹٫

[۸۸] – كنز الفوائد: ج۱ ص۱۴۹ به سند خود از  موسى بن جعفر از پدران گرامش از رسول‌الله صلّی الله علیه و آله و سلّم که فرمود:‏ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ عَلىٰ بابِها مَكْتُوباً بِالذَّهَبِ؛ لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ،مُحَمَّدٌ حَبيبُ اللَّهِ، عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ وَلِيُّ اللَّهِ، فاطِمَةُ آيَةُ اللَّهِ،‏ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ صَفْوَتَا اللَّهِ، عَلىٰ مُبْغِضيهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ.‏

[۸۹] – احادیث بسیاری در کتاب‌های: بصائر الدرجات و الإختصاص و الکافي‌ وغیر آن‌ها در این مطلب است و ما در این جا به دو حدیث شریف اکتفا می کنیم: بصائر الدرجات: ص۴۹۷ ب۱۶ ح۷ به سند خود از أصبغ بن نباتة از سلمان فارسی گفت: قسم به خداوند هرآینه از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم شنیدم که به حضرت علی علیه السّلام می فرمود: يا عَلِيُّ! أَنْتَ وَ الْأَوْصِياءُ مِنْ بَعْدي -أو قال:- مِنْ بَعْدِكَ أَعْرافٌ لا يُعْرَفُ‏ اللَّهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِكُمْ وَ أَعْرافٌ لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلّا مَنْ عَرَفَكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ وَ لا يَدْخُلُ النّارَ إِلّا مَنْ أَنْكَرَكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ.

بصائر الدرجات: ص۴۹۷ ب۱۶ ح۶به سند صحیح از أصبغ بن نباتة گوید: أمير‌المؤمنين علیه السّلام فرمود: … وَ نَحْنُ الْأَعْرافُ الَّذينَ لا يُعْرَفُ‏ اللَّهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِنا، … .

[۹۰] – معاني الأخبار: ص۵۶ ح۳ به سند متّصل خود از امام جعفر بن محمّد صادق از پدرش از جدّش علیهم السّلام فرمود: كانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ذاتَ يَوْمٍ جالِساً وَ عِنْدَهُ عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِمْ فَقالَ: وَ الَّذي بَعَثَني بِالْحَقِّ بَشيراً ما عَلىٰ وَجْهِ الْأَرْضِ خَلْقٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنّا إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ شَقَّ لي اسْماً مِنْ أَسْمائِهِ فَهُوَ مَحْمُودٌ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ شَقَّ لَكَ يا عَلِيُّ اسْماً مِنْ أَسْمائِهِ فَهُوَ الْعَلِيُّ الْأَعْلىٰ وَ أَنْتَ عَلِيٌّ وَ شَقَّ لَكَ يا حَسَنُ اسْماً مِنْ أَسْمائِهِ فَهُوَ الْمُحْسِنُ وَ أَنْتَ حَسَنٌ وَ شَقَّ لَكَ يا حُسَيْنُ اسْماً مِنْ أَسْمائِهِ فَهُوَ ذُو الْإِحْسانِ وَ أَنْتَ حُسَيْنٌ وَ شَقَّ‏لَكِ يا فاطِمَةُ اسْماً مِنْ أَسْمائِهِ فَهُوَ الْفاطِرُ وَ أَنْتِ‏ فاطِمَةُ. ثُمَّ قالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: اللَّهُمَّ إِنّي أُشْهِدُكَ أَنّي سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَهُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَهُمْ وَ مُحِبٌّ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ وَ مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُمْ وَ وَلِيٌّ لِمَنْ والاهُمْ لِأَنَّهُمْ مِنّي وَ أَنَا مِنْهُمْ.

[۹۱] – الأمالي، الشیخ الطوسي: ج ۲ ص ۲۹۵ ح ۸ و مناقب آل أبی طالب علیهم السّلام: ج۲ ص۵۱ و الإحتجاج: ج ۱ ص۱۴۵ و شرح ابن ميثم: ج ۵ ص ۱۰۵ و الدّرّ النظيم:  ص۱۴۵٫

[۹۲] – مشارق أنوار اليقين: ص۱۳۳الفصل٣.

[۹۳] – زندگانی حضرت فاطمه زهراء سلام الله علیها نوشته حسین عمادزاده: ص٢٤٢.

[۹۴] – الأمالي، ابن بابویه القمّي: ص١١٤ مجلس٢٤به سند خود از ابن عبّاس از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم ضمن حدیثی در باره حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمودند: …وَ تَسْتَوْحِشُ إِذا جَنَّهَا اللَّيْلُ لِفَقْدِ صَوْتِيَ الَّذي كانَتْ تَسْتَمِعُ إِلَيْهِ إِذا تَهَجَّدْتُ بِالْقُرْآنِ، ثُمَّ تَرىٰ نَفْسَها ذَليلَةً بَعْدَ أَنْ كانَتْ في أَيّامِ أَبيها عَزيزَةً فَعِنْدَ ذٰلِكَ يُؤْنِسُهَا اللَّهُ تَعالىٰ ذِكْرُهُ بِالْمَلائِكَةِ فَنادَتْها بِما نادَتْ بِهِ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرانَ فَتَقُولُ: یافاطِمَةُ! إِنَّ‏ اللَّهَ‏ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلىٰ‏ نِساءِ الْعالَمينَ،‏ یا فاطِمَةُ! اقْنُتي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدي وَ ارْكَعي مَعَ الرّاكِعينَ.‏ از او: بشارة المصطفى: ج٢ ص١٩٨ و مناقب آل أبی‌طالب عليهم السّلام: ج٣ ص٣٦٠

الأمالي، ابن بابویه القمّي: ص٤٨٧ مجلس٧٣ از ابن عبّاس از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم ضمن حدیثی در باره حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمودند: … فَأَمَّا ابْنَتي فاطِمَةُ فَهِيَ سَيِّدَةُ نِساءِ الْعالَمينَ مِنَ الْأَوݧݧَّلينَ وَ الْآخِرينَ، وَ إِنَّها لَتَقُومُ في مِحْرابِها فَيُسَلِّمُ عَلَيْها سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ الْمُقَرَّبينَ وَ يُنادُونَها بِما نادَتْ بِهِ الْمَلائِكَةُ مَرْيَمَ فَيَقُولُونَ: «یا فاطِمَةُ! إِنَّ‏ اللَّهَ‏ اصْطَفاكِ‏ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلىٰ نِساءِ الْعالَمينَ» … . و بشارة المصطفى: ج٢ ص١٧٧ و روضة الواعظين: ج١ ص١٤٩ و مناقب آل أبی طالب عليهم السّلام: ج٣ ص٣٦٠ مانند الأمالي.

دلائل الإمامة: ص٨٠ و ١٥٢به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت کند که فرمود: سُمِّيَتْ فاطِمَةُ مُحَدَّثَةً لِأَنَّ الْمَلائِكَةَ كانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّماءِ فَتُناديها كَما كانَتْ تُنادي مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرانَ، فَتَقُولُ: «يا فاطِمَةُ! إِنَّ‏ اللَّهَ‏ اصْطَفاكِ‏ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلىٰ نِساءِ الْعالَمينَ». «يا فاطِمَةُ! اقْنُتي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدي وَ ارْكَعي مَعَ الرّاكِعينَ»، وَ تُحَدِّثُهُمْ وَ يُحَدِّثُونَها. مانند آن: الدّرّ النظيم: ص٤٥٦. و العدد القويّة: ص٢٢٦از كتاب الدّرّ و كتاب مواليد الأئمّة علیهم السّلام:‏ اسْمُها فاطِمَةُ …وَ مُحَدَّثَةٌ لِأَنَّ الْمَلائِكَةَ كانُوا يُنادُونَها: «يا فاطِمَةُ! إِنَّ‏ اللَّهَ‏ اصْطَفاكِ‏ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلىٰ نِساءِ الْعالَمينَ»‏ «يا فاطِمَةُ! اقْنُتي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدي وَ ارْكَعي مَعَ الرّاكِعينَ»،‏ وَ تُحَدِّثُهُمْ‏ وَ يُحَدِّثُونَها … .

[۹۵] – بحار الأنوار: ج٩٧ ص٢٠٠ ب٥ ح٢٠ از الإقبال بالأعمال الحسنة:‌ ج٣ ص١٦٦ فصل٦ذکر زیارتها علیها السّلام.

[۹۶] – سوره (۵۵) الرحمان آیه٢٠: «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ‏».

تفسير عليّ بن ابراهیم القمّي: ج٢ ص٣٤٤ و تفسير فرات الكوفي: ص۴۵۹ ح۶۰۰ از امام جعفر صادق علیه السّلام درباره این آیه فرمود: عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ بَحْرانِ عَميقانِ لا يَبْغي أَحَدُهُما عَلىٰ صاحِبِهِ… – علیّ و فاطمه دو دریای ژرف اند که هرکدام بر ديگرى ستم نكند … . و تفسير فرات الكوفي: ص۴۶۰ ح۶۰۱به سند خود از امام علیّ الرضاعلیه السّلام درباره آیه فرمود: ذٰلِكَ عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ … . و تفسير فرات كوفی: ص۴۵۹ ح۵۹۹ و ٦٠٢ از ابن عبّاس و أبو ذرّ غفاری رضی الله عنه درباره آیه فرمود: أمیر المؤمنین عليّ بن أبي طالب و فاطمة علیهما السّلام… . و تفسير فرات الكوفي: ص۴۶۱ ح۶۰۳به سند خود از عبد الله بن مسعود ‏ در جمعی از مهاجرین و أنصار از او درباره این آیه پرسیده شد وی گفت (مراد این است که): لا يَبْغي عَلِيُّ عَلىٰ فاطِمَةَ وَ لا تَبْغي فاطِمَةُ عَلىٰ عَلِيٍّ، يُنْعِمُ عَلِيٌّ بِما أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ وَ خَصَّهُ مِنْ نَعيمِهِ بِفاطِمَةَ. و شواهد التنزيل: ج‏۲ ص۲۸۴ ح۹۱۸ الی ۹۲۱و ٩٢٣ به سند خود از ضحّا‏ك و سلمان و ابن عبّاس درباره این آیه گفتند(مقصود): عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ… .

مناقب آل أبی طالب عليهم السّلام: ج٣ ص٣١٩ به سند خود از ابن عبّاس گفت:… فَأَنْزَلَ اللَّهُ: ‏«مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ‏» يقول: أَنَا اللَّهُ أَرْسَلْتُ «الْبَحْرَيْنِ» عَلِيَّ بْنَ أَبي‌طالِبٍ بَحْرَ الْعِلْمِ وَ فاطِمَةَ بَحْرَ النُّبُوَّةِ، «يَلْتَقِيانِ» يَتَّصِلانِ، أَنَا اللَّهُ أَوقَعْتُ الْوُصْلَةَ بَيْنَهُما.

الخصال: ج١ ص٦٥ ح۹۶ و روضة الواعظين: ج١ ص١٤٨ به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام در تفسیر این آیه فرمود: عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ عَلَیْهِمَا السَّلامُ بَحْرانِ مِنَ الْعِلْمِ عَميقانِ لا يَبْغي‏ أَحَدُهُما عَلىٰ‏ صاحِبِهِ‏ … .

الفضائل: ص٨١ در خبر مفاخرت عليّ بن أبي طالب و فاطمة الزهراء علیهما السّلام آمده است که:… أمیر المؤمنین فرمود: أَنَا شيعَتي مِنْ عِلْمي يَسْطُرُونَ.‏ حضرت فاطمه در پاسخ فرمود: وَ أَنَا مِنْ‏ بَحْرِ عِلْمي‏ يَغْتَرِفُونَ… .‏

مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج٣ ص٣١٨ از کتاب‌های مخالفین؛ كتاب اللوامع و شرف المصطفى خرگوشی به سندش از سلمان، و أبو بكر شيرازی در كتابش از ابو صالح و ابو اسحاق ثعلبی و علیّ بن أحمد الطائی و أبو محمّد بن الحسن بن علويّة القطّان در تفسيرهایشان از سعيد بن جبير و سفيان ثوری، و ابو نعيم اصفهانی در کتاب ما نزل من القرآن في أمير المؤمنين علیه السّلام از حمّاد بن سلمة از ثابت از انس، و از ابو مالك از ابن عبّاس، و قاضی نطنزی از سفيان بن عيينة از امام جعفر صادق علیه السّلام همه گی در تفسیر آیه گفتند که: عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ بَحْرانِ عَميقانِ لا يَبْغي‏ أَحَدُهُما عَلىٰ‏ صاحِبِهِ.‏ و در روايتی چنین است: «بَيْنَهُما بَرْزَخٌ‏» رَسولُ اللَّهِ … .

[۹۷] – الكافي: ج١ ص٤٦١ ح١٠به سند متّصل خود از يونس بن ظبيان از امام جعفر صادق علیه السّلام گوید: شنیدم حضرت می فرمود: لَوْ لا أَنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ خَلَقَ أَميرَ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ لِفاطِمَةَ ما كانَ لَها كُفْوٌ عَلىٰ ظَهْرِ الْأَرْضِ مِنْ آدَمَ‏ وَ مَنْ‏ دُونَهُ‏. مانند آن: الأمالي، الشیخ الطوسي: ص٤٣ مجلس٢ ح۴۶- ۱۵ و بشارة المصطفى: ج٢ ص٢٦٧ و كشف الغمّة: ج١ ص٤٧٢. و بحار الأنوار: ج۱۰۰ ص۳۷۵ ب۲۱ ح۱۷ از مصباح الأنوار.

و علل الشرائع: ج١ ص١٧٨ ب١٤٢ ح٣ به سند متّصل خود از امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:… لَوْ لا أَنَّ أَميرَ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ تَزَوَّجَها ما كانَ‏ لَها كُفْوٌ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ عَلىٰ وَجْهِ الْأَرْضِ آدَمُ فَمَنْ دُونَهُ.

[۹۸] – تأويل الآيات الظاهرة: ص۷۶۶ به سند از جابر جعفی از امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود‏: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ:‏«وَ الْفَجْرِ » وَ الْفَجْرُ هُوَ الْقائِمُ عَجَّلَ اللهُ فَرَجَهُ، «وَ اللَّيالِي الْعَشْرُ» الْأَئِمَّةُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ مِنَ الْحَسَنِ إِلَى الْحَسَنِ، «وَ الشَّفْعُ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ وَ فاطِمَةُ عَلَیْهِمَا السَّلامُ، «وَ الْوَتْرُ » هُوَ اللَّهُ‏ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ،‏ «وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ » هِيَ دَوْلَةُ حَبْتَرٍ، فَهِيَ تَسْري إِلىٰ قِيامِ الْقائِمِ عَجَّلَ اللهُ فَرَجَهُ. ‏

[۹۹] – دلائل الإمامة: ص۱۰۴-١٠٦ ح۳۴به سند متّصل از ابو بصير، گوید: از امام ابو‌جعفر محمّد بن عليّ الباقر عليه السّلام از مصحف فاطمة صلوات اللّه عليها پرسیدم، حضرت فرمود: «… وَ لَقَدْ كانَتْ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْها طاعَتُها مَفْرُوضَةً عَلىٰ جَميعِ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْجِنِّ، وَ الْإِنْسِ، وَ الطَّيْرِ، وَ الْبَهائِمِ، وَ الْأَنْبِياءِ، وَ الْمَلائِكَةِ … ».

[۱۰۰] – بصائر الدرجات: ص۷۳ ب۸ ح۷به سند متّصل خود از حذيفة بن أسيد الغفاری گفت:  رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود:‏ما تَكامَلَتِ‏ النُّبُوَّةُ لِنَبِيّݬݬٍ فِي الْأَظِلَّةِ حَتّىٰ عُرِضَتْ عَلَيْهِ وَلايَتي وَ وَلايَةُ أَهْلِ بَيْتي وَ مَثُلُوا لَهُ فَأَقَرُّوا بِطاعَتِهِمْ وَ وَلايَتِهِمْ.

غرر الأخبار: ۳۰۵ فصل۲۴از حذيفة بن أسيد غفاری مانند البصائر و در آن است: فَأَقَرَّ بِها و بِطاعَتِهِمْ وَ وَلايَتِهِمْ.

غررالأخبار: ۲۰۶‌فصل۷رسول الله‌صلّی‌ اللّه عليه وآله فرمود: «ما تَكامَلَتِ‏ النُّبُوَّةُ لِنَبِيّ فِي الْأَظِلَّةِ‌حَتّىٰ عُرِضَتْ عَلَيْهِ نَبُوَّتي وَ وَلايَةِ أَهْلِ بَيْتي فَيَقِرَّ بِها وَ بِإِمامَةِ ابْنِ عَمّي عَلَيْهِ‌السَّلامُ».

مجمع النورين: ص.۲و فاطمة الزهراء عليها السّلام بهجة قلب المصطفى صلّى اللّه عليه و آله: ص ۸۶٫ از مدینة المعاجز  از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود: «ما‌تَكامَلَتِ النَّبُوَّةُ لِنَبِيٍّ، حَتّىٰ أَقَرَّ بِفَضْلِها وَ مَحَبَّتِها».

ملحقات إحقاق الحق: ج۹ ص۱۹۲ از کتاب المناقب المرتضويّة: ص ۹۷ چاپ بمبئى از کتاب خلاصة المناقب رسول الله صلّى اللّه عليه و سلم فرمود: «إِنَّ اللّهَ لَهُ الْحَمْدُ عَرَضَ حُبَّ عَلِىݬݔّݬݫݫݬٍ و ݨݨݦݦݦݨݨݦَفاطِمَةَ وَ ذُرِّيَّتَها عَلىٰ الْبَرِيَّةِ فَمَنْ بادَرَ مِنْهُمْ بِالْإِجابَةِ جَعَلَ مِنْهُمُ الرُّسُلَ، وَ مَنْ أَجابَ بَعْدَ ذٰلِكَ جَعَلَ مِنْهُمُ الشّٖيعَةَ، وَ إِنَّ اللّهَ جَمَعَهُمْ فِي الْجَنَّةِ».

[۱۰۱] – حدیث امام رضا در وصف امام و امامت و عجز مردم از شناخت و اختیار امام علیهم السّلام: الكافي: ج۱ ص۱۹۸ ح۱: « … الْإِمامُ الْأَنيسُ الرَّفيقُ وَ الْوالِدُ الشَّفيقُ وَ الْأَخُ الشَّقيقُ وَ الْأُمُّ الْبَرَّةُ بِالْوَلَدِ الصَّغيرِ وَ مَفْزَعُ الْعِبادِ فِي الدَاهِيَةِ النّآدِ. الْإِمامُ أَمينُ اللَّهِ في خَلْقِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلىٰ عِبادِهِ وَ خَليفَتُهُ في بِلادِهِ وَ الدَاعي إِلَى اللَّهِ وَ الذَابُّ عَنْ حُرَمِ اللَّهِ. الْإِمامُ الْمُطَهَّرُ مِنَ الذُّنُوبِ وَ الْمُبَرَّأُ عَنِ الْعُيُوبِ الْمَخْصُوصُ بِالْعِلْمِ الْمَوْسُومُ بِالْحِلْمِ نِظامُ الدّينِ وَ عِزُّ الْمُسْلِمينَ وَ غَيْظُ الْمُنافِقينَ وَ بَوارُ الْكافِرينَ. الْإِمامُ واحِدُ دَهْرِهِ لا يُدانيهِ أَحَدٌ وَ لا يُعادِلُهُ عالِمٌ وَ لا يُوجَدُ مِنْهُ بَدَلٌ وَ لا لَهُ مِثْلٌ وَ لا نَظيرٌ مَخْصُوصٌ بِالْفَضْلِ كُلِّهِ مِنْ غَيْرِ طَلَبٍ مِنْهُ لَهُ وَ لَا اكْتِسابٍ بَلِ اخْتِصاصٌ مِنَ الْمُفْضِلِ الْوَهّابِ، فَمَنْ ذَا الَّذي يَبْلُغُ مَعْرِفَةَ الْإِمامِ أَوْ يُمْكِنُهُ اخْتِيارُهُ؟ هَيْهاتَ هَيْهاتَ ضَلَّتِ الْعُقُولُ وَ تاهَتِ الْحُلُومُ وَ حارَتِ الْأَلْبابُ وَ خَسَأَتِ الْعُيُونُ‏ وَ تَصاغَرَتِ الْعُظَماءُ وَ تَحَيَّرَتِ الْحُكَماءُ وَ تَقاصَرَتِ الْحُلَماءُ وَ حَصِرَتِ الْخُطَباءُ وَ جَهِلَتِ الْأَلِبّاءُ وَ كَلَّتِ الشُّعَراءُ وَ عَجَزَتِ الْأُدَباءُ وَ عَيِيَتِ الْبُلَغاءُ عَنْ وَصْفِ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِهِ أَوْ فَضيلَةٍ مِنْ فَضائِلِهِ وَ أَقَرَّتْ بِالْعَجْزِ وَ التَّقْصيرِ، وَ كَيْفَ يُوصَفُ بِكُلِّهِ أَوْ يُنْعَتُ بِكُنْهِهِ أَوْ يُفْهَمُ شَيْ‏ءٌ مِنْ أَمْرِهِ أَوْ يُوجَدُ مَنْ يَقُومُ مَقامَهُ وَ يُغْني غِناهُ؟ لا كَيْفَ وَ أَنّىٰ وَ هُوَ بِحَيْثُ النَّجْمُ مِنْ يَدِ الْمُتَناوِلينَ وَ وَصْفِ الْواصِفينَ، فَأَيْنَ الْإِخْتِيارُ مِنْ هٰذا؟ وَ أَيْنَ الْعُقُولُ عَنْ هٰذا؟ وَ أَيْنَ يُوجَدُ مِثْلُ هٰذا؟ أَ تَظُنُّونَ أَنَّ ذٰلِكَ يُوجَدُ في غَيْرِ آلِ الرَّسُولِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهَ وَ سَلَّمَ؟ كَذَبَتْهُمْ وَ اللَّهِ أَنْفُسُهُمْ وَ مَنَّتْهُمُ الْأَباطيلَ‏ فَارْتَقَوْا مُرْتَقًى صَعْباً دَحْضاً تَزِلّݩُ عَنْهُ إِلَى الْحَضيضِ أَقْدامُهُمْ رامُوا إِقامَةَ الْإِمامِ بِعُقُولٍ حائِرَةٍ بائِرَةٍ ناقِصَةٍ وَ آراءٍ مُضِلَّةٍ فَلَمْ يَزْدادُوا مِنْهُ إِلّا بُعْداً…، فَكَيْفَ لَهُمْ بِاخْتِيارِ الْإِمامِ وَ الْإِمامُ عالِمٌ لا يَجْهَلُ وَ راعٍ لا يَنْكُلُ‏ مَعْدِنُ الْقُدْسِ وَ الطَّهارَةِ وَ النُّسُكِ وَ الزَّهادَةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعِبادَةِ مَخْصُوصٌ بِدَعْوَةِ الرَّسُولِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهَ وَ نَسْلِ الْمُطَهَّرَةِ الْبَتُولِ،…». و تحف العقول: ص۴۳۶ و الغيبة، النعماني‌: ص۲۱۶ ب۱۳ ح۶ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۱۶ ب۲۰ ح۱ و كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۶۷۵ ب۵۸ ح۳۲ و معاني الأخبار: ص۹۶ ح۲ و الأمالي، ابن بابویه: ص۶۷۵مجلس۹۷ ح۱ و الإحتجاج: ج۲ ص۴۳۳ و الصّراط المستقيم: ج۱ ص۸۳٫ بحار الأنوار: ج۲۵ ص۱۲۰ ب۴ ح۴ از: كمال الدين و معاني الأخبار و الأمالي و العيون و الإحتجاج و التحف و الغيبة و الكافي.

[۱۰۲] – تفسير فرات الكوفي: ص٥٨١ ح٧٤٧ به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام که فرمود: «إِنّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ» اللَّيْلَةُ فاطِمَةُ، وَ الْقَدْرُ اللَّهُ، فَمَنْ عَرَفَ فاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِها فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ، وَ إِنَّما سُمِّيَتْ فاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها -أو- مِنْ مَعْرِفَتِها، وَ قَوْلُهُ‏: «وَ ما أَدْرٰاكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» يَعْني خَيْرٌ مِنْ أَلْفَ مُؤْمِنٍ وَ هِيَ أݩݩُمُّ الْمُؤْمِنينَ‏، «تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فݬٖيها» وَ الْمَلائِكَةُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ يَمْلِكُونَ عِلْمَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِمْ‏. وَ الرُّوحُ الْقُدُسُ هِيَ فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ… ».

[۱۰۳] – در این‌باره احادیث بسیاریست و ما در اینجا به چند مورد اکتفا می‌کنیم: بصائر الدرجات: ص۴۴۷ ب۱۴ ح۴ به سند خود از جابر از امام محمّد باقر علیه السّلام گوید: از امام درباره علم عالم (أئمّه) پرسیدم که فرمود: «يا جابِرُ !إِنَّ فِي الْأَنْبِياءِ وَ الْأَوْصِياءِ خَمْسَةَ أَرْواحݬٍ؛ رُوحَ‏ الْقُدُسِ‏ وَ رُوحَ الْإِيمانِ وَ رُوحَ الْحَياةِ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ، فَبِرُوحِ الْقُدُسِ يا جابِرُ عَلِمْنا ما تَحْتَ الْعَرْشِ إِلىٰ ما تَحْتَ الثَّرىٰ». ثمّ قال: «يا جابِرُ! إِنَّ هٰذِهِ الْأَرْواحَ يُصيبُهُ الْحَدَثانِ إِلّا أݩَنَّ رُوحَ‏ الْقُدُسِ‏ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ».

بصائر الدرجات: ص۴۵۳ ب۱۵ ح۱۲ به سند خود از جابر از امام محمّد باقر علیه السّلام که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَنْبِياءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلىٰ خَمْسَةِ أَرْواحݬٍ؛ رُوحِ الْقُوَّةِ وَ رُوحِ الْإِيمانِ وَ رُوحِ الْحَياةِ وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ وَ رُوحِ الْقُدُسِ، فَرُوحُ الْقُدُسِ مِنَ اللَّهِ وَ سائِرُ هٰذِهِ الْأَرْواحِ يُصيبُهَا الْحَدَثانِ، فَرُوحُ الْقُدُسِ لا يَلْهُو وَ لا يَتَغَيَّرُ وَ لا يَلْعَبُ، وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا يا جابِرُ ما دُونَ الْعَرْشِ إِلىٰ ما تَحْتَ الثَّرىٰ».

بصائر الدرجات: ص۴۶۰ ب۱۸ ح۱ به سند صحیح از هشام بن سالم گوید: شنیدم امام جعفر صادق می فرمود درباره این آیه‏: «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي»‏، خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ‏ جَبْرَئيلَ وَ ميكائيلَ لَمْ يَكُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضىٰ غَيْرِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ يُوَفِّقُهُمْ‏ وَ يُسَدِّدُهُمْ‏ وَ لَيْسَ كُلَّما طُلِبَ وُجِدَ».

بصائر الدرجات: ص۴۶۱ ب۱۸ ح۵ به سند صحیح از أبو بصير گوید: از امام جعفر صادق علیه السّلام ‏ پرسیدم از آیه: «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبّي وَ ما أُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلّا قَليلاً» فرمود: هُوَ خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئيلَ وَ میكائيلَ، كانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ يُوَفِّقُهُ وَ هُوَ مَعَنا أَهْلَ الْبَيْتِ».

[۱۰۴] – حدیث امام رضا علیه السّلام در وصف امام و امامت و عجز مردم از شناخت و اختیار امام علیهم السّلام: الكافي: ج۱ ص۱۹۸ ح۱: « …، فَكَيْفَ لَهُمْ بِاخْتِيارِ الْإِمامِ وَ الْإِمامُ عالِمٌ لا يَجْهَلُ…مَخْصُوصٌ بِدَعْوَةِ الرَّسُولِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهَ وَ نَسْلِ الْمُطَهَّرَةِ الْبَتُولِ،…». و تحف العقول: ص۴۳۶ و الغيبة، النعماني‌: ص۲۱۶ ب۱۳ ح۶ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۱۶ ب۲۰ ح۱ و كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۶۷۵ ب۵۸ ح۳۲ و معاني الأخبار: ص۹۶ ح۲ و الأمالي، ابن بابویه: ص۶۷۵مجلس۹۷ ح۱ و الإحتجاج: ج۲ ص۴۳۳ و الصراط المستقيم: ج۱ ص۸۳٫ بحار الأنوار: ج۲۵ ص۱۲۰ ب۴ ح۴ از: كمال الدين و معاني الأخبار و الأمالي و العيون و الإحتجاج و التحف و الغيبة و الكافي.

[۱۰۵] – الكافي: ج۱ ص۱۹۸ ح۱و تحف العقول: ص۴۳۶ و الغيبة، النعماني‌: ص۲۱۶ ب۱۳ ح۶ و الأمالي، ابن بابویه: ص۶۷۴ مجلس۹۷ ح۱ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۱۶ ب۲۰ ح۱ و كمال الدين: ج۲ ص۶۷۵ ب۵۸ ح۳۲ و معاني الأخبار: ص۹۶ ح۲ و الإحتجاج: ج۲ ص۴۳۳٫

[۱۰۶] – سوره (۲) آیه١٤٤: «وَ كَذٰلِكَ جَعَلْناكُمْ أُݥݥمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهيداً…».‏

 و سوره (۴) النساء آیه٤٢: «فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُݥݥمَّةٍ بِشَهيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلىٰ‏ هٰؤُلاءِ شَهيداً».

و سوره (۱۳) الرعد آیه٤٤: «وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفىٰ‏ بِاللَّهِ شَهيداً بَيْني‏ وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ».

 و سوره (۱۶) النحل آیه: ۸٥: «وَ يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذينَ كَفَرُوا وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ».

و سوره (۱۶) النحل آیه٩٠: «وَ يَوْمَ نَبْعَثُ في‏ كُلِّ أُݥݥمَّةٍ شَهيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِكَ شَهيداً عَلىٰ‏ هٰؤُلاءِ وَ … ».

و سوره (۲۲) الحج آیه٧٩: «وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبيكُمْ إِبْراهيمَ هُوَ سَمّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِنْ قَبْلُ وَ في‏ هٰذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ … ».

و سوره (۲۸) القصص آیه٧٦: «وَ نَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُݥݥݥمَّةٍ شَهيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ».‏

[۱۰۷] – احادیث بسیاری در باب محدَّث بودن حضرات محمّد و آل محمّد و حضرت فاطمه صلوات الله علیهم است که به برخی از آن ها اشاره می شود: سوره (۲۲) الحج آیه٥٣: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِݢݢلّا إِذا تَمَنّىٰ أَلْقَى الشَّيْطانُ في‏ أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ».

تفسير عليّ بن إبراهیم القمّي: ج٢ ص۸۵ و أمّا در روایات خاصّة همانا روایت شده است از إمام صادق علیه السّلام که فرمود: «‏أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ أَصابَهُ خَصاصَةٌ فَجاءَ إِلىٰ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصارِ فَقالَ لَهُ: هَلْ عِنْدَكَ مِنْ طَعامٍ؟ فَقالَ: نَعَمْ يارَسُولَ اللَّهِ وَ ذَبَحَ لَهُ عَناقاً وَ شَوّاهُ فَلَمّا أَدْناهُ مِنْهُ تَمَنَّى رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم أَنْ‏ يَكُونَ مَعَهُ عَلِيٌّ وَ فاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ فَجاءَ مُنافِقانِ ثُمَّ جاءَ عَلِيٌّ بَعْدَهُما فَأَنْزَلَ اللَّهُ في ذٰلِكَ: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيّݬݬٍ‏ وَ لا مُحَدَّثٍ‏ إِلّا إِذا تَمَنّىٰ أَلْقَى الشَّيْطانُ في أُمْنِيَّتِهِ‏» يَعْني فُلاناً وَ فُلاناً».

كتاب سليم بن قيس الهلالي: ج۲ ص۸۲۳ ح٣٧… فقلت لمحمّد: من تراه حدّث أميرالمؤمنين علیه السّلام عن هؤلاء الخمسة بما قالوا؟ فقال: رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم، إنّه يراه في منامه كلّ ليلة و حديثه إيّاه في المنام مثل حديثه إيّاه في [الحياة] و اليقظة فإنّ رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم قال: «مَنْ رَآني فِي الْمَنامِ فَقَدْ رَآني فَإِنَّ الشَّيْطانَ لا يَتَمَثَّلُ بي في نَوْمٍ وَ لا يَقَظَةٍ وَ لا بِأَحَدٍ مِنْ أَوْصِيائي إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ». قال سليم‏: فقلت لمحمّد بن أبي بكر: من حدّثك بهذا؟ قال عليّ‏علیه السّلام. فقلت: و أنا سمعته أيضا منه‏كما سمعت أنت. فقلت لمحمّد: فلعلّ ملكاً من الملائكة حدّثه؟ قال: أو ذاك. قلت: و هل تحدّث الملائكة إلّا الأنبياء؟ قال: أ ما تقرأ القرآن: «وَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِن‏ رَسُولٍ وَ لا نَبِىݬݔّݬݫٍ وَ لا مُحَدَّثٍ‏»؟ قال:‏ قلت له: أمير المؤمنين علیه السّلام محدّث هو؟ قال: نعم، و كانت فاطمة علیها السّلام محدّثة و لم تكن نبيّة و مريم كانت محدّثة و لم تكن نبيّة و أمّ موسىٰ ما كانت نبيّة و كانت محدّثة و كانت سارة امرأة إبراهيم قد عاينت الملائكة فبشّروها «بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقوبَ»‏ و لم تكن نبيّة. قال سليم: فلمّا قتل محمّد بن أبي بكر بمصر و نعي عزّيت به أمير المؤمنين‏ علیه السّلام و خلوت به‏ فحدّثته بما حدّثني به محمّد بن أبي بكر و خبّرته بما خبّرني به‏ عبد الرحمان بن غنم قال:‏ صَدَقَ مُحَمَّدٌ رَحِمَهُ اللَّهُ أَما إِنَّهُ شَهيدٌ حَيٌّ يُرْزَقُ… .‏

بصائر الدرجات: ص۳۷۲ جزء۸ ب۱ ح۱۶ به سند متّصل خود از سليم‏ گوید: شنیدم حضرت علیّ علیه السّلام می‌فرمود:‏ «إِنّي وَ أَوْصِيائي مِنْ وُلْدي (أَئِمَّةٌ مُهْتَدونَ – الإختصاص) مَهْدِيُّونَ كُلُّنا مُحَدَّثُونَ». فقلت: يا أمير المؤمنين! من هم؟ قال: «الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِمَا السَّلامُ ثُمَّ ابْني عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ». قال: و عليٌّ يومئذ رضيعٌ- «ثُمَّ ثَمانِيَةٌ مِنْ بَعْدِهِ واحِداً بَعْدَ واحِدٍ وَ هُمُ الَّذينَ أَقْسَمَ اللَّهُ بِهِمْ فَقالَ:‏«وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ» أَمَّا الْوالِدُ فَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ‏ «وَ ما وَلَدَ» يَعْني هٰؤُلاءِ الْأَوْصِياءَ». قلت: يا أمير المؤمنين! تجمع [أ يجتمع‏] إمامان؟ قال: «لا إِلّا وَ أَحَدُهُما مُصْمَتٌ لا يَنْطِقُ حَتّىٰ يَمْضِيَ الْأَوݧݧَّلُ». قال سليم الشاميّ: سألت محمّد بن أبي بكر قلت: كان عليّ علیه السّلام محدَّثاً؟ قال: نعم. قلت: و هل يحدِّث الملائكة إلّا الأنبياء؟ (و يحدّث الملائكة الأئمّة- الإختصاص) قال: أ ما تقرأ: «وَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ وَ لا مُحَدَّثٍ»؟ قلت: فأمير المؤمنين علیه السّلام محدَّثٌ؟ قال: نعم، و فاطمة كانت محدَّثَةٌ و لم تكن نبيّة. الإختصاص: ص۳۲۹ از إسماعيل بن يسار مانند البصائر با اختلافی اندک.

علل الشرائع: ج۱ ص۱۸۳ ب۱۴۶ ح۲ از پدرش از عبد الله بن الحسن مؤدّب از أحمد بن علی إصفهانی از إبراهيم بن محمّد ثقفی از إسماعيل بن بشّار از عليّ بن‏ جعفر حضرمی از سليمان‏ از محمّد بن أبی بكر: لمّا قرأ: «وَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ وَ لامُحَدَّثٍ»، و هل يحدّث الملائكة إلّا الأنبياء؟ قال: مريم لم تكن نبيّة و كانت محدَّثة و أمّ‌موسى بن عمران كانت محدّثة و لم تكن نبيّة و سارة امرأة إبراهيم قد عاينت الملائكة فبشّروها «بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ»‏ و لم تكن نبيّة، و فاطمة بنت رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم كانت محدّثة و لم تكن نبيّة. و كشف الغمّة: ج۱ ص۴۶۸ و روي‏ أنّ محمّد بن أبي بكر رضي الله عنه …مانند العلل. و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص ص۳۳۶از سليم مانند علل الشرائع. و گوید: و قد ذكر سعد القمّي في بصائر الدرجات و محمّد بن يعقوب الكلينيّ في الكافي باباً في ذلك.

سوره(۱۱) هود علیه السّلام آیه۷۲: «وَ امْرَأَݥݥتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ».

و إرشاد القلوب: ج۲ ص۳۹۳…قال (سلیم) قلت لمحمّد: من تراه حدّث أمير المؤمنين علیه السّلام عن هؤلاء الخمسة بما قالوا؟ فقال: رسول الله، إنّه يراه كلّ ليلة في المنام و حدّثه إيّاه في المنام مثل ما حدّثه إيّاه في اليقظة و الحياة. و قد قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم: «مَنْ رَآني فِي الْمَنامِ فَقَدْ رَآني فَإِنَّ الشَّيْطانَ لا يَتَمَثَّلُ بي فِي النَّوْمِ وَ لا فِي الْيَقَظَةِ وَ لا بِأَحَدٍ مِنْ أَوْصِيائي إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ». قال سليم: فقلت: لمحمّد: من حدّثك بهذا؟ قال: أمير المؤمنين علّي بن أبي طالب. فقلت: و أنا أيضا سمعته منه كما سمعته أنت، فلعلّ ملكا من الملائكة حدّثه. قال: و هل تحدّث الملائكة إلّا الأنبياء؟ أ و ما تقرأ كتاب الله العزيز: « وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيّݬݬݬݬݬݬݬݬݬݬݬݬݬݪݬٍ‏ وَ لَا مُحَدَّثٍ»؟ قلت: فأمير المؤمنين علیه السّلام محدّث؟ قال: نعم و فاطمة علیها السّلام محدّثة و لم تكن نبيّة، و مريم علیها السّلام محدّثة و لم تكن نبيّة، و أمّ موسى علیها السّلام محدّثة و لم تكن نبيّة، و سارة امرأة إبراهيم علیهما السّلام محدّثة قد عاينت الملائكة و لم تكن نبيّة و بشّروها «بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ»… قال سليم: فلمّا قتل محمّد بن أبي بكر بمصر و نعي عزّيت به أمير المؤمنين علیه السّلام و خلوت به و حدّثته بما حدّثني به محمّد بن أبي بكر و بما حدّثني به ابن غنم قال: «صَدَقَ مُحَمَّدٌ (رَحِمَهُ اللهُ) أَما إِنَّهُ شَهيدٌ حَيٌّ‏ مَرْزُوقٌ‏. يا سُلَيْمُ! إِنّي وَ أَوْصِيائيݬٖ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً مِنْ وُلْديٖ أَئِمَّةُ الْهُدىٰ مَهْدِيُّونَ مُحَدَّثُونَ». قلت: و من هم يا أمير المؤمنين؟ قال: «ابْني [ابْنايَ‏] الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ثُمَّ ابْني هٰذا -و أخذ بيد عليّ بن الحسين و هو رضيعٌ ثمّ قال-: ثَمانِيَةٌ مِنْ وُلْدِهِ واحِدٌ بَعْدَ واحِدٍ وَ هُمُ الَّذينَ أَقْسَمَ اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ بِهِمْ فَقالَ:‏«وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ» فَالْوالِدُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، وَ أَنَا وَ ما وَلَدَ، يَعْني هٰؤُلاءِ الْأَحَدَ عَشَرَ أَوْصِيائي (عَلَیْهِمُ السَّلامُ) وَ اللَّعْنَةُ عَلىٰ أَعْدائِهِمْ أبداً [أَبَدَ الْآبِدينَ]». قلت: يا أمير المؤمنين! يجتمع إمامان؟ قال: «لاأَحَدُهُما لا يَنْطِقُ حَتّىٰ يَهْلِكَ الْأَوݧݧّݧَلُ».‏

بصائر الدرجات: ص۳۲۰ ب۵ ح۳ به سند متّصل خود از حكم بن عيينة قال: دخلت على عليّ بن الحسين يوماً فقال لي: «يا حَكَمُ! هَلْ تَدْري مَا الْآيݧݧَةُ الَّتي كان عَلِيُّ بْنُ أَبي‌طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ يَعْرِفُ بِها صاحِبَ قَتْلِهِ (يَعْرِفُ قاتِلَهُ بِها- الکافي‌) وَ يَعْلَمُ بِهَا الْأُمُورَ الْعِظامَ الَّتي كانَ يُحَدِّثُ بِهَا النّاسَ؟».‏ قال الحكم: فقلت في نفسي قد وقفت على علمٍ من علم عليّ بن الحسين، أعلم بذلك تلك الأمور العظام. قال: فقلت: لا و الله لاأعلم به أخبرني بها يا ابن رسول الله صلّی الله علیه و آله. قال:‏ «وَ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ: «وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ‏ وَ لَا نَبِيّݬݬݪݪٍ‏ وَ لَا مُحَدَّثٍ‏». فقلت: و كان عليّ بن أبي طالب علیه السّلام محدّثاً؟ قال: «نَعَمْ وَ كُلُّ إِمامٍ مِنّا أَهْلَ الْبَيْتِ فَهُوَ مُحَدَّثٌ». از او: الكافي: ج۱ ص۲۷۰ح۲ مانند او و اضافه نمود: فقال له رجل يقال له عبد الله بن زيد كان أخا عليّ لأمّه: سبحان‌الله محدّثاً! كأنّه ينكر ذلك فأقبل علينا أبو جعفر علیه السّلام فقال: «أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ أُمِّكَ بَعْدُ قَدْ كانَ يَعْرِفُ ذٰلِكَ». قال: فلمّا قال ذلك سكت الرجل. فقال: «هِيَ الَّتي هَلَكَ فيها أَبُو الْخَطّابِ‏ فَلَمْ يَدْرِ ما تَأْويلُ الْمُحَدَّثِ وَ النَّبِيِّ».

مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص ص۳۳۶ در کتاب الأحياء است که ابن‌عبّاس آیه را چنین قرائت می نموده: «وَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ‏ وَ لا نَبِيّݬݬݪݪٍ‏ وَ لا مُحَدَّثٍ‏».

[۱۰۸] – تفسير أطيب البيان: ج۱۳ ص۲۲۶ حضرت امام حسن زکیّ عسکری علیه السّلام فرمودند: «نَحْنُ حُجَجُ اللَّهِ عَلیٰ خَلْقِهِ، وَ جَدَّتُنا فاطِمَةُ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْنا- ما حجّت‌های اللّه بر خلق او هستیم، و جدّه ما فاطمه حجّت الله است بر ما».

[۱۰۹] – شرح نهج البلاغة إبن أبي الحديد: ج‏۱۶ص۲۱۱ از کتاب السقيفة و فدك: ص۹۸ قسمت٢ به چند سند خطبه فدکیّه را نقل کرده است که حضرت فاطمه علیها السّلام ضمن خطبه خود فرمودند: «…وَ احْمَدُوا اللَّهَ… وَ نَحْنُ وَسيلَتُهُ في خَلْقِهِ وَ نَحْنُ خاصَّتُهُ وَ مَحَلُّ قُدْسِهِ وَ نَحْنُ‏ حُجَّتُهُ‏ في‏ غَيْبِهِ وَ نَحْنُ وَرَثَةُ أنْبِيائِهِ… ».‏ و شرح‏نهج‏البلاغة ابن‏ميثم البحرانی: ج٥ ص١٠٥.

[۱۱۰] – الإحتجاج.

[۱۱۱] – الدّرّ النظيم.

[۱۱۲] – الإحتجاج.

[۱۱۳] – بسیاری از محدّثین و مورّخین خطبه فدکیّه حضرت فاطمه سلام الله علیها را نقل نموده‌اند: دلائل الإمامة: ‌ص۱۰۹ -۱۱۳ح۳۶به سند‌های متّصل از: ابن عبّاس، و به چند سند از حضرت زینب علیها السّلام، و از چند تن دیگر ، و از عبد الله محض از گروهی از بنی هاشم، و به سند خود از امام محمّد باقر علیه السّلام از پدرش از حضرت زینب، و از ابن عائشة و از زید بن عليّ بن الحسین از حضرت زینب؛ از حضرت فاطمه سلام الله علیها که در خطبه خود فرمودند: «… فَفَرَضَ (فَجَعَلَ- الإحتجاج) اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْإِيمانَ تَطْهيراً لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ؛ … وَ طاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمامَتَنا لَمّاً (أَماناً – الإحتجاج) لِلْفُرْقَةِ… ». و الإحتجاج: ج۱ ص۹۷-۹۹ به سند خود از عبد الله محض. و كشف الغمّة: ج۱ ص۴۸۰-۴۸۳ از کتاب السقیفة جوهری به سند ها و طرق خود: «… فَفَرَضَ اللَّهُ الْإِيمانَ تَطْهيراً لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ، … وَ طاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمامَتَنا لَمّاً لِلْفُرْقَةِ،… ». الدّرّ النظيم فی مناقب الأئمّة اللهاميم: ص۴۶۵-۴۶۹از ابن عبّاس از حضرت زينب عليها السّلام: «… فَفَرَضَ لَكُمُ الْإيمانَ تَطْهيراً مِنَ الشِّرْكِ، … وَ طاعَتَنا أَهْلَ الْبَيْتِ نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمامَتَنا لَمّاً لِلْفُرْقَةِ، … ». ر.ک: من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۵۶۷ و ۵۶۸ ح۴۹۴۰ به سند خود از جابر از حضزت زینب علیها السّلام: «… فَفَرَضَ اللَّهُ الْإِيمانَ تَطْهيراً مِنَ الشِّرْكِ، … وَ الطّاعَةَ نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ الْإِمامَةَ لَمّاً مِنَ الْفُرْقَةِ، … ». علل الشرائع: ج۱ ص۲۴۸ و ۲۴۹ب۱۸۲ ح۲ و ۳ و ۴ از أحمد بن محمّد بن جابر و جمعی از بنی هاشم و زید بن عليّ از حضرت زینب علیها السّلام: «… فَفَرَضَ الْإِيمانَ تَطْهيراً مِنَ الشِّرْكِ، …وَ الطّاعَةَ نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ الْإِمامَةَ لَمّاً مِنَ الْفُرْقَةِ، … ». ر.ک: من لا يحضره الفقيه: ج٣ ص٥٦٨ ح٤٩٤٠.

[۱۱۴] – الدّرّ النظيم.

[۱۱۵] – بصائرالدّرجات: ١٥١ ب١٤ ح٧٠ به سند متّصل خود از ابوبصیر: «… وَ ما يُدْريٖهِمْ ما مُصْحَفُ فاطِمَةَ؟! قال: مُصْحَفٌ فيهِ مِثْلُ قُرْآنِكُمْ هٰذا ثَلاثَ مَرّاتٍ… هُوَ شَيْ‏ءٌ أَمْلاهَا اللَّهُ وَ أَوْحىٰ إِلَيْها… ». مانند آن: الكافي: ج١ ص٢٣٩ ح١.

[۱۱۶] – تفسير فرات الكوفي: ص٥٨١ ح٧٤٧ به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام که فرمود: «إِنّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ» اللَّيْلَةُ فاطِمَةُ، وَ الْقَدْرُ اللَّهُ، فَمَنْ عَرَفَ فاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِها فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ، وَ إِنَّما سُمِّيَتْ فاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِها – أو- مِنْ مَعْرِفَتِها، وَ قَوْلُهُ‏: «وَ ما أَدْرٰاكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» يَعْني خَيْرٌ مِنْ أَلْفَ مُؤْمِنٍ وَ هِيَ أݩݩُمُّ الْمُؤْمِنينَ‏، «تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فݬٖيها» وَ الْمَلائِكَةُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ يَمْلِكُونَ عِلْمَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِمْ‏. وَ الرُّوحُ الْقُدُسُ هِيَ فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ، «بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ، هِيَ حَتّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ» يَعْنٖي حَتّىٰ يَخْرُجَ الْقائِمُ‏ عَلَیْهِ السَّلامُ».

تأويل الآيات الظاهرة: ص۷۹۱ از محمّد بن جمهور از موسى بن بكر از زرارة از حمران گفت:‏ از امام جعفر صادق علیه السّلام پرسیدم: عمّا يفرق في ليلة القدر هل هو ما يقدّر الله فيها؟ قال‏: «لا تُوصَفُ قُدْرَةُ اللَّهِ إِلّا أَنَّهُ قالَ:‏ «فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيمٍ‏» فَكَيْفَ يَكُونُ حَكيماً إِلّا ما فُرِّقَ وَ لا تُوصَفُ قُدْرَةُ اللَّهِ سُبْحانَهُ لِأَنَّهُ يُحْدِثُ ما يَشاءُ، وَ أَمّا قَوْلُهُ:‏ «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» يَعْني فاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلامُ، وَ قَوْلُهُ:‏« تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فٖيها» وَ الْمَلائِكَةُ في هٰذَا الْمَوْضِعِ الْمُؤْمِنوُنَ الَّذينَ يَمْلِكونَ‏ عِلْمَ آلِ‌مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلامُ، وَ الرّوحُ روحُ الْقُدُسِ وَ هُوَ في فاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلامُ،‏ «مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ»‏ يَقولُ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ مُسَلَّمَةٍ، «حَتّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ»، يَعْني‏ حَتّىٰ‏ يَقومَ‏ الْقائِمُ‏ عَلَیْهِ السَّلامُ».

[۱۱۷] – سوره (۳) آل‌عمران (آل‌محمّد صلوات الله علیهم) آیه۶۲٫

[۱۱۸] – سوره (۱۶) النحل آیه٤.

[۱۱۹] – بحار الأنوار: ج٤٣ ص٢١٨ب٧ ضمن ح٤٩ و ج٧٨ ص٣٩١ ب١٠ ضمن ح٥٦ از مصباح الأنوار خطی: ص٢٥٧ از امام جعفر بن محمّد از پدرانش علیهم السّلام که فرمودند: «لَمّا حَضَرَتْ فاطِمَةَ الْوَفاةُ بَكَتْ، فَقالَ لَها أَميرُ الْمُؤْمِنينَ: يا سَيِّدَتي‏ ما يُبْكيكِ‏؟ قالَتْ: أَبْكي لِما تَلْقىٰ بَعْدي. فَقالَ لَها: لا تَبْكي فَوَ اللَّهِ إِنَّ ذٰلِكِ لَصَغيرٌ عِنْدي في ذاتِ اللَّهِ… ». مستدرك الوسائل: ج٢ ص٢٩٠ ب٢٩ ح١٩٩٥ از بحار الأنوار.

[۱۲۰] – سوره (۴۲) الشورى آیه۲۶: «ذٰلِكَ الَّذي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبىٰ‏ وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ».

در بسیاری از کتاب‌های تفسیر و حدیث و فضائل اهل بیت عصمت علیهم السّلام از شیعه امامیّه و مخالفین در تفسیر مودّت در آیه، و مودّت آل‌محمّد و خصوص حضرت فاطمه صلوات الله و سلامه علیهم احادیث بسیاری ذکر گردیده است.

[۱۲۱] – الأمالي، إبن بابویه: ص٣٨٤ مجلس٦١ ح۱ به سند خود از امام جعفر صادق از پدران گرامش از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «یا فاطِمَةُ! إِنَّ اللَّهَ‏ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِكِ‏ وَ يَرْضىٰ لِرِضاكِ، … ». مانند آن: دلائل الإمامة: ص١٤٦ح٥٣ به سند خود از امام حسین از پدرش از جدش رسول الله، و الأمالي، الشیخ الطوسي: ص٤٢٧ مجلس١٥ ح۹۵۴- ۱۱به سند خود از امام جعفر صادق از پدرانش از رسول الله. و روضة الواعظين: ج١ ص١٤٩از رسول الله. و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: از امام صادق و از کتاب شرف النبيّ ابن سعید واعظ و از کتاب الفضائل از أبوصالح مؤذّن از ابن عبّاس و از کتاب الإبانة عکبريّ و از کتاب الدیانة محمود إسفرائینی همه‌گی از رسول الله. و الإحتجاج: ج٢ ص٣٥٤ از حسین بن زید از امام جعفر صادق علیه السّلام از رسول الله، و كشف الغمّة: ج١ ص٤٥٨ از کتاب الآل از امام حسین از پدرش علیهما السّلام از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم.

عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج٢ ص٢٦ ب٣١ ح٦ به سند خود از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «تُحْشَرُ ابْنَتي فاطِمَةُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مَعَها ثِيابٌ مَصْبُوغَةٌ بِالدَّمِ فَتَعَلَّقُ بِقائِمَةٍ مِنْ قَوائِمِ الْعَرْشِ فَتَقُولُ: يا عَدْلُ! احْكُمْ بَيْني وَ بَيْنَ قاتِلِ وَلَدي. قال رسول‌الله صلّی الله علیه و آله: فَيَحْكُمُ اللَّهُ تَعالىٰ لِابْنَتي وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ، وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَغْضَبُ‏ بِغَضَبِ‏ فاطِمَةَ وَ يَرْضىٰ لِرِضاها».

عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج٢ ص٤٦ ب٣١ ح١٧٦ به سند خود از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَعالىٰ يَغْضَبُ‏ لِغَضَبِ‏ فاطِمَةَ وَ يَرْضىٰ لِرِضاها». و معاني الأخبار: ص۳۰۳ ح۲ به سند خود از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «إِنَّ فاطِمَةَ شِجْنَةٌ مِنّي يُؤْذيني ما آذاها وَ يَسُرُّني ما يَسُرُّها، وَ إِنَّ اللَّهَ‏ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِ‏ فاطِمَةَ وَ يَرْضىٰ لِرِضاها». و كشف الغمّة: ج١ ص٤٦٧ از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «إِنَّ فاطِمَةَ شَجْنَةٌ مِنّي‏ يُسْخِطُني ما أَسْخَطَها وَ يُرْضيني ما أَرْضاها». الأمالي، الشیخ المفيد: ص٩٥ مجلس١٦ ح٤ به سند خود از امام محمّد باقر از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِ‏ فاطِمَةَ وَ يَرْضىٰ لِرِضاها». مانند آن: إعلام الورى: ص١٤٩ فصل٢ از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم، و مناقب آل أبي طالب عليهم السلام: ج٣ ص٣٢٥ از حسین بن زید بن علي از امام صادق، و از جابر از امام محمّد باقر از رسول الله، و كشف الغمّة: ج١ ص٤٦٧ روایت شده است از امام جعفر صادق از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم. بشارة المصطفى: ج٢ ص٢٠٨به سند خود از امام رضا از پدرانش از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِ‏ فاطِمَةَ وَ يَرْضىٰ بِرِضاها». إعتقادات الإماميّة: ص١٠٥ و أمّا فاطمة صلوات اللّه‏ عليها فاعتقادنا فيها أنّها سيّدة نساء العالمين من الأوّلين و الآخرين، و أنّ اللّه يغضب‏ لغضبها، و يرضى لرضاها و أنّها خرجت من الدنيا ساخطة على ظالميها و غاصبيها و مانعي إرثها.

[۱۲۲] – سوره (۲۴) النور آیه٣٧: «في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ».‏

تفسير عليّ بن إبراهیم القمّي: ج‏۲ ص۱۰۳به سند خود از امام محمّد باقر علیه السّلام که فرمود: هِيَ بُيُوتُ الْأَنْبِياءِ وَ بَيْتُ عَلِيّݬݬݫݫٍ مِنْها. و تفسير فرات الكوفي: ص: ۲۸۲ ح۳۸۲ به سند خود از امام محمّد باقر علیه السّلام که فرمود: «… هِيَ بُيُوتُ الْأَنْبِياءِ، وَ بَيْتُ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ مِنْها».

تفسير فرات الكوفي: ص۲۸۶ ح۳۸۶به سند خود به سند خود از زیدعلیه السّلام گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «هِيَ بُيُوتُ الْأَنْبِياءِ». فقال أبو بكر: هذا منها -يعني بيت عليّ بن أبي طالب‏-؟ فقال له النّبيّ: «هٰذا مِنْ أَفْضَلِها». و الكافي: ج٨ ص١١٣ ح٩٢ به سند خود از امام محمّد باقر علیه السّلام که فرمود: «… وَ هِيَ بُيُوتاتُ الْأَنْبِياءِ وَ الرُّسُلِ وَ الْحُكَماءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدىٰ، فَهٰذا بَيانُ عُرْوَةِ الْإِيمانِ الَّتي نَجا بِها مَنْ نَجا قَبْلَكُمْ، وَ بِها يَنْجُو مَنْ يَتَّبِعُ الْأَئِمَّةَ».

كامل الزيارات: ص٥٣ ح٢ به سند خود از امام محمّد باقر یا امام جعفر صادق علیهما السّلام که فرمودند: «… طِبْتُمْ وَ طابَتْ مَنْبِتُكُمْ مَنَّ بِكُمْ عَلَيْنا دَيّانُ الدّينِ فَجَعَلَكُمْ‏ في بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ‏ وَ جَعَلَ صَلَواتِنا عَلَيْكُمْ رَحْمَةً لَنا وَ كَفّارَةً لِذُنُوبِنا… ». مانند آن: من لا يحضره الفقيه: ج‏۲ ۶۱۳ و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج‏۲ ص۲۷۵ و كمال الدين: ج‏۱ ص۲۱۸٫

شواهد التنزيل: ج١ ص٥٣٣ ح۵۶۷به سند خود از أنس بن مالک و بریدة که گفتند: رسول الله این آیه را قرائت فرمود کسی برخواست و گفت: (مراد آیه از خانه) کدام خانه است ای رسول اللّه؟ فرمود: «بُيُوتُ الْأَنْبِياءِ». پس أبو بكر برخواست و گفت: ای رسول‌اللّه این خانه از آن هاست  (خانه عليّ و فاطمة)؟ فرمود: «نَعَمْ مِنْ أَفْضَلِها». شواهد التنزيل: ج١ ص٥٣٣ ح۵۶۸ به سند دیگری از أنس و بریدة مانند آن. خصائص الوحي المبین: ص٧٩ و الصراط المستقيم: ج١ ص٢٩٣ از تفسیر ثعلبی مانند آن. و کشف الغمّة: ج١ ص٣١٩ از کتاب ما نزل من القرآن في شأن عليّ علیه السّلام از ابن مردویه مانند آن. و تأويل الآيات الظاهرة: ص٣٥٨ و تفسیر البرهان: ج٣ ص١٣٨ از محمّد بن العبّاس الماهیار مانند آن.

[۱۲۳] – سوره (۱۷) الإسراء آیه٢٧: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبىٰ‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذيراً». و سوره (۸) الأنفال آیه٤٢: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبىٰ‏ وَ الْيَتامىٰ‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلىٰ‏ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلىٰ‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ».

[۱۲۴] – سوره(۲۴) النور آیه٣٦: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ في‏ زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضي‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلىٰ‏ نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأمْثالَ لِلنّاسِ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليمٌ».

[۱۲۵] – تفسير عليّ بن ابراهیم القمّي: ج٢ ص۱۰۲به سند خود از امام جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام درباره آیه نور فرمود: «الْمِشْكاةُ فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ‏ «فيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ‏» الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ‏ «في زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌ‏» كَأَنَّ فاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلامُ كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ بَيْنَ نِساءِ أَهْلِ الْأَرْضِ‏، «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» يُوقَدُ مِنْ إِبْراهيمَ عَلَيْهِ وَ عَلىٰ نَبِيِّنا وَ آلِهِ السَّلامُ،‏ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ» يَعْني لا يَهُودِيَّةٍ وَ لا نَصْرانِيَّةٍ، «يَكادُ زَيْتُها يُضي‏ءُ» يَكادُ الْعِلْمُ‏ يَتَفَجَّرُ مِنْها… ».

[۱۲۶] – مناقب آل أبی طالب عليهم السّلام: ج۱ ص۲۸۰ روایات به تظاهر از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره آیه نور رسیده است که فرمود‏: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ»‏أنّه قال:‏ يا عَلِيُّ! النُّورُ اسْمِي وَ «الْمِشْكَاةُ» أَنْتَ يا عَلِيُّ‏ «مِصْباحٌ» الْمِصْباحُ‏ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ‏ «الزُّجاجَةُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ»‏ «كَأَنَّها كَوْكَبٌ‏ دُرِّيٌ»‏ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيݬݬݫٍّ‏ «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ» جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ «مُبارَكَةٍ» مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ «زَيْتُونَةٍ» عَلِيُّ بْنُ مُوسَى‏ «لا شَرْقِيَّةٍ» مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍ‏ «وَ لا غَرْبِيَّةٍ» عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ «يَكادُ زَيْتُها» الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍ‏ «يُضِي‏ءُ» الْقَائِمُ الْمَهْدِيُّ».‏ در تفسير البرهان: ج۴ ص۷۲ ح۷۶۴ گوید: از جابر بن عبد الله الأنصاریروایت شده است که گوید: داخل مسجد کوفه گردیدم و أمير المؤمنين صلوات الله و سلامه عليه را دیدم که با انگشت خود بر زمین می نوشت و لبخندمی زد، عرضه داشتم: ای أمیر المؤمنين! چه چیز شما را خندان نموده است؟ فرمود: «عَجِبْتُ لِمَنْ يَْقَرأݩݩُ هٰذِهِ الْآيَةَ وَ لَمْ يَعْرِفْها حَقَّ مَعْرِفَتِها». فقلت له: أيّ آية، يا أمير المؤمنين؟فقال: «قَوْلُهُ تَعالىٰ: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ»، الْمِشْكاةُ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، «فيها مِصْباحٌ‏» أَنَا الْمِصْباحُ «فِي زُجاجَةٍ» الزُّجاجَةُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عَلَيْهِمَا السَّلامُ «كَأَنَّها كَوْكَبٌ‏ دُرِّيٌ‏» وَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنُ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلامُ) زَيْتُونَةٍ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «لا شَرْقِيَّةٍ» موسَى بْنَ جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «وَ لا غَرْبِيَّةٍ» عَلِيُّ بْنُ موسىٰ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «يَكادُ زَيْتُها يُضٖي‏ءُ» مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيّݬݬݫݫٍ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ »عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «نُورٌ عَلىٰ‏ نُورٍ» الْحَسَنُ ابْنُ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ» الْقائِمُ الْمَهْدِيُّ (عَلَيْهِ السَّلامُ) «وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنّاسِ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليمٌ‏». تأويل الآيات: ص۳۵۷ و تفسير البرهان : ج‏۴ ص۷۱ ح۷۶۳۹ از تفسیر محمّد بن العبّاس به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام که درباره آیه کریمه نور فرمود: ‏ «الْحَسَنُ‏ «الْمِصْباحُ» «فِي زُجاجَةٍ» الْحُسَيْنُ‏ الزُّجاجَةُ«كَأَنَّها كَوْكَبٌ‏ دُرِّيٌ»‏ فاطِمَةُ كَوْكَبٌ دُرِّيٌ‏ بَيْنَ نِساءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» إِبْراهِيمُ‏ «زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ» لا يَهُودِيَّةٍ وَ لا نَصْرانِيَّةٍ «يَكادُ زَيْتُها يُضي‏ءُ» يَكادُ الْعِلْمُ يَتَفَجَّرُ مِنْها «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلىٰ‏ نُورٍ »إِمامٌ مِنْها بَعْدَ إِمامٍ‏ «يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ» يَهْدِي اللَّهُ لِلْأَئِمَّةِ مَنْ يَشاءُ… ». بحار الأنوار: ج۲۳ ص۳۰۴ ب۱۸ ح۱ از تفسیر قمّی به سند متّصل از صالح بن سهل همدانی گوید شنیدم امام صادق علیه السّلام درباره آیه کریمه نور فرمود: «الْمِشْكاةُ» فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ‏ «فيها مِصْباحٌ»‏ الْحَسَنُ‏ الْمِصْباحُ‏ الْحُسَيْنُ‏ «فِي زُجاجَةٍ» الزُّجاجَةُ«كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌ»‏ كَأَنَّ فاطِمَةَ كَوْكَبٌ‏ دُرِّيٌ‏ بَيْنَ‏ نِساءِ أَهْلِ‏ الدُّنْيا وَ نِساءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» يُوقَدُ مِنْ إِبْراهيمَ‏ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ» لا يَهُودِيَّةٍ وَ لا نَصْرانِيَّةٍ «يَكادُ زَيْتُها يُضي‏ءُ» يَكَادُ الْعِلْمُ يَنْفَجِرُ مِنْها «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلىٰ‏ نُورٍ»إِمامٌ مِنْها بَعْدَ إِمامٍ‏ «يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ» يَهْدِي اللَّهُ لِلْأَئِمَّةِ مَنْ يَشاءُ … ». كشف اليقين: ص۴۱۶ المبحث۲۱ و تفسير البرهان: ج‏۴ ص۷۲ ح۷۶۴۲از مناقب عليّ بن أبي طالب علیه السّلام ابن المغازلي: ص۲۷۱ح۳۱۹ به سند خود از محمّد بن سهل بغدادی از موسی بن القاسم از علیّ بن جعفر گوید: از امام موسی کاظم علیه السّلام پرسیدم از معنی آیه کریمه: ‏«كَمِشْكاةٍ فيها مِصْباحٌ‏» فرمود: «الْمِشْكاةُ» فاطِمَةُ وَ «الْمِصْباحُ» الْحَسَنُ وَ «الزُّجاجَةُ» الْحُسَيْنُ‏ «كَأَنَّها كَوْكَبٌ‏ دُرِّيٌ»‏ كانَتْ‏ كَوْكَباً دُرِّيّاً بَيْنَ‏ نِساءِ الْعالَمينَ… ».‏

[۱۲۷] – مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص۳۳۵ رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم به حضرت فاطمة سلام الله علیها فرمود: «إِنَّ بَطْنَ أُمِّكِ كانَ لِلْإِمامَةِ وِعاءً».

[۱۲۸] – سوره(۲۲) الحج آیه۴۶: «فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَ هِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلىٰ‏ عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ».

[۱۲۹] – بصائر الدرجات: ص۵۰۵ ب۱۸ ح۴ و معانی الأخبار: ص۱۱۱ ح۲ هر دو به سند متّصل خود از نصر بن قابوس گوید: از امام جعفر صادق علیه السّلام پرسیدم درباره آیه کریمه: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ» فرمود: «الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ الْإِمامُ‏ الصّامِتُ، وَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ الْإِمامُ النّاطِقُ».

كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۴۱۷ ب۴۰ ح۱۰ به سند متّصل خود از أبوبصير  از امام جعفر صادق علیه السّلام  روایت نمود که حضرت درباره آیه کریمه: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ» فرمود: «الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ الْإِمامُ‏ الصّامِتُ، وَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ الْإِمامُ النّاطِقُ».

معاني الأخبار: ص۱۱۱ ح۱ به سند متّصل خود از إبراهيم بن زياد گفت: از امام جعفر صادق علیه السّلام درباره سخن خداوند: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ» پرسیدم فرمود: «الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ الْإِمامُ‏ الصّامِتُ، وَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ الْإِمامُ النّاطِقُ».

الكافي: ج۱ ص۴۲۷ ح۷۵ به سند متّصل خود از علیّ بن جعفر از برادرش امام موسى کاظم علیه السّلام پرسیدم از تفسیر آیه کریمه: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ» فرمود: «الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ الْإِمامُ‏ الصّامِتُ، وَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ الْإِمامُ النّاطِقُ». مانند آن: مناقب آل‌أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص۸۸٫

[۱۳۰] – مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص۸۸ أحمد بن حمید هاشمی گفت: در کتاب جامع جعفر صادق علیه السّلام درباره سخن خداوند تعالی: ‏«وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ»چنین آمده بود که فرموده بود: «رَسُولُ اللَّهِ الْقَصْرُ الْمَشيدُ، وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ عَلِيٌّ».

[۱۳۱]– معاني الأخبار: ص۱۱۱ ح۳ به سند متّصل خود از صالح بن سهل از امام صادق علیه السّلام که فرمود: «أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ هُوَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ، وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ فاطِمَةُ وَ وُلْدُها مُعَطَّلينَ مِنَ الْمُلْكِ». تأويل الآيات الظاهرة: ص۳۳۹ و تفسير البرهان: ج۳ ص۸۹۵ ح۷۳۷۶ از تفسیر محمّد بن العباس رحمه الله به سند متّصل خود از صالح بن سهل از امام صادق علیه السّلام که فرمود: قَوْلُهُ تَعالىٰ:‏ «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ» «أَميرُ الْمُؤْمِنينَ الْقَصْرُ الْمَشيدُ، وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ فاطِمَةُ وَ وُلْدُها مُعَطَّلُونَ مِنَ الْمُلْكِ».‏

[۱۳۲] – مائة منقبة: ص۱۳۵به سند متّصل خود از  ابن عباس گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم به‏ عبد الرحمان بن عوف (لعنة الله علیه): «يا عَبْدَ الرَّحْمانِ! أَنْتُمْ أَصْحابي وَ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ مِنّي وَ أَنَا مِنْ عَلِيّݬݬݫٍ، فَمَنْ قاسَهُ بِغَيْرِهِ فَقَدْ جَفاني، وَ مَنْ جَفاني [فَقَدْ] آذاني، وَ مَنْ آذاني فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ رَبّي. يا عَبْدَ الرَّحْمانِ! إِنَّ اللَّهَ تَعالىٰ أَنْزَلَ عَلَيَّ كِتاباً مُبيناً وَ أَمَرَني أَنْ أُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نَزَّلَ إِلَيْهِمْ ما خَلا عَلِيَّ بْنَ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ فَإِنَّهُ يَسْتَغْني عَنِ الْبَيانِ، إِنَّ اللَّهَ تَعالىٰ جَعَلَ فَصاحَتَهُ كَفَصاحَتي وَ دِرايَتَهُ كَدِرايَتي، وَ لَوْ كانَ الْحِلْمُ رَجُلاً لَكانَ عَلِيّاً عَلَیْهِ السَّلامُ،‏ وَ لَوْ كانَ الْفَضْلُ شَخْصاً لَكانَ الْحَسَنَ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَ لَوْ كانَ الْحَياءُ صُورَةً لَكانَ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَ لَوْ كانَ الْحُسْنُ هَيْئَةً لَكانَتْ فاطِمَةَ بَلْ هِيَ أَعْظَمُ، إِنَّ فاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلامُ‏ ابْنَتٖي خَيْرُ أَهْلِ‏ الْأَرْضِ‏ عُنْصُراً وَ شَرَفاً وَ كَرَماً». از او: مقتل الحسین علیه السّلام خوارزمی: ج۱ ص۶۰، و فرائد السمطين: ج ۲ ص ۶۸ ح ۳۹۲ از خوارزمی. و ملحقات إحقاق الحق: ج۱۵ ص۱۳۳ح۳ از کتاب مودّة القربى: ص ۱۱۸ چاپ لاهور  سيد علىّ همدانی حسينی به سند خود از ابن‌عبّاس مانند آن با اختلافی اندک.

[۱۳۳] – الغيبة، الشیخ الطوسي: ص۲۸۵ فصل۴ به سند متّصل خود از ناحیه مقدّسه توقیعی صادر شد: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ‏ عافانَا اللَّهُ وَ إِيّاكُمْ مِنَ الضَّلالَةِ وَ الْفِتَنِ وَ وَهَبَ لَنا وَ لَكُمْ رُوحَ الْيَقينِ وَ أَجارَنا وَ إِيّاكُمْ مِنْ سُوءِ الْمُنْقَلَبِ … وَ فِي ابْنَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ لي‏ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ… ». و مانند آن: الإحتجاج: ج۲ ص۴۶۷٫

[۱۳۴] – بصائر الدرجات: ص۲۲ ب۱۱ ح۱۰ حدّثنا أحمد بن إبراهيم، عن إسماعيل بن مهزيار، عن عثمان بن جبلة، عن أبي الصامت، قال أبو عبد الله علیه السّلام:‏ «إِنَّ حَديثَنا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ، شَريفٌ كَريمٌ ذَكْوانُ ذَكِيٌّ وَعْرٌ ،لا يَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، وَ لا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَ لا مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ». قلت: فمن يحتمله جعلت فداك؟ قال: «مَنْ‏ شِئْنا ياأَبَاالصّامِتِ». قال أبو الصّامت: فظننت أنّ لله عباداً هم أفضل من هؤلاء الثّلاثة.

[۱۳۵] – الأمالي، صدوق: ص۱۸ المجلس۵ ح۱۴، ۱۵- ۴- حدّثنا محمّد بن إبراهيم قال: حدّثنا أبو جعفر محمّد بن جرير الطّبريّ قال: حدّثنا أبو محمّد الحسن بن عبد الواحد الخزّاز قال: حدّثني إسماعيل بن عليّ السّنديّ، عن منيع بن الحجّاج، عن عيسى بن موسى، عن جعفر الأحمر، عن أبي جعفر محمّد بن عليّ الباقر علیه السّلام قال: سمعت جابر بن عبد الله الأنصاريّ يقول: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «إِذا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ تُقْبِلُ ابْنَتي فاطِمَةُ عَلىٰ ناقَةٍ مِنْ نُوقِ الْجَنَّةِ مُدَبَّجَةَ الْجَنْبَيْنِ خَطْمُها مِنْ لُؤْلُؤٍ رَطْبٍ قَوائِمُها مِنَ الزُّمُرُّدِ الْأَخْضَرِ ذَنَبُها مِنَ الْمِسْكِ الْأَذْفَرِ عَيْناها یاقُوتَتانِ حَمْراوانِ عَلَيْها قُبَّةٌ مِنْ نُورٍ يُرىٰ ظاهِرُها مِنْ باطِنِها وَ باطِنُها مِنْ ظاهِرِها داخِلُها عَفْوُ اللَّهِ وَ خارِجُها رَحْمَةُ اللَّهِ عَلىٰ رَأْسِها تاجٌ مِنْ نُورٍ لِلتّاجِ سَبْعُونَ رُكْناً كُلُّ رُكْنٍ مُرَصَّعٌ بِالدُّرِّ وَ الْياقُوتِ يُضي‏ءُ كَما يُضي‏ءُ الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ في أُفُقِ السَّماءِ وَ عَنْ يَمينِها سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ وَ عَنْ شِمالِها سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ وَ جَبْرَئيلُ آخِذٌ بِخِطامِ النّاقَةِ يُنادي بِأَعْلىٰ صَوْتِهِ غُضُّوا أَبْصارَكُمْ حَتّىٰ تَجُوزَ فاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَلا يَبْقىٰ يَوْمَئِذٍ نَبِيٌّ وَ لا رَسُولٌ وَ لا صِدّيقٌ وَ لا شَهيدٌ إِلّا غَضُّوا أَبْصارَهُمْ حَتّىٰ تَجُوزَ فاطِمَةُ فَتَسيرُ حَتّىٰ تُحاذِيَ عَرْشَ رَبِّها جَلَّ جَلالُهُ فَتَزُجُّ بِنَفْسِها عَنْ ناقَتِها وَ تَقُولُ: إِلٰهي وَ سَيِّدي! أُݥݥحْكُمْ بَيْني وَ بَيْنَ مَنْ ظَلَمَني. اللّٰهُمَّ احْكُمْ بَيْني وَ بَيْنَ مَنْ قَتَلَ وُلْدي فَإِذَا النِّداءُ مِنْ قِبَلِ اللهِ جَلَّ جَلالُهُ: يا حَبيبَتي وَ ابْنَةَ حَبيبي! سَليني تُعْطَيْ وَ اشْفَعي تُشَفَّعي، فَوَ عِزَّتي وَ جَلالي لا جازَني ظُلْمُ ظالِمٍ. فَتَقُولُ: إِلٰهي وَ سَيِّدي! ذُرِّيَّتي‏ وَ شيعَتي‏ وَ شيعَةَ ذُرِّيَّتي وَ مُحِبِّيَّ وَ مُحِبّي ذُرِّيَّتي، فَإِذَا النِّداءُ مِنْ قِبَلِ اللهِ جَلَّ جَلالُهُ: أَيْنَ‏ ذُرِّيَّةُ فاطِمَةَ وَ شيعَتُها وَ مُحِبُّوها وَ مُحِبُّو ذُرِّيَّتِها؟! فَيُقْبِلُونَ وَ قَدْ أَحاطَ بِهِمْ مَلائِكَةُ الرَّحْمَةِ فَتَقْدُمُهُمْ فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ حَتّىٰ تُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ».

رسول‌الله صلّی الله علیه و آله فرمود: چون روز قيامت شود دخترم فاطمه بر ناقه‏اى از ناقه‏هاى بهشت به محشر رو كند كه دو پهلويش نگار دارد و مهارش از لؤلؤ تر و چهارپايش از زمرّد سبز و دمش از مشك اَذفر و دو چشمش از ياقوت سرخ است. بر پشت آن قبّه‏ايست از نور كه برونش از درونش ديده شود و درونش از برونش، درون آن گذشت خداست و برونش رحمت خدا. بر سر آن مخدره تاجى است از نور كه آن تاج هفتاد ركن دارد و هر ركنى مرصع به درّ و ياقوت است، چونان ستاره فروزان در افق آسمان می درخشد و بر سمت راستش هفتاد هزار فرشته باشد و بر چپش هفتاد هزار فرشته و جبرئيل مهار آن ناقه را گرفته و به بانگ بلند فرياد كشد: ديده بر هم نهيد تا فاطمه دختر محمّد بگذرد. در آن روز هیچ پيغمبر و رسول و صدّيق و شهيدى نماند جز آن‌كه همه ديده بر هم نهند، تا فاطمه بگذرد و خود را برابر عرش پروردگارش جلّ جلاله رساند، و از ناقه به زير اندازد و گويد: معبودا سيّدا! ميان من و هر كه به من ستم كرده، حكم كن، خدايا! ميان من و هر كس كه فرزندانم را كشته، حكم كن. به ناگاه پاسخى از طرف خداى جلّ جلاله آید: اى حبيبه‌ام و زاده حبيبم! از من بخواه تا عطا شوى و شفاعت كن تا پذيرفته گردد به عزت و جلالم سوگند كه ستم ستمگر را كيفر دهم. می‌گويد: معبودم سيّدم! ذرّيّه و شيعيان و شيعيان ذرّيّه‏ام و دوستانم و دوستان ذرّيّه‏ام را درياب. از طرف خداى جلّ جلاله ندا رسد: كجايند ذرّيّه فاطمه و شيعيان و دوستان او و دوستان ذرارى او؟ و آنان در ميان فرشتگان رحمت پيش آيند و فاطمه رهبر آن‌ها گردد تا آن‌ها را وارد بهشت كنند.

از او: روضة الواعظين و بصيرة المتّعظين: ج۱ ص۱۴۹ و بشارة المصطفى لشيعة المرتضى: ص۱۹و بالإسناد قال: حدّثنا محمّد بن إبراهيم قال: … . و مناقب آل‌أبي‌طالب عليهم السّلام و الفضائل، ابن شاذان القمي: ص۱۲ المقدمة و تسلية المجالس و زينة المجالس: ج۱ ص۶۰٫

[۱۳۶]– صفات الشيعة: ص۳ ح۲ به سند صحیح از حسین بن خالد از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام که فرمود: «شيعَتُنَا الْمُسَلِّمُونَ‏ لِأَمْرِنا، الْآخِذُونَ بِقَوْلِنا، الْمُخالِفُونَ لِأَعْدائِنا، فَمَنْ لَمْ يَكُنْ كَذٰلِكَ فَلَيْسَ مِنّا».

الكافي: ج۱ ص۳۶۸ ح۲ به سند متّصل خود از عبد الرحمان بن کثیر گوید نزد حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام بودم که مهزم بر آن حضرت داخل گشت و عرضه داشت: قربانت گردم مرا خبر ده از (فرج آل محمّد صلّی الله علیهم) امری که انتظار آن را می کشیم کی خواهد بود؟ فرمود: «يا مِهْزَمُ! كَذَبَ الْوَقّاتُونَ، وَ هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ نَجَا الْمُسَلِّمُونَ»‏. و الغيبة، النعماني‌: ص۲۹۴ ب۱۶ ح۱۱ از کلینی به سندش مانند الکافي. الغيبة، االشیخ الطوسي: ص۴۲۶ به سند خود از عبد الرحمان بن کثیر گوید: نزد حضرت امام صادق علیه السّلام بودم که مهزم بر حضرت داخل گشته، عرض کرد: فدایت شوم، از این امر که انتظار آن می برید، مرا خبر ده چه زمانی خواهد بود، زیرا بر ما طولانی شده است؟ فرمود: «يا مِهْزَمُ! كَذَبَ الْوَقّاتُونَ، وَ هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ نَجَا الْمُسَلِّمُونَ‏‏، وَ إِلَيْنا يَصيرونَ». الإمامة و التبصرة من الحيرة: ص۹۵ ب۲۳ ح۸۷ به سند صحیح خود از محمد بن مسلم، از امام صادق عليه السّلام، گوید: نزد حضرت بودم که مهزم بر حضرت داخل گشت پس عرض کرد: فدایت گردم، مرا خبر ده از این امر که انتظار آن می بریم چه زمانی خواهد بود؟ فرمود: «يا مِهْزَمُ! كَذَبَ الْوَقّاتُونَ، وَ هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ نَجَا الْمُسَلِّمُونَ‏‏، وَ إِلَيْنا يَصيرونَ». و الغيبة، النعماني‌: ص۱۹۸ ب۱۱ ح۸ به سند متّصل خود از عبد الرحمان بن کثیر گوید: خدمت امام جعفر صادق علیه السّلام بودم و مهزم أسدی نزد حضرت بود که عرضه داشت: خداوند مرا فدایت گرداند این امری که انتظار آن می‌کشید کی می‌شود که بر ما به درازا کشید؟ پس حضرت فرمود: «يا مِهْزَمُ! كَذَبَ الْمُتُمَنّونَ، وَ هَلَكَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ نَجَا الْمُسَلِّمُونَ‏‏، وَ إِلَيْنا يَصيرونَ». مختصر البصائر: ص۵۱۸ و في الحديث: «نَجَا الْمُسَلِّمُونَ‏ وَ هَلَكَ الْمُتَكَلِّمُونَ».

[۱۳۷] – در کتاب «کفایة الأثر» صفحه۶۱ به سند متّصل و صحیح خود از شیخ کلینی او به سند صحیح از امام جعفر صادق علیه السّلام و به سند دیگری از آن حضرت هر دو سند از پدر گرامش امام محمّد باقر علیه السّلام از جابر بن عبدالله انصاری از رسول الله صلّی الله علیه و آله که به امام حسین علیه السّلام فرمود: … .

[۱۳۸] – مائة منقبة، ابن شاذان: ص۲۳ المنقبة۵- حدّثني محمّد بن عليّ بن الفضل بن تمام الزّيّات رحمه الله قال: حدّثني محمّد بن القاسم قال: حدّثني عبّاد بن يعقوب قال: حدّثني موسى بن عثمان قال:  حدّثني الأعمش قال:  حدّثني أبو إسحاق، عن الحارث و سعيد بن قيس عن عليّ بن أبي‌طالب علیه‌السّلام قال: قال رسول‌الله صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله.

و مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزمي: ج۱ ص۱۴۴ فصل۶ ح۲۱ عن ابن شاذان … .

الطرائف: ص۱۷۳ ح۲۷۱ و الصّراط المستقيم: ج۲ ص۱۵۰ و حلية الأبرار: ج۲ ص۷۲۱ ح۱۳۰ و غاية المرام: ص۳۵ ح۲۲ و ص۶۹۲ ح۲ و فرائد السّمطين: ج۲ص۳۲۱ ح۵۷۲ همه از مقتل خوارزمی. و الصّراط المستقيم: ج۲ ص۱۵۰ فصل۴ از خوارزمی و ابن‌شاذان.

و مناقب آل أبي طالب علیهم السّلام: ج۱ ص ۲۵۱ و چاپ دیگری ص۲۹۲ – عن الأعمش، عن أبي إسحاق، عن الحارث بن سعید بن قیس، عن عليّ بن أبي طالب و عن جابر بن عبد الله الأنصاريّ کلیهما عن النّبيّ صلّی الله علیه و آله:… . و الدّرّ النظيم: ص۷۹۵ عن الأعمش… . و العدد القويّة: ص۸۸ از کتاب کشف الحیرة: قال الأعمش: عن أبي إسحاق، عن الحارث و سعيد بن قيس كلاهما، عن النبيّ صلّی الله علیه و آله أنّه قال: … . و تفضيل الأئمّة علیهم السّلام: ص۲۳۳ ح۷۳ و ممّا رواه محمّد بن العبّاس بن مروان في «تفسیر ما نزل في محمّد و آله صلوات الله عالیهم»: عن الحارث و سعید بن قیس، عن عليّ بن أبي طالب علیه السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله: … . و الإستنصار، العلّامة الکراجکي: ص۲۳٫

[۱۳۹] – كفاية الأثر في النّصّ على الأئمّة الإثني عشر : ص۴۰ حدّثنا محمّد بن عبد الله بن المطّلب و أبو عبد الله محمّد بن أحمد بن عبد الله بن الحسن بن عبّاس الجوهريّ جميعاً قالا: حدّثنا لاحق اليمانيّ، عن إدريس بن زياد لوى قال: حدّثنا إسرائيل بن يونس بن أبي‌إسحاق السبيعيّ، عن جعفر بن الزّبير، عن القاسم، عن سلمان الفارسيّ رضي الله عنه قال: خطبنا رسول الله صلّی الله علیه و آله فقال: «مَعاشِرَ النّاسِ! إِنّي راحِلٌ عَنْ‏ قَريبٍ وَ مُنْطَلِقٌ إِلَى الْمَغيبِ أُوصيكُمْ في عِتْرَتي خَيْراً وَ إِيّاكُمْ وَ الْبِدَعَ فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ وَ الضَّلالَةُ وَ أَهْلُها فِي النّارِ. مَعاشِرَ النّاسِ! مَنِ افْتَقَدَ الشَّمْسَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْقَمَرِ، وَ مَنِ افْتَقَدَ الْقَمَرَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْفَرْقَدَيْنِ، فَإِذا فَقَدْتُمُ الْفَرْقَدَيْنِ فَتَمَسَّكُوا بِالنُّجُومِ الزّاهِرَةِ بَعْدي، أَقُولُ قَوْلي هٰذا وَ أَسْتَغْفِرُ اللهَ لي وَ لَكُم». قال: فلمّا نزل عن المنبر صلّی الله علیه و آله تبعته حتّى دخل بيت عائشة فدخلت إليه و قلت: بأبي أنت و أمّي يا رسول الله سمعتك تقول: «إِذا افْتَقَدْتُمُ الشَّمْسَ فَتَمَسَّكُوا بِالْقَمَرِ، وَ إِذا افْتَقَدْتُمُ الْقَمَرَ فَتَمَسَّكُوا بِالْفَرْقَدَيْنِ، وَ إِذا افْتَقَدْتُمُ الْفَرْقَدَيْنِ فَتَمَسَّكُوا بِالنُّجُومِ الزّاهِرَةِ»، فما الشّمس؟ و ما القمر؟ و ما الفرقدان؟ و ما النّجوم الزّاهرة؟ فقال‏: «أَنَا الشَّمْسُ، وَ عَلِيٌّ الْقَمَرُ، وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ الفَرْقَدانِ، فَإِذَا افْتَقَدْتُمُوني فَتَمَسَّكُوا بِعَلِيٍّ بَعْدي، وَ إِذَا افْتَقَدْتُمُوهُ فَتَمَسَّكُوا بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ، وَ أَمَّا النُّجُومُ الزّاهِرَةُ فَهُمُ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ، تاسِعُهُمْ مَهْدِيُّهُمْ». ثمّ قال صلّی الله علیه و آله: «إِنَّهُمْ هُمُ الْأَوْصِياءُ وَ الْخُلَفاءُ بَعْدي، أَئِمَّةٌ أَبْرارٌ، عَدَدَ أَسْباطِ يَعْقُوبَ، وَ حَوَارِيِّ عيسٰی». قلت: فسمّهم لي يا رسول الله. قال: «أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ، وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ، وَ بَعْدَهُما عَلِيٌّ زَيْنُ الْعابِدينَ، وَ بَعْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ باقِرُ عِلْمِ النَّبِيّينَ، وَ الصّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ ابْنُهُ الْكاظِمُ سَمِيُّ مُوسَى بْنِ عِمْرانَ، وَ الَّذي يُقْتَلُ بِأَرْضِ الْغُرْبَةِ ابْنُهُ عَلِيٌّ، ثُمَّ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ، وَ الصّادِقانِ عَلِيٌّ، وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُجَّةُ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ في غَيْبَتِهِ، فَإِنَّهُمْ عِتْرَتي، مِنْ دَمي وَ لَحْمي، عِلْمُهُمْ عِلْمي، وَ حُكْمُهُمْ حُكْمي، مَنْ آذاني فيهِمْ فَلا أَنالَهُ اللهُ شَفاعَتي». از او: الصراط المستقيم: ج۲ ص۱۴۲ فصل۱٫ مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۱ ص۲۸۱ و في رواياتنا روى القاسم، عن سلمان‏ الفارسيّ:‏ «فَإِذا فَقَدْتُمُ‏ الْفَرْقَدَيْنِ‏ فَتَمَسَّكوا بِالنُّجومِ الزّاهِرَةِ». ثمّ قال: «وَ أَمَّا النُّجومِ الزّاهِرَةِ فَهُمُ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ وَ التّاسِعُ مَهْدِيُّهُمْ … ».

[۱۴۰] – مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين و الأئمّة علیهم السّلام: ص۲۴ المنقبة۶- حدّثني محمّد بن عبد الله بن عبيد الله بن مرّة رحمه الله قال: حدّثنا عبد الله بن محمّد البغويّ قال: حدّثني عليّ بن الجعد قال: حدّثني أحمد بن وهب بن منصور قال: حدّثني أبوقبيصة شريح بن محمّد العنبريّ قال: حدّثني نافع، عن عبد الله بن عمر بن الخطّاب قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله لعليّ بن أبي طالب علیه السّلام: «يا عَلِيُّ!‏ أَنَا نَذيرُ أݩُمَّتي،‏ وَ أَنْتَ هاديها، وَ الْحَسَنُ قائِدُها، وَ الْحُسَيْنُ سائِقُها، وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ جامِعُها، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عارِفُها، وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ كاتِبُها، وَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ مُحْصيها، وَ عَلِيُّ بْنُ مُوسىٰ مُعَبِّرُها وَ مُنْجيها وَ طارِدُ مُبْغِضيها وَ مُدْني مُؤْمِنیها، وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قائِمُها وَ سائِقُها، وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ساتِرُها وَ عالِمُها، وَ الْحَسَنُ‏ بْنُ عَلِيٍّ مُناديها وَ مُعْطيها، وَ الْقائِمُ الْخَلَفُ ساقيها وَ مُناشِدُها، إِنَّ في ذٰلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمينَ‏ يا عَبْدَ اللَّهِ!‏».

مانند آن: مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۱ ص۲۹۲ و الصّراط المستقيم: ج۲ ص۱۵۰ و الدّرّ النّظيم في مناقب الأئمّة الّلهاميم: ص۷۹۵ و العدد القويّة لدفع المخاوف اليوميّة: ص۸۸ همه از: عبد الله بن محمّد البغويّ، عن عليّ بن الجعد، عن أحمد بن وهب بن منصور، عن أبي قبيصة شريح بن محمّد العنبريّ، عن نافع، عن عبد الله بن عمر. و در العدد القویّةگوید:‏ و روى ذلك جماعة، عن جابر بن عبد الله الأنصاريّ، عن النّبيّ صلّی الله علیه و آله.‏

[۱۴۱] – بحارالأنوار.

[۱۴۲] – كفاية الأثر في النّصّ على الأئمّة الإثني عشر :ص۴۰ حدّثنا محمّد بن عبد الله بن المطّلب و أبو عبد الله محمّد بن أحمد بن عبد الله بن الحسن بن عبّاس الجوهريّ جميعاً قالا: حدّثنا لاحق اليمانيّ عن إدريس بن زياد لوى قال: حدّثنا إسرائيل بن يونس بن أبي‌إسحاق السبيعيّ، عن جعفر بن الزّبير ،عن القاسم، عن سلمان الفارسيّ رضي الله عنه قال: خطبنا رسول الله صلّی الله علیه و آله فقال‏: «مَعاشِرَ النّاسِ! إِنّي راحِلٌ عَنْ‏ قَريبٍ وَ مُنْطَلِقٌ إِلَى الْمَغيبِ أُوصيكُمْ في عِتْرَتي خَيْراً، وَ إِيّاكُمْ وَ الْبِدَعَ فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ وَ الضَّلالَةُ وَ أَهْلُها فِي النّارِ. مَعاشِرَ النّاسِ! مَنِ افْتَقَدَ الشَّمْسَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْقَمَرِ، وَ مَنِ افْتَقَدَ الْقَمَرَ فَلْيَتَمَسَّكْ بِالْفَرْقَدَيْنِ، فَإِذا فَقَدْتُمُ الْفَرْقَدَيْنِ فَتَمَسَّكُوا بِالنُّجُومِ الزّاهِرَةِ بَعْدي، أَقُولُ قَوْلي هذٰا وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لي وَ لَكُمْ».‏ قال: فلمّا نزل عن المنبر صلّی الله علیه و آله تبعته حتّى دخل بيت عائشة فدخلت إليه و قلت: بأبي أنت و أمّي يا رسول الله! سمعتك تقول: إذا افتقدتم الشّمس فتمسّكوا بالقمر، و إذا افتقدتم القمر فتمسّكوا بالفرقدين، و إذا افتقدتم الفرقدين فتمسّكوا بالنّجوم الزاهرة، فما الشّمس و ما القمر و ما الفرقدان و ما النّجوم الزاهرة؟ فقال‏: «أَنَا الشَّمْسُ وَ عَلِيٌّ الْقَمَرُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ الفَرْقَدانِ، فَإِذَا افْتَقَدْتُمُوني فَتَمَسَّكُوا بِعَلِيٍّ بَعْدي، وَ إِذَا افْتَقَدْتُمُوهُ فَتَمَسَّكُوا بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ، وَ أَمَّا النُّجُومُ الزّاهِرَةُ فَهُمُ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ تاسِعُهُمْ مَهْدِيُّهُمْ». ثمّ قال صلّی الله علیه و آله: «إِنَّهُمْ هُمُ الْأَوْصِياءُ وَ الْخُلَفاءُ بَعْدي، أَئِمَّةٌ أَبْرارٌ عَدَدَ أَسْباطِ يَعْقُوبَ وَ حَوارِيِّ عيسىٰ». قلت: فسمّهم لي یا رسول اللَّه. قال: «أَوَّلُهُمْ (وَ سَيِّدُهُمْ‏ -بحار) عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ، وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ، وَ بَعْدَهُما عَلِيٌّ زَيْنُ الْعابِدينَ، وَ بَعْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ باقِرُ عِلْمِ النَّبِيّينَ، وَ الصّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَ ابْنُهُ الْكاظِمُ سَمِيُّ مُوسَى بْنِ عِمْرانَ، وَ الَّذي يُقْتَلُ بِأَرْضِ الْغُرْبَةِ ابْنُهُ عَلِيٌّ، ثُمَّ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ، وَ الصّادِقانِ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُجَّةُ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ في غَيْبَتِه،ِ فَإِنَّهُمْ عِتْرَتي مِنْ دَمي وَ لَحْمي، عِلْمُهُمْ عِلْمي وَ حُكْمُهُمْ حُكْمي، مَنْ آذاني فیهِمْ فَلا أَنالَهُ اللَّهُ شَفاعَتي». از او: بحار الأنوار ج‏۳۶ ص۲۸۹٫

و كفاية المهتدي في معرفة المهديّ عليه السّلام: ص۴۹۱ ح۱۳ قال ابن شاذان عليه الرّحمة و الغفران: حدّثنا عليّ بن الحكم رضى اللّه عنه، عن جعفر بن سليمان الضبعيّ، عن سعد بن ظريف، عن الأصبغ بن نباته، عن سلمان الفارسيّ رضوان اللّه عليه، قال: خطبنا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فقال: «معاشر الناس! … » – مانند کفایة الأثر با اختلافی اندک-.

[۱۴۳] – كفاية الأثر في النّصّ على الأئمّة الإثني عشر: ص۱۲۰ أخبرنا محمّد بن عبد الله بن المطلّب الشيبانيّ قال: حدّثنا محمّد بن الحسين بن حفص الخثعميّ الكوفيّ قال: حدّثنا عبّاد بن يعقوب قال: حدثنا عليّ بن هاشم، عن محمّد بن عبد الله، عن أبي عبيدة بن محمّد بن عمّار، عن أبيه، عن جدّه عمّار قال: كنت مع رسول الله صلّی الله علیه و آله في بعض غزواته و قتل عليّ علیه السّلام أصحاب الألوية و فرّق جمعهم و قتل عمرو بن عبد الله الجمحيّ و قتل شيبة بن نافع أتيت رسول الله صلّی الله علیه و آله فقلت له: يارسول الله! صلى الله عليك إنّ عليّا! قد جاهد في الله حقّ جهاده. فقال: «لِأَنَّهُ مِنّي وَ أَنَا مِنْهُ وارِثُ عِلْمي وَ قاضي دَيْني وَ مُنْجِزُ وَعْدي وَ الْخَليفَةُ بَعْدي وَ لَوْلاهُ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُ‏ الْمَحْضُ‏ حَرْبُهُ حَرْبِي وَ حَرْبِي حَرْبُ اللهِ وَ سِلْمُهُ سِلْمي وَ سِلْمي سِلْمُ اللهِ أَلا إِنَّهُ أَبُوسِبْطَيَّ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ صُلْبِهِ يُخْرِجُ اللهُ تَعالَى الْأَئِمَّةَ الرّاشِدينَ وَ مِنْهُمْ مَهْدِيُّ هٰذِهِ الْأُمَّةِ». فقلت: بأبي أنت و أمّي يا رسول الله ما هذا المهديّ؟ قال: «يا عَمّارُ! إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُ يُخْرِجُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةً وَ التّاسِعُ مِنْ وُلْدِهِ يَغيبُ عَنْهُمْ وَ ذٰلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ:‏«قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتيكُمْ بِماءٍ مَعينٍ»‏ يَكُونُ لَهُ غَيْبَةٌ طَويلَةٌ يَرْجِعُ عَنْها قَوْمٌ وَ يَثْبُتُ عَلَيْها آخَرُونَ فَإِذا كانَ في آخِرِ الزَّمانِ يَخْرُجُ فَيَمْلَأُ الدُّنْيا قِسْطاً وَ عَدْلاً وَ يُقاتِلُ عَلَى التَّأْويلِ كَما قَاتَلْتُ عَلَى التَّنْزيلِ وَ هُوَ سَمِيّي وَ أَشْبَهُ النّاسِ بي. يا عَمّارُ! سَتَكُونُ بَعْدي فِتْنَةٌ فَإِذا كانَ ذٰلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقَّ مَعَهُ. يا عَمّارُ! إِنَّكَ سَتُقاتِلُ بَعْدي مَعَ عَلِيٍّ صِنْفَيْنِ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ ثُمَّ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ». قلت: يا رسول الله! أ ليس ذلك على رضا الله و رضاك؟ قال: «نَعَمْ عَلىٰ رِضَا اللَّهِ وَ رِضايَ وَ يَكُونُ آخِرُ زادِكَ مِنَ الدُّنْيا شَرْبَةً مِنْ لَبَنٍ تَشْرَبُهُ». فلمّا كان يوم صفّين خرج عمّار بن ياسر إلى أمير المؤمنين علیه السّلام فقال له: يا أخا رسول‌الله! أ تأذن لي في القتال؟ قال: «مَهْلاً رَحِمَكَ اللهُ». فلمّا كان بعد ساعة أعاد عليه الكلام فأجابه بمثله فأعاد عليه ثالثاً! فبكى أمير المؤمنين عليّاً! علیه السّلام فنظر إليه عمّار فقال: يا أمير المؤمنين! إنّه اليوم الذي وصفه لي رسول الله صلّی الله علیه و آله فنزل أمير المؤمنين علیه السّلام عن بغلته و عانق عمّاراً و ودّعه ثمّ قال: «يا أَبَا الْيَقْظانِ! جَزاكَ اللَّهُ عَنِ اللَّهِ وَ عَنْ نَبِيِّكَ خَيْراً فَنِعْمَ الْأَخُ كُنْتَ وَ نِعْمَ الصّاحِبُ كُنْتَ». ثمّ بكى علیه السّلام و بكى عمّار ثمّ قال: و الله يا أمير المؤمنين‏ ما تبعتك إلّا ببصيرة فإنّي سمعت رسول الله صلّی الله علیه و آله يقول يوم خيبر: «يا عَمّارُ! سَتَكُونُ بَعْدي فِتْنَةٌ فَإِذا كانَ ذٰلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقَّ مَعَهُ وَ سَتُقاتِلُ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ». فجزاك الله يا أمير المؤمنين عن الإسلام أفضل الجزاء فلقد أدّيت و أبلغت و نصحت. ثمّ ركب و ركب أمير المؤمنين علیه السّلام ثمّ برز إلى القتال ثمّ دعا بشربة من ماءٍ فقيل له: ما معنا ماء، فقام إليه رجل من الأنصار فأسقاه شربة من لبن فشربه. ثمّ قال: هكذا عهد إليّ رسول الله صلّی الله علیه و آله أن يكون آخر زادي من الدّنيا شربة من الّلبن. ثمّ حمل على القوم فقتل ثمانية عشر نفساً فخرج إليه رجلان من أهل الشّام فطعناه فقتل رحمه الله فلمّا كان في الّليل طاف أمير المؤمنين علیه السّلام في القتلى فوجد عمّاراً ملقىً بين القتلى فجعل رأسه على فخذه ثمّ بكى علیه السّلام و أنشأ يقول‏: «يا مَوْتُ كَمْ هٰذَا التَّفَرُّقُ عَنْوَةً* فَلَسْتَ تُبْقي لِلْخَليلِ خَليل‏* أَراكَ بَصيراً (نَصیراً) بِالَّذينَ أُݥݥحِبُّهُمْ‏* كَأَنَّكَ تَمْضي نَحْوَهُمْ بِدَليل».

و كفاية المهتدي في معرفة المهديّ عليه السّلام: ص۴۹۷ ح۱۵ و كشف الحقّ او الأربعون، الخاتون آبادي: ص۹۰ ح۱۷ از کتاب فضل بن شاذان: حدّثنا الحسن بن عليّ بن فضال رضى اللّه عنه، عن عبد اللّه بن بكير، عن عبد الملك بن إسماعيل الأسديّ عن أبيه، عن سعيد بن جبير قال: قيل لعمّار بن ياسر: ما حملك على حبّ عليّ بن أبي‌طالب؟ قال: قد حملني اللّه، و رسوله صلّى اللّه عليه و آله، و قد أنزل اللّه تعالى فيه آيات جليلة، و قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فيه أحاديث كثيرة. فقيل له: هلّا تحدّثني بشي‏ءٍ ممّا قال فيه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله؟ قال: و لم لا أحّدث! و لقد كنت بريئاً من الّذين يكتمون الحقّ، و يظهرون الباطل. ثمّ قال: كنت مع رسول اللّه، فرأيت عليّاً عليه‌السّلام في بعض الغزوات قد قتل عدّة من أصحاب راية قريش، فقلت لرسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: يا رسول اللّه! إنّ عليّا قد جاهد في اللّه حقّ جهاده. فقال: «وَ ما يَمْنَعُهُ مِنْهُ؟! إِنَّهُ مِنّي وَ أَنَا مِنْهُ؛ وَ إِنَّهُ وارِثي، وَ قاضِيُ دَيْني، وَ مُنْجِزُ وَعْدي، وَ خَليفَتي مِنْ بَعْدي، وَ لَوْلاهُ لَمْ يُعْرَفُ الْمُؤْمِنُ الْمَحْضُ في حَياتي وَ بَعْدَ وَفاتي؛ حَرْبُهُ حَرلبي، وَ حَرْبي حَرْبُ اللّهِ؛ وَ سِلْمُهُ سِلْمي، وَ سِلْمي سِلْمُ اللّهِ؛ وَ يُخْرِجُ اللّهُ مِنْ صُلْبِهِ الْأَئِمَّةَ الرّاشِدونَ. فَاعْلَمْ يا عَمّارُ! إِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ عَهِدَ إِلَيَّ أَنْ يُعْطِيَنِي اثْنَيْ عَشَرَ خَليفَةً؛ مِنْهُمْ عَلِيٌّ‏، وَ هُوَ أَوَّلُهُمْ وَ سَيِّدُهُمْ»‏. فقلت: و من الآخرون منهم يا رسول اللّه؟ قال: «الثّانِيُ مِنْهُمُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبي‌طالِبٍ؛ وَ الثّالِثُ مِنْهُمُ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ؛ وَ الرّابِعُ مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ زَيْنِ الْعابِدينَ؛ وَ الْخامِسُ مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ؛ ثُمَّ ابْنُهُ جَعْفَرٌ؛ ثُمَّ ابْنُهُ مُوسىٰ؛ ثُمَّ ابْنُهُ عَلِيٌّ؛ ثُمَّ ابْنُهُ مُحَمَّدٌ؛ ثُمَّ ابْنُهُ عَلِيٌّ؛ ثُمَّ ابْنُهُ الْحَسَنُ؛ ثُمَّ ابْنُهُ الَّذي يَغيبُ عَنِ النّاسِ غَيْبَةً طَويلَةً، وَ ذٰلِكَ قَوْلُهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ: «قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ». ثُمَّ يَخْرُجُ، وَ یَمْلَأُ الدُّنْيا قِسْطاً وَ عَدْلاً، كَما مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً. يا عَمّارُ! سَيَكونُ بَعْدي فِتْنَةٌ، فَإِذا كانَ ذٰلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ؛ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ، وَ الْحَقُّ مَعَهُ. وَ إِنَّكَ سَتُقاتِلُ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ مَعَهُ، ثُمَّ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ، وَ يَكونُ آخِرُ زادَكَ مِنَ الدُّنْيا شَرْبَةٌ مِنْ لَبَنٍ تَشْرَبُهُ». قال سعيد: فكان كما أخبره رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله. صدق اللّه العظيم، و صدق رسوله الكريم، و صلّى اللّه على محمّد و آله أجمعين.

[۱۴۴] – كفاية الأثر في النّصّ على الأئمّة الإثني عشر : ص۱۱ أخبرني أبو المفضّل محمّد بن عبد الله بن المطّلب الشيبانيّ قال: حدّثنا أحمد بن مطرق بن سواد بن الحسين القاضي البستيّ بمكّة قال: حدّثني أبو حاتم المهلّبيّ المغيرة بن محمّد بن مهلّب قال: حدّثنا عبد الغفّار بن كثير الكوفيّ، عن إبراهيم بن حميد، عن أبي هاشم، عن مجاهد، عن ابن عبّاس قال: قدم يهوديّ على رسول الله صلّی الله علیه و آله يقال له: نعثل فقال: يا محمّد! إنّي أسألك عن أشياء تلجلج في صدري منذ حين فإن أنت أجبتني عنها أسلمت على يدك. قال: سل يا أَبا عُمارَةَ. فقال: يا محمّد! صف لي ربّك. فقال صلّی الله علیه و آله:‏ «إِنَّ الْخالِقَ لا يُوصَفُ إِلّا بِما وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ كَيْفَ يُوصَفُ الْخالِقُ الَّذي تَعْجِزُ الْحَواسُّ أَنْ تُدْرِكَهُ وَ الْأَوْهامُ أَنْ تَنالَهُ وَ الْخَطَراتُ أَنْ تَحُدَّهُ وَ الْأَبْصارُ عَنِ الْإِحاطَةِ بِهِ جَلَّ عَمّا يَصِفُهُ الْواصِفُونَ نَأىٰ في قُرْبِهِ وَ قَرُبَ في نَأْيِهِ كَيَّفَ الْكَيْفِيَّةَ فَلا يُقالُ لَهُ كَيْفَ وَ أَيَّنَ الْأَيْنَ فَلا يُقالُ لَهُ أَيْنَ هُوَ مُنْقَطِعُ الْكَيْفِيَّةِ فيهِ وَ الْأَيْنُونِيَّةِ فَهُوَ الْأَحَدُ الصَّمَدُ كَما وَصَفَ نَفْسَهُ وَ الْواصِفُونَ لا يَبْلُغُونَ نَعْتَهُ‏ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ». قال: صدقت يامحمّد! فأخبرني عن قولك: إِنَّهُ وَاحِدٌ لا شَبيهَ لَهُ أَ لَيْسَ اللَّهُ واحِداً وَ الْإِنْسانُ واحِداً فَوَحْدانِيَّتُهُ أَشْبَهَتْ وَحْدانِيَّةَ الْإِنْسانِ. فقال صلّی الله علیه و آله: «اللَّهُ واحِدٌ واحِدِيُّ الْمَعْنىٰ وَ الْإِنْسانُ واحِدٌ ثَنَوِيُّ الْمَعْنىٰ جِسْمٌ وَ عَرَضٌ وَ بَدَنٌ وَ رُوحٌ وَ إِنَّمَا التَّشْبيهُ فِي الْمَعاني لا غَيْرُ». قال: صدقت يا محمّد! فأخبرني عن وصيّك من هو فما من نبيّ إلّا و له وصيّ و إنّ نبيّنا موسى بن عمران أوصى إلى يوشع بن نون. فقال: «نَعَمْ إِنَّ وَصِيّي وَ الْخَليفَةَ مِنْ بَعْدي عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ بَعْدَهُ سِبْطايَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ تَتْلُوهُ‏ تِسْعَةٌ مِنْ‏ صُلْبِ‏ الْحُسَيْنِ‏ أَئِمَّةٌ أَبْرارٌ». قال: يا محمّد فسمّهم لي. قال: «نَعَمْ إِذا مَضَى الْحُسَيْنُ فَابْنُهُ عَلِيٌّ فَإِذَا مَضىٰ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ فَإِذا مَضىٰ فَابْنُهُ جَعْفَرٌ فَإِذا مَضٰى جَعْفَرٌ فَابْنُهُ مُوسٰى فَإِذا مَضىٰ‏ مُوسىٰ فَابْنُهُ عَلِيٌّ فَإِذا مَضٰى عَلِيٌّ فَابْنُهُ مُحَمَّدٌ فَإِذا مَضىٰ مُحَمَّدٌ فَابْنُهُ عَلِيٌّ فَإِذا مَضىٰ عَلِيٌّ فَابْنُهُ الْحَسَنُ فَإِذا مَضَى الْحَسَنُ فَبَعْدَهُ ابْنُهُ الْحُجَّةُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ َلَیْهِمُ السَّلامُ  فَهٰذِهِ اثْنَا عَشَرَ إِماماً عَلىٰ عَدَدِ نُقَباءِ بَني إِسْرائيلَ». قال: فأين مكانهم في الجنّة؟ قال: «مَعي في دَرَجَتي». قال: أشهد أن لا إله إلّا اللَّه و أنّك رسول اللَّه و أشهد أنّهم الأوصیاء بعدك و لقد وجدت هذا في الكتب المتقدّمة و فيما عهد إلينا موسى علیه السّلام إذا كان آخر الزّمان يخرج نبيّ يقال له أحمد خاتم الأنبياء لا نبّي بعده يخرج من صلبه أئمّة أبرار عدد الأسباط فقال: «يا أَبا عُمارَةَ! أَ تَعْرِفُ الْأَسْباطَ؟». قال: نعم يا‌رسول اللَّه إنّهم كانوا اثني عشر. قال: «فَإِنَّ فيهِمْ لاوِيَ بْنَ أَرْحيا». قال: أعرفه يارسول‌اللَّه و هو الّذي غاب عن بني إسْرائيل سنين ثمّ عاد فأظهر شريعته بعد اندراسها و قاتل مع فريطيا الملك حتّى قتله. و قال علیه السّلام: «كائِنٌ في أُمَّتي ما كانَ مِنْ بَني إِسْرائيلَ حَذْوَ النَّعْلِ بِالنَّعْلِ وَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ، وَ إِنَّ الثّانِيَ عَشَرَ مِنْ وُلْدي يَغيبُ حَتّىٰ لا يُرىٰ، وَ يَأْتي عَلىٰ أُمَّتي زَمَنٌ لا يَبْقىٰ مِنَ الْإِسْلامِ إِلّا اسْمُهُ وَ لا مِنَ الْقُرْآنِ إِلّا رَسْمُهُ، فَحينَئِذٍ يَأْذَنُ اللَّهُ لَهُ بِالْخُرُوجِ فَيُظْهِرُ الْإِسْلامَ وَ يُجَدِّدُ الدّينَ». ثمّ قال صلّی الله علیه و آله: «طُوبىٰ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ، وَ طُوبىٰ لِمَنْ تَمَسَّكَ بِهِمْ، وَ الْوَيْلُ لِمُبْغِضِهِمْ».

و مانند آن: العدد القويّة لدفع المخاوف اليوميّة: ص۸۱  و رووا عن أبي هاشم، عن مجاهد، عن أبي عبّاس قال: قدم يهوديّ على رسول الله صلّی الله علیه و آله يقال له نعثل … .

[۱۴۵] – عيون المعجزات: ص۷۷و عن الفضل بن يسار، قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام يقول: «إِنَّ الإِمامَ مِنّا يَسْمَعُ الْكَلامَ في بَطْنِ أُمِّهِ، وَ إِذا وَقَعَ إِلَى الْأَرْضِ رُفِعَ لَهُ عَمودٌ مِنْ نورٍ يَرىٰ بِهِ أَعْمالَ عِبادِ اللّهِ سُبْحانَهُ». و إثبات الوصيّة:‌ ص۱۸۰ و روي عن الفضيل بن يسار قال: سمعت أبا جعفر عليه السّلام يقول: … .

[۱۴۶] – بصائر الدرجات: ص۴۳۲ ب۷ ح۶- حدّثنا الهيثم بن أبي المسروق، عن محمّد بن فضيلة، عن محمّد بن مروان قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام يقول: «إِنَّ الْإِمامَ مِنّا يَسْمَعُ الْكَلامَ في بَطْنِ أُمِّهِ، فَإِذا وَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ بَعَثَ اللَّهُ مَلَكاً فَكَتَبَ عَلىٰ عَضُدِهِ‏: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏»، ثُمَّ يَرْفَعُ لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ».

[۱۴۷] – بصائر الدرجات: ص۴۳۱ ب۷ ح۳- حدّثنا أحمد بن محمّد، عن عليّ بن الحكم، عن سيف بن عميرة، عن إسحاق بن عمّار قال: قال أبو عبد الله علیه السّلام:‏ «الْإِمامُ يَسْمَعُ الصَّوْتَ في بَطْنِ أُمِّهِ، فَإِذا سَقَطَ إِلَى الْأَرْضِ كُتِبَ عَلىٰ عَضُدِهِ الْأَيْمَنِ:‏«وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ‏»، فَإِذا تَرَعْرَعَ نُصِبَ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ». و بصائر الدرجات: ص۴۳۱ ب۷ ح۱- حدّثنا محمّد بن الحسي،ن عن أبي داود المسترقّ، عن محمّد بن مروان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال سمعته يقول:‏ «إِنَّ اللَّهَ إِذا أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَ الْإِمامَ أَنْزَلَ قَطْرَةً مِنْ ماءِ الْمُزْنِ فَيَقَعُ عَلىٰ كُلِّ شَجَرَةٍ فَيَأْكُلُ مِنْهُ ثُمَّ يُواقِعُ فَيَخْلُقُ اللَّهُ الْإِمامَ فَيَسْمَعُ الصَّوْتَ في بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا وَقَعَ‏عَلَى الْأَرْضِ رُفِعَ لَهُ مَنارٌ مِنْ نُورٍ يَرىٰ أَعْمالَ الْعِبادِ فَإِذا تَرَعْرَعَ‏ كُتِبَ عَلىٰ عَضُدِهِ الْأَيْمَنِ‏: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ». و ح۲- حدّثنا أحمد بن محمّد، عن عليّ بن الحكم، عن محمّد بن مروان قال: قال أبو جعفر علیه السّلام:‏ «إِذا دَخَلَ أَحَدُكُمْ عَلَى الْإِمامِ فَلْيَنْظُرْ ما يَتَكَلَّمُ بِهِ فَإِنَّ الْإِمامَ يَسْمَعُ الْكَلامَ في بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا هِيَ وَضَعَتْهُ سَطَعَ لَها نُورٌ ساطِعٌ إِلَى السَّماءِ وَ سَقَطَ وَ في عَضُدِهِ الْأَيْمَنِِ مَكْتُوبٌ:‏ «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ» فَإِذا هُوَ تَكَلَّمَ رَفَعَ اللَّهُ لَهُ عَمُوداً وَ يُشْرِفُ بِهِ عَلَى الْأَرْضِ يَعْلَمُ بِهِ أَعْمالَهُمْ». و ص۴۳۲ ح۵- حدّثنا محمّد بن الحسين، عن موسى بن سعدان، عن عبد الله بن القاسم، عن الحسن بن راشد قال: سمعت أبا عبد الله علیه السّلام  يقول‏: «إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ إِذا أَحَبَّ أَنْ يَخْلُقَ الْإِمامَ أَمَرَ مَلَكاً أَنْ يَأْخُذَ شَرْبَةً مِنْ ماءٍ تَحْتَ الْعَرْشِ فَيَسْقيها إِيّاهُ فَمِنْ ذٰلِكَ يَخْلُقُ الْإِمامَ وَ يَمْكُثُ أَرْبَعينَ يَوْماً وَ لَيْلَةً في بَطْنِ أُمِّهِ لا يَسْمَعُ الصَّوْتَ ثُمَّ يَسْمَعُ بَعْدَ ذٰلِكَ الْكَلامَ فَإِذا وُلِدَ بَعَثَ اللَّهُ مَلَكاً فَكَتَبَ عَلىٰ عَضُدِهِ:‏ «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ» ثُمَّ يَرْفَعُ لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ يَرىٰ بِهِ أَعْمالَ الْعِبادِ».

[۱۴۸] – الكافي: ج۱ ص۲۸۴ ح۴- محمد بن يحيى عن محمد بن إسماعيل عن علي بن الحكم عن معاوية بن‏ وهب قال: قلت لأبي جعفر علیه السّلام: ما علامة الإمام‏ الذي بعد الإمام؟ فقال:.

[۱۴۹] – بصائر الدرجات: ص۴۳۲ ب۷ ح۴- حدّثنا أحمد بن محمّد، عن الحسن بن محبوب، عن صالح بن سهل الهمدانيّ و غيره رواه، عن يونس بن ظبيان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «إِذا أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَقْبِضَ رُوحَ إِمامٍ وَ يَخْلُقَ مِنْ بَعْدِهِ إِماماً أَنْزَلَ قَطْرَةٍ مِنْ ماءٍ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى الْأَرْضِ فَيُلْقيها عَلىٰ ثَمَرَةٍ أَوْ عَلىٰ بَقْلَةٍ فَيَأْكُلُ تِلْكَ الثَّمَرَةَ أَوْ تِلْكَ الْبَقْلَةَ الْإِمامُ الَّذي يَخْلُقُ اللَّهُ مِنْهُ نُطْفَةَ الْإِمامِ الَّذي يَقُومُ مِنْ بَعْدِهِ. قال: فَيَخْلُقُ اللَّهُ مِنْ تِلْكَ الْقَطْرَةِ نُطْفَةً فِي الصُّلْبِ ثُمَّ يَصيرُ إِلَى الرَّحِمِ فَيَمْكُثُ فيها أَرْبَعينَ لَيْلَةً فَإِذا مَضىٰ لَهُ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً سَمِعَ الصَّوْتَ فَإِذا مَضىٰ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ كُتِبَ عَلىٰ عَضُدِهِ الْأَيْمَنِ:‏ «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ الْعَلیمُ»‏ فَإِذا خَرَجَ إِلَى الْأَرْضِ أُوتِيَ الْحِكْمَةَ وَ زُيِّنَ بِالْعِلْمِ وَ الْوَقارِ وَ أُلْبِسَ الْهَيْبَةَ وَ جُعِلَ لَهُ مِصْباحٌ مِنْ نُورٍ يَعْرِفُ بِهِ الضَّميرَ وَ يَرىٰ‏ بِهِ‏ أَعْمالَ‏ الْعِبادِ». و تفسير العيّاشيّ: ج۱ ص۳۷۴ ح۸۳- عن يونس بن ظبيان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال‏:… .

[۱۵۰] – بحار الأنوار: ج۳۷ ص۵۰ ب۵۰٫

[۱۵۱] – دلائل الإمامة: ص۴۰۱ ح۳۶۰/۲۰- حدّثنا أبو المفضّل محمّد بن عبد الله قال: حدّثني أبو النجم بدر ابن عمّار الطبرستانيّ قال: حدّثني أبو جعفر محمّد بن عليّ الشلمغانيّ قال: حجّ إسحاق بن إسماعيل في السنة التي خرجت الجماعة إلى أبي جعفر عليه السّلام. قال إسحاق: فأعددت له في رقعة عشر مسائل لأسأله عنها، و كان لي حمل، فقلت: إذا أجابني عن مسائلي، سألته أن يدعو الله لي أن يجعله ذكراً. فلمّا سأله الناس قمت، و الرّقعة معي، لأسأله عن مسائلي، فلمّا نظر إليّ قال لي: يا أَبا يَعْقُوبَ! سَمِّهِ أَحْمَدَ، فولد لي ذكر، فسمّيته أحمد، فعاش مدّة و مات. و كان ممّن خرج مع الجماعة عليّ بن حسان الواسطيّ المعروف بالعمش، قال: حملت معي إليه عليه السّلام من الآلة الّتي للصّبيان، بعضها من فضّة. و قلت: أتحف مولاي أبا جعفر بها. فلمّا تفرّق النّاس عنه عن جواب لجميعهم‏، قام فمضى إلى صريا و اتّبعته، فلقيت موفّقاً، فقلت: استأذن لي على أبي جعفر، فدخلت فسلّمت، فردّ عليّ السّلام، و في وجهه الكراهة، و لم يأمرني بالجلوس، فدنوت منه و فربغت ما كان في كمّي بين يديه، فنظر إليّ نظر مغضب، ثمّ رمى‏ يميناً و شمالاً، ثمّ قال: «ما لِهٰذا خَلَقَنِي اللَّهُ، ما أَنَا وَ اللَّعِبَ‏؟!». فاستعفيته فعفا عنّي، فأخذتها فخرجت‏.

[۱۵۲] – الكافي: ج۱ ص۳۱۱ ح۱۵- الحسين بن محمّد، عن معلّى بن محّمد، عن الوشّاء، عن عليّ بن الحسن، عن صفوان الجمّال قال: سألت أبا عبد الله علیه السّلام عن صاحب هذا الأمر فقال: «إِنَّ صاحِبَ هٰذَا الْأَمْرِ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ».‏ و أقبل أبو الحسن موسى و هو صغير و معه عناق مكّيّة و هو يقول لها: «اسْجُدي لِرَبِّكِ. فأخذه أبو عبد الله علیه السّلام و ضمّه إليه و قال: بِأَبي وَ أُمّي مَنْ‏ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ»‏. و الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد: ج۲ ص۲۱۹ و روی الوشّاء، عن عليّ بن الحسین عن صفوان الجمّال قال: سألت أباعبد الله علیه السّلام عن صاحب هذا الأمر فقال: صاحِبُ هٰذَا الْأَمْرِ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ. فأقبل أبو الحسن علیه السّلام و معه بهمة له و هو یقول لها: اسْجُدي لِرَبِّكِ. فأخذه أبو عبد الله علیه السّلام و قال: «بِأَبي وَ أُمّي مَنْ‏ لا يَلْهُو وَ لايَلْعَبُ‏». و إعلام الورى بأعلام الهدى: ج۲ ص۱۲ الفصل۲ و الخرائج و الجرائح: ج۲ ص۸۹۶ و سئل الصّادق علیه السّلام عن صاحب هذا الأمر بعده فقال: «صاحِبُ هٰذَا الْأَمْرِ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ». فأقبل موسى علیه السّلام و معه بهمة و هو یقول لها: «اسْجُدي لِرَبِّكِ». فأخذه و ضمّه إلیه و قال: «بِأَبي وَ أُمّي مَنْ‏ لا يَلْهُو وَ لا يَلْعَبُ،‏ إِنَّهُ أَفْضَلُ وُلْدي، وَ أَفْضَلُ مَنْ أݩݩُخَلِّفُ مِنْ بَعْدي، وَ هُوَ الْقائِمُ مَقامي، وَ الْحُجَّةُ لِلهِ عَلىٰ كافَّةِ خَلْقِهِ مِنْ بَعْدي». و الدّرّ النظيم في مناقب الأئمّة اللهاميم: ص۶۵۳ و قال صفوان الجمّال:… . و الصّراط المستقيم إلى مستحقّي التّقديم: ج۲ ص۱۶۴ و سئل الصادق علیه السّلام عن صاحب هذا الأمر … .

[۱۵۳] – الإحتجاج: ج۲ ص۲۹۲ روي‏ أنّ عمر بن الخطّاب كان يخطب النّاس على منبر رسول الله صلّی الله علیه و آله فذكر في خطبته: أنّه‏ أولى بالمؤمنين من أنفسهم.‏ فقال له الحسين علیه السّلام من ناحية المسجد: «انْزِلْ‏ أَيُّهَا الْكَذّابُ‏ عَنْ مِنْبَرِ أَبي رَسُولِ اللَّهِ         لا [إِلىٰ‏] مِنْبَرِ أَبيكَ». فقال له عمر: فمنبر أبيك، لعمري يا حسين لا منبر أبي، من علمّك هذا أبوك عليّ بن أبي طالب؟ فقال له الحسين علیه السّلام: «إِنْ أُطِعْ أَبي فيما أَمَرَني فَلَعَمْري إِنَّهُ لَهادٍ وَ أَنَا مُهْتَدٍ بِهِ، وَ لَهُ في رِقابِ النّاسِ الْبَيْعَةُ عَلىٰ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ نَزَلَ بِها جَبْرَئيلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعالىٰ، لا يُنْكِرُها إِلّا جاحِدٌ بِالْكِتابِ، قَدْ عَرَفَهَا النّاسُ بِقُلُوبِهِمْ وَ أَنْكَرُوها بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَ وَيْلٌ لِلْمُنْكِرينَ حَقَّنا أَهْلَ الْبَيْتِ، ما ذا يَلْقاهُمْ بِهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ إِدامَةِ الْغَضَبِ وَ شِدَّةِ الْعَذابِ». فقال عمر: يا حسين! من أنكر حقّ أبيك فعليه لعنة الله، أمّرنا النّاس فتأمّرنا و لو أمّروا أباك لأطعنا. فقال له الحسين علیه السّلام:‏ «يَا ابْنَ الْخَطّابِ! فَأَيُّ النّاسِ أَمَّرَكَ عَلىٰ نَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ تُؤَمِّرَ أَبا بَكْرٍ عَلىٰ نَفْسِكَ لِيُؤَمِّرَكَ عَلَى النّاسِ بِلا حُجَّةٍ مِنْ نَبِيٍّ وَ لا رِضًى مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ؟ فَرِضاكُمْ كانَ لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ رِضًى أَوْ رِضا أَهْلِهِ كانَ لَهُ سَخَطاً؟ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنْ لِلِّسانِ مَقالاً يَطُولُ تَصْديقُهُ وَ فِعْلاً يُعينُهُ الْمُؤْمِنُونَ لَما تَخَطَّأْتَ رقَابَ آلِ مُحَمَّدٍ، تَرْقىٰ مِنْبَرَهُمْ، وَ صِرْتَ الْحاكِمَ عَلَيْهِمْ بِكِتابٍ نَزَلَ فيهِمْ لا تَعْرِفُ مُعْجَمَهُ وَ لا تَدْري تَأْويلَهُ إِلّا سَماعَ الْآذانِ، الْمُخْطِئُ وَ الْمُصيبُ عِنْدَكَ سَواءٌ، فَجَزاكَ اللَّهُ جَزاكَ وَ سَأَلَكَ عَمّا أَحْدَثْتَ سُؤالاً حَفِيّاً».  قال: فنزل عمر مغضباً فمشى معه أناس من أصحابه حتّى أتى باب أمير المؤمنين علیه السّلام فاستأذن عليه فأذن له فدخل فقال:‏ يا أبا الحسنً ما لقيت اليوم من ابنك الحسين، يجهرنا بصوت في مسجد رسول الله و يحرّض عليّ الطغام و أهل المدينة. فقال له الحسن علیه السّلام:‏ «عَلىٰ مِثْلِ الْحُسَيْنِ ابْنِ النَّبِيِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ يَشْخَبُ بِمَنْ لاحُكْمَ لَهُ، أَوْ يَقُولُ بِالطَّغامِ عَلىٰ أَهْلِ دينِهِ؟! أَمَا وَ اللَّهِ ما نِلْتَ إِلّا بِالطَّغامِ، فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ حَرَّضَ الطَّغامَ». فقال له أمير المؤمنين علیه السّلام: «مَهْلاً يا أَبا مُحَمَّدٍ! فَإِنَّكَ لَنْ تَكُونَ قَريبَ الْغَضَبِ وَ لا لَئيمَ الْحَسَبِ وَ لا فيكَ عُرُوقٌ مِنَ السُّودانِ، اسْمَعْ كَلامي وَ لاتَعْجَلْ بِالْكَلامِ». فقال له عمر: يا أبا الحسن! إنّهما ليهمّان في أنفسهما بما لا يرى بغير الخلافة. فقال أمير المؤمنين‏: «هُما أَقْرَبُ نَسَباً بِرَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَنْ يَهُمّا، أَما فَأَرْضِهِما يَاابْنَ الْخَطّابِ بِحَقِّهِما يَرْضَ عَنْكَ مَنْ بَعْدَهُما». قال: و ما رضاهما يا أبا الحسن؟ قال: «رِضاهُمَا الرَّجْعَةُ عَنِ الْخَطيئَةِ وَ التَّقِيَّةُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ بِالتَّوْبَةِ». فقال له عمر: أدّب يا أباالحسن ابنك أن لا يتعاطى السّلاطين الّذين هم الحكماء في الأرض. فقال له أميرالمؤمنين علیه السّلام:‏ «أَنَا أُؤَدِّبُ أَهْلَ الْمَعاصي عَلىٰ مَعاصيهِمْ وَ مَنْ أَخافُ عَلَيْهِ الزَّلَّةَ وَ الْهَلْكَةَ، فَأَمّا مَنْ والِدُهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَ نَحَلَهُ أَدَبَهُ، فَإِنَّهُ لا يَنْتَقِلُ إِلىٰ أَدَبٍ خَيْرٍ لَهُ مِنْهُ، أَمَا فَأَرْضِهِما يَا ابْنَ الْخَطّابِ». قال: فخرج عمر فاستقبله عثمان بن عفّان و عبد الرحمان بن عوف فقال له عبد الرحمان: يا أبا حفص! ما صنعت فقد طالت بكما الحجّة؟ فقال له عمر: و هل حجّة مع ابن أبي طالب و شبليه؟ فقال له عثمان: يا ابن الخطّاب! هم بنو عبد مناف الأسمنون و الناس عجاف. فقال له عمر: ما أعدّ ما صرت إليه فخراً فخرت به بحمقك، فقبض عثمان على مجامع ثيابه ثمّ نبذ به و ردّه ثمّ قال له: ياابن‌الخطّاب! كأنّك تنكر ما أقول؟! فدخل بينهما عبد الرحمان و فرّق بينهما و افترق القوم. از او: بحار الأنوار: ج۳۰ ص۴۷٫

[۱۵۴] – الكافي: ج۱ ص۲۷۲ ح۳- الحسين بن محمّد، عن المعلّى بن محّمد، عن عبد الله بن إدريس، عن محمّد بن سنان، عن المفضّل بن عمر، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سألته عن علم الإمام بما في أقطار الأرض و هو في بيته مرخىً عليه ستره. فقال: «يامُفَضَّلُ! إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ جَعَلَ فِي النَّبِيِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ خَمْسَةَ أَرْواحٍ؛ رُوحَ الْحَياةِ فَبِهِ دَبَّ وَ دَرَجَ، وَ رُوحَ الْقُوَّةِ فَبِهِ نَهَضَ وَ جاهَدَ، وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ فَبِهِ أَكَلَ وَ شَرِبَ وَ أَتَى النِّساءَ مِنَ الْحَلالِ، وَ رُوحَ الْإِيمانِ فَبِهِ آمَنَ وَ عَدَلَ، وَ رُوحَ الْقُدُسِ فَبِهِ حَمَلَ النُّبُوَّةَ، فَإِذا قُبِضَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ انْتَقَلَ رُوحُ الْقُدُسِ فَصارَ إِلَى الْإِمامِ، وَ رُوحُ الْقُدُسِ لا يَنامُ، وَ لا يَغْفُلُ، وَ لا يَلْهُو، وَ لا يَزْهُو، وَ الْأَرْبَعَةُ الْأَرْواحِ؛ تَنامُ، وَ تَغْفُلُ، وَ تَزْهُو، وَ تَلْهُو، وَ رُوحُ الْقُدُسِ كانَ يَرىٰ بِهِ». و مختصر البصائر: ص۴۸ ح۴ – إسماعيل بن محمّد البصريّ قال: حدّثني أبو الفضل عبد الله بن إدريس، عن محمّد بن سنان، عن المفضّل بن عمر، قال: سألت أبا عبد الله علیه السّلام عن علم الإمام بما في أقطار الأرض و هو في بيته‏ مرخىً عليه ستره؟ فقال: «يا مُفَضَّلُ! إِنَّ اللَّهَ تَعالیٰ جَعَلَ فِي النَّبِيِّ ص خَمْسَةَ أَرْواحٍ‏: رُوحَ الْحَيَاةِ وَ بِها دَبَّ وَ دَرَجَ، وَ رُوحَ الْقُوَّةِ فَبِها نَهَضَ وَ جاهَدَ عَدُوَّهُ، وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ فَبِها أَكَلَ وَ شَرِبَ وَ أَتَى النِّساءَ مِنَ الْحَلالِ، وَ رُوحَ الْإِيمانِ فَبِها أَمَرَ وَ عَدَلَ، وَ رُوحَ الْقُدُسِ فَبِها حَمَلَ النُّبُوَّةَ. وَ لَمّا قُبِضَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ انْتَقَلَ رُوحُ الْقُدُسِ فَصارَ فِي الْإِمامِ عَلَیْهِ السَّلامُ، وَ رُوحُ الْقُدُسِ لا يَنامُ وَ لا يَغْفُلُ وَ لا يَلْهُو وَ لا يَسْهُو، وَ الْأَرْبَعَةُ الْأَروَاحِ تَنامُ وَ تَلْهُو وَ تَسْهُو، وَ بِرُوحِ‏ الْقُدُسِ‏ كانَ‏ يَرىٰ‏ ما في شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِها وَ بَرِّها وَ بَحْرِها». قلت: جعلت فداك يتناول الإمام ما ببغداد بيده؟ قال: «نَعَمْ، وَ ما دُونَ الْعَرْشِ».

[۱۵۵] – بصائر الدرجات: ص۴۵۴ ب۱۵ ح۱۲- حدّثنا بعض أصحابنا، عن موسى بن عمر، عن محمّد بن بشّار، عن عمّار بن مروان، عن جابر قال: قال أبو جعفر علیه السّلام:‏ «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَنْبِياءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلىٰ خَمْسَةِ أَرْواحٍ؛ رُوحِ الْقُوَّةِ، وَ رُوحِ الْإِيمَانِ، وَ رُوحِ الْحَيَاةِ، وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ، وَ رُوحِ الْقُدُسِ، فَرُوحُ‏ الْقُدُسِ‏ مِنَ اللَّهِ، وَ سائِرُ هٰذِهِ الْأَرْواحِ يُصيبُهَا الْحَدَثانِ، فَرُوحُ‏ الْقُدُسِ‏ لا يَلْهُو، وَ لا يَتَغَيَّرُ، وَ لا يَلْعَبُ، وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا يا جابِرُ ما دُونَ الْعَرْشِ إِلىٰ ما تَحْتَ الثَّرىٰ». و مختصر البصائر: ص۴۸ ح۵ – از بصائر الدرجات سعد بن عبد الله: موسی بن عمر بن یزید الصّیقل، عن محمّد بن سنان، عن عمّار بن مروان، عن جابر بن یزید، عن أبي جعفر علیه السّلام قال:«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْأَنْبِياءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلَیْهِمُ السَّلامُ عَلىٰ خَمْسَةِ أَرْواحٍ: رُوحِ الْإِيمانِ، وَ رُوحِ الْقُوَّةِ، وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ، وَ رُوحِ الْحَياةِ، وَ رُوحِ الْقُدُسِ، فَرُوحُ‏ الْقُدُسِ‏ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، وَ سائِرُ هٰذِهِ الْأَرْواحِ يُصيبُهَا الْحَدَثانُ، وَ رُوحُ الْقُدُسِ لا يَلْهُو، وَ لا يَتَغَيَّرُ، وَ لا يَلْعَبُ، فَبِرُوحِ الْقُدُسِ یا جابِرُ عَلِمْنا ما دُونَ الْعَرْشِ إِلىٰ ما تَحْتَ الثَّرىٰ». بحار الأنوار: ج۲۵ ص۵۸ ب۳ ح۲۶ از البصائر.

[۱۵۶] – سوره (۱۵) الحجر آیه۴۲٫

[۱۵۷] – مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين و الأئمّة: ص۱۶۰ المنقبة۸۵ حدّثنا جعفر بن محمّد بن قولويه رحمه الله قال: حدّثني عليّ بن الحسن النحويّ قال: حدّثني أحمد بن محمّد قال: حدّثني منصور بن أبي العبّاس قال: حدّثني عليّ بن أسباط، عن الحكم بن بهلول قال: حدّثني أبو هما [م‏] قال: حدّثني عبد الله بن أذينة، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن عليّ بن الحسين، عن أبيه قال: «قامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطّابِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقالَ: إِنَّكَ لا تَزالُ‏ تَقُولُ‏ لِعَلِيٍّ:‏ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ‏ وَ قَدْ ذَكَرَ اللَّهُ‏ هارُونَ فِي الْقُرْآنِ وَ لَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً؟! فَقالَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: يا غَليظُ! يا أَعْرابِيُّ! أَ ما تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ تَعالىٰ: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ‏»؟!».

و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۳ ص۱۰۷و روى الصّادق، عن أبيه، عن جدّه علیهم السّلام قال: «قالَ يَوْماً الثّاني لِرَسُولِ اللَّهِ: إِنَّكَ لا تَزالُ‏ تَقُولُ‏ لِعَلِيٍّ:‏ أَنْتَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ هارُونَ في أُمِّ الْقُرىٰ وَ لَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً؟! فَقالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: يا غَليظُ! يا جاهِلُ! أَ ما سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ: «هَذَا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ»؟!». و قرئ مثله في رواية جابر.

بحار الأنوار: ج۳۵ ص۵۸ ب۲ المناقب: و روى الصّادق، عن أبيه، عن جدّه علیهم السّلام قال: «قالَ يَوْماً الثّاني لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِنَّكَ لا تَزالُ‏ تَقُولُ‏ لِعَلِيٍّ:‏ أَنْتَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ، فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ هارُونَ في أُمِّ الْقُرىٰ وَ لَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً؟! فَقالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: يا غَليظُ! يا جاهِلُ! أَ ما سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ»؟!!!». موسى بن جعفر، عن أبيه، عن جدّه علیهم السّلام:‏ «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ». و قرئ مثله في رواية جابر.

و إرشاد القلوب: ج۲ ص۳۷۳ عن جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه علیهم السّلام قال: «قامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطّابِ إِلَى النَّبِيِّ فَقالَ: إِنَّكَ لا تَزالُ‏ تَقُولُ‏ لِعَلِّيٍ:‏ أَنْتَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى، وَ قَدْ ذَكَرَ اللَّهُ هارُونَ فِي الْقُرْآنِ وَ لَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً؟! فَقالَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: يا أَعْرابِيُّ! يا غَليظُ! أَ ما سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعالى:‏ هٰذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ؟!!!»‏.

[۱۵۸] – بحار الأنوار: ج۳۵ ص۵۸ ب۲ المناقب: و روى الصّادق، عن أبيه، عن جدّه علیهم السّلام قال: «قالَ يَوْماً الثّاني لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِنَّكَ لا تَزالُ‏ تَقُولُ‏ لِعَلِيٍّ:‏ أَنْتَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسىٰ، فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ هارُونَ في أُمِّ الْقُرىٰ وَ لَمْ يَذْكُرْ عَلِيّاً؟! فَقالَ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: يا غَليظُ! يا جاهِلُ! أَ ما سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ»؟!!!». موسى بن جعفر، عن أبيه، عن جدّه علیهم السّلام:‏ «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ». و قرئ مثله في رواية جابر.

[۱۵۹] – الكافي: ج۱ ص۴۲۴ ح۶۳- أحمد بن مهران، عن عبد العظيم، عن هشام بن الحكم، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ».

[۱۶۰] – تفسير العيّاشي: ج۲ ص۲۴۲ ح۱۵- عن أبي جميلة، عن عبد الله بن أبي جعفر، عن أخيه‏ عن قوله: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ‏» قال‏: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ‏ عَلَیْهِ السَّلامُ».

شواهد التنزيل لقواعد التفضيل: ج۱ ص۷۹ ح۹۶- حدّثنا الحسين قال: أخبرنا محمّد بن عليّ الصيرفيّ، عن أبي جميلة قال: حدّثنا عبد الله بن أبي جعفر [كذا] قال: حدّثني أخي عن قوله: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ‏» قال‏: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ»‏.

البرهان في تفسير القرآن: ج۳ ص۳۶۸ ح۵۸۷۴- العيّاشي: عن أبي جميلة، عن عبد الله بن أبي جعفر، عن أخيه جعفر الصّادق عليه السّلام، عن قوله: هذا صراط علي مستقيم‏، قال‏: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ».

تفسير نور الثّقلين: ج۳ ص۱۵ ح۵۲- في تفسير العيّاشي: عن أبى جميلة، عن أبى عبد الله عليه السّلام، عن أبى جعفر، عن أبيه عن قوله: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ» قال: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ».

تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب: ج۷ ص۱۳۱ و في تفسير العيّاشي: عن أبي جميلة، عن أبي عبد الله عليه السّلام عن أبي جعفر، عن أبيه عليهما السّلام- عن قوله: «هٰذا صِراطُ عَلِيٍّ مُسْتَقيمٌ» قال: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ».

[۱۶۱] – سوره (۱۹) مریم علیها ‌السّلام آیه۵۱٫

[۱۶۲] – تفسير القمّي: ج۲ ص۵۱ «وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ‏ عَلِيًّا» «يَعْني‏ أَميرَ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ». حدّثني بذلك أبي، عن الحسن بن عليّ العسكريّ علیه السّلام.‏

و غرر الأخبار: ص۱۴۰ فعن عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، قال: كتبت إلى أبي الحسن عليه السّلام أسأله عن قول اللّه تعالى: «وَ وَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا» قال: «رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله» «وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا»، فأخذ الكتاب و وقّع تحته: «وَفَّقَكَ اللّهُ وَ رَحِمَكَ اللّهُ هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ».

[۱۶۳] – تأويل الآيات الظّاهرة: ج۱ ص۳۰۴ ح۱۰ ذكر محمّد بن العبّاس رحمه الله قال: حدّثنا أحمد بن القاسم قال: حدّثنا أحمد بن محمّد السيّاريّ، عن يونس بن عبد الرّحمان قال: قلت لأبي الحسن الرّضا علیه السّلام: إنّ قوماً طالبوني باسم أمير المؤمنين علیه السّلام في كتاب الله عزّوجلّ فقلت لهم: من قوله تعالى:‏ «وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا» فقال: «صَدَقْتَ‏ هُوَ كَذا». از او: بحار الأنوار: ج۳۶ ب۳۵ ص۵۷ ح۳٫

[۱۶۴] – سوره (۱۹) مریم علیها ‌السّلام آیه۵۸٫

[۱۶۵] – مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۲ ص۱۳۵و رواه أحمد بن حنبل و أبو يعلى الموصلي في مسنديهما و أبو بكر الخطيب في تاريخه و محمّد بن الصبّاح الزعفرانيّ في الفضائل و الخطيب الخوارزميّ في أربعينه و أبو عبد الله النطنزيّ في الخصائص و أبو المضا صبيح مولى الرضا علیه السّلام قال: سمعته يحدّث عن أبيه، عن جدّه‏ في قوله تعالى:‏ «وَ رَفَعْناهُ‏ مَكاناً عَلِيّاً» قالَ: «نَزَلَتْ في صُعودِ عَلِيٍّ عَلىٰ ظَهْرِ النَّبِيِّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِقَلْعِ الصَّنَمِ».

[۱۶۶] – سوره (۴۳) الزّخرف آیه۵٫

[۱۶۷] – تفسیر القمي: ج۱ ص۲۸  و حدّثني أبي، عن حمّاد، عن أبي عبد الله علیه السّلام‏ في قوله:‏ «الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ‏» قال: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ مَعْرِفَتُهُ، وَ الدَّليلُ عَلىٰ أَنَّهُ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ‏ قَوْلُهُ‏: «وَ إِنَّهُ‏ في‏ أُمِّ الْكِتابِ‏ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ‏ حَكيمٌ‏» وَ هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ في أُمِّ الْكِتابِ».‏

و معاني الأخبار: ص۳۲ ح۳- حدّثنا أحمد بن عليّ بن إبراهيم بن هاشم رحمه الله قال: حدّثنا أبي، عن جدّي، عن حمّاد بن عيسى، عن أبي عبد الله علیه السّلام‏ في قول الله عزّوجلّ: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ‏» قال: هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ مَعْرِفَتُهُ، وَ الدَّليلُ عَلىٰ أَنَّهُ أَميرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَیْهِ السَّلامُ ‏قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: «وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ» وَ هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ في أُمِّ الْكِتابِ في قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ»‏.

[۱۶۸] – غرر الأخبار: ص۱۴۸عن حمّاد، عن أبي عبد اللّه عليه السّلام في قوله تعالى: (وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ)، قال: «هُوَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ».

[۱۶۹] – تأويل الآيات الظاهرة: ص۵۳۷ و تفسير البرهان: ج۴ ص۸۴۶ ح۹۵۶۶عن محمّد بن العبّاس رحمه الله، عن أحمد بن إدريس، عن عبد الله بن محمّد بن عيسى، عن موسى بن القاسم، عن محمّد بن عليّ بن جعفر قال: سمعت الرّضا عليه السلام و هو يقول:‏ قالَ أَبي (أَبو عَبْدِ اللهِ- البرهان) علیه السّلام وَ قَدْ تَلا هٰذِهِ الْآيَةَ: «وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ»‏ قالَ: «عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ».

[۱۷۰] – سوره (۴) النساء آیه ۱۱۹ و ۱۲۰٫

[۱۷۱] – سوره (۱۶) النحل آیه ۱۲۴٫

[۱۷۲]– وسائل الشيعة: ج۲ ص۱۱۷ ب۶۷ ح۱۶۶۲- ۵- الفضل بن الحسن الطّبرسيّ في مجمع البيان نقلاً من تفسير عليّ بن إبراهيم: عن الصّادق علیه السّلام‏: «… ثُمَ‏ أَنْزَلَ‏ عَلَيْهِ‏ الْحَنيفِيَّةَ وَ هِيَ عَشَرَةُ أَشْياءَ، خَمْسَةٌ مِنْها فِي الرَّأْسِ، وَ خَمْسَةٌ مِنْها فِي الْبَدَنِ، فَأَمَّا الَّتي فِي الرَّأْسِ؛ فَأَخْذُ الشّارِبِ وَ إِعْفاءُ اللِّحىٰ وَ طَمُّ الشَّعْرِ وَ السِّواكُ وَ الْخِلالُ. وَ أَمَّا الَّتي فِي الْبَدَنِ؛ فَحَلْقُ الشَّعْرِ مِنَ الْبَدَنِ وَ الْخِتانُ وَ تَقْليمُ الْأَظْفارِ وَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنابَةِ وَ الطَّهُورُ بِالْماءِ، فَهٰذِهِ الْحَنيفِيَّةُ الظّاهِرَةُ الَّتي جاءَ بِها إِبْراهيمُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَلَمْ تُنْسَخْ وَ لا تُنْسَخُ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ»، وَ هُوَ قَوْلُهُ: « وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً». تفسير القمي: ج۱ ص۵۹٫ از او: سعد السعود للنفوس منضود: ص۸۳ [فيما نذكره من تفسير عليّ بن إبراهيم بن هاشم‏] (فصل) فيما نذكره من المجلد الأوّل من تفسير عليّ بن إبراهيم بن هاشم من الوجهة الثانية من القائمة السادسة من الكرّاس الثالث و قوله: ‏«وَ إِذِ ابْتَلىٰ‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِماماً» فقال العالم: هو الذي ابتلاه الله به ممّا أراه الله في نومه بذبح ابنه فأتمّها إبراهيم و عزم عليها فلمّا عزم و سلّم الأمر لله قال الله:‏ «إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ»‏ إبراهيم‏: «وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ»‏ الله‏ «لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمينَ»‏ أي لا يكون بعدي إمام ظالم، ثم‏ّ أنزل‏ عليه‏ الحنيفيّة و هي الطهارة عشرة أشياء، خمسة منها في الرأس، و خمسة منها في البدن، فأمّا التي في الرأس؛ فقصّ الشارب و إعفاء اللحية و طمّ الشعر و السواك و الخلال و أمّا الّتي في البدن فحلق الشعر من البدن و الختان و تقليم الأظفار و الغسل من الجنابة و الطهور بالماء فهي الحنيفيّة التي جاء بها إبراهيم فلم تنسخ و لا تنسخ إلى يوم القيامة، و هو قول رسول الله صلّی الله علیه و آله،‏ «وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً». و الوافي: ج۶ ص۵۹۰ و تفسير الصافي: ج۱ ص۱۸۶٫ و مجمع البيان فى تفسير القرآن: ج۱ ص۳۷۷٫ تفسير نور الثقلين: ج۱ ص۱۲۰ ح۳۳۹ و بحار الأنوار: ج۱۲ ص۵۶ ب۳ از مجمع البیان. بحار الأنوار: ج۱۲ ص۷ ب۱ ح۱۶ و ج۷۳ ص۶۸ ح۳ از تفسیر قمی.

[۱۷۳] – سوره (۳۰) الروم آیه ۳۱٫

[۱۷۴] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۱۳۰ ح۳۳۱- و قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ، وَ إِنّا نَجُزُّ الشَّوارِبَ‏ وَ نُعْفِي اللِّحىٰ وَ هِيَ الْفِطْرَةُ». و مكارم الأخلاق: ص۶۷ و قال صلّی الله علیه و آله: «إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ، وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ، وَ إِنّا نَحْنُ نَجُزُّ الشَّوارِبَ،‏ وَ نُعْفِي اللِّحىٰ، وَ هِيَ الْفِطْرَةُ، وَ إِذا أَخَذَ الشّارِبَ يَقُولُ: بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلىٰ مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ».

[۱۷۵] – الكافي: ج۵ ص۵۵۲ ح۴- عنه (علیّ بن إبراهیم)، عن أبيه، عن عليّ بن القاسم، عن جعفر بن محمّد، عن الحسين بن زياد، عن يعقوب بن جعفر قال: سأل رجل أبا عبد الله أو أبا إبراهيم علیهما السّلام- عن المرأة تساحق المرأة – و كان متّكئاً فجلس فقال-: «مَلْعُونَةٌ الرّاكِبَةُ وَ الْمَرْكُوبَةُ وَ مَلْعُونَةٌ حَتّىٰ تَخْرُجَ مِنْ أَثْوابِها الرّاكِبَةُ وَ الْمَرْكُوبَةُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ وَ الْمَلائِكَةَ وَ أَوْلِياءَهُ يَلْعَنُونَهُما وَ أَنَا وَ مَنْ بَقِيَ في أَصْلابِ الرِّجالِ وَ أَرْحامِ النِّساءِ فَهُوَ وَ اللَّهِ الزِّنَا الْأَكْبَرُ وَ لا وَ اللَّهِ ما لَهُنَّ تَوْبَةٌ، قاتَلَ اللَّهُ لاقيسَ بِنْتَ إِبْليسَ ما ذا جاءَتْ بِهِ. فقال الرجل: هذا ما جاء به أهل العراق. فقال‏: وَ اللَّهِ لَقَدْ كانَ عَلىٰ عَهْدِ رَسُولِ‌اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ الْعِراقُ وَ فيهِنَّ قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: لَعَنَ اللَّهُ الْمُتَشَبِّهاتِ بِالرِّجالِ مِنَ النِّساءِ، وَ لَعَنَ‏ اللَّهُ‏ الْمُتَشَبِّهينَ‏ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ».

[۱۷۶] – الكافي: ج۸ ص۶۹ ح۲۷- أبو علي الأشعريّ، عن محمّد بن سالم؛ و عليّ بن إبراهيم، عن أبيه جميعاً، عن أحمد بن النضر و محمّد بن يحيى، عن محمّد بن أبي القاسم، عن الحسين بن أبي قتادة جميعاً، عن عمرو بن‏ شمر، عن جابر، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: «خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَرْضِ الْخَيْلِ …ثُمَّ قالَ (صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) لَعَنَ‏ اللَّهُ… وَ الْمُتَشَبِّهينَ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ وَ الْمُتَشَبِّهاتِ‏ مِنَ النِّساءِ بِالرِّجالِ … ».

[۱۷۷] – علل الشرائع: ج۲ ص۶۰۲ ب۳۸۵ ح۶۳ – أبي رحمه الله قال: حدّثنا محمّد بن يحيى، عن محمّد بن أحمد قال: حدّثني أبو جعفر أحمد بن أبي عبد الله، عن أبي الجوزاء، عن الحسين بن علوان، عن عمرو بن خالد، عن زيد بن عليّ، عن آبائه، عن عليّ علیهم السّلام:‏ «أَنَّهُ رَأىٰ رَجُلاً بِهِ تَأْنيثٌ في مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقالَ لَهُ: اخْرُجْ مِنْ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ، يا مَنْ لَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ! ثُمَّ قالَ عَلِيٌّ عَلَیْهِ السَّلامُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ يَقُولُ لَعَنَ‏ اللَّهُ‏ الْمُتَشَبِّهينَ مِنَ الرِّجالِ بِالنِّساءِ، وَ الْمُتَشَبِّهاتِ‏ مِنَ النِّساءِ بِالرِّجالِ». و ح۶۴ – و في حديث آخر: «أَخْرِجُوهُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ فَإِنَّهُمْ أَقْذَرُ شَيْ‏ءٍ».

[۱۷۸] – علل الشرائع: ج۲ ص۶۰۲ ب۳۸۵ ح۶۵ – و بهذا الإسناد عن عليّ علیه السّلام قال: «كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ جالِساً فِي الْمَسْجِدِ حَتّىٰ أَتاهُ رَجُلٌ بِهِ تَأْنيثٌ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيْهِ ثُمَّ أَكَبَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِي الْأَرْضِ يَسْتَرْجِعُ، ثُمَّ قالَ: مِثْلُ هٰؤُلاءِ في أُمَّتي! إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِثْلُ هٰؤُلاءِ في أُمَّةٍ إِلّا عُذِّبَتْ قَبْلَ السّاعَةِ».

[۱۷۹] – الجعفريات (الأشعثيات): ص۱۵۷- و بإسناده (أبو عليّ محمّد بن محمّد بن الأشعث الكوفيّ من كتابه سنة أربع عشرة و ثلاثمائة قال: حدّثني أبو الحسن موسى بن إسماعيل بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال: حدّثنا أبي، عن أبيه، عن جدّه) جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جدّه عليّ بن الحسين، عن أبيه، عن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «حَلْقُ‏ اللِّحْيَةِ مِنَ‏ الْمُثْلَةِ، وَ مَنْ مَثَّلَ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ».

[۱۸۰] – الكافي: ج۱ ص۳۴۶ ح۳- عليّ بن محمّد، عن أبي عليّ محمّد بن إسماعيل بن موسى بن جعفر، عن أحمد بن القاسم العجليّ، عن أحمد بن يحيى المعروف بكرد، عن محمّد بن خداهي، عن عبد الله بن أيوب، عن عبد الله بن هاشم، عن عبد الكريم بن عمرو الخثعميّ، عن حبابة الوالبيّة قالت‏: رأيت أمير المؤمنين علیه السّلام في شرطة الخميس و معه درّة لها سبّابتان يضرب بها بيّاعي الجرّيّ و المارماهيّ و الزمّار و يقول لهم: «يا بَيّاعي مُسُوخِ بَني إِسْرائيلَ وَ جُنْدِ بَني مَرْوانَ!. فقام إليه فرات بن أحنف فقال: يا أمير المؤمنين! و ما جند بني مروان؟ قال: فقال له‏: أَقْوامٌ‏ حَلَقُوا اللِّحىٰ،‏ وَ فَتَلُوا الشَّوارِبَ فَمُسِخُوا». فلم أر ناطقاً أحسن نطقاً منه، ثمّ اتّبعته فلم أزل أقفو أثره حتّى قعد في رحبة المسجد… . و كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۵۳۶ ب۴۹ ح۱-حدّثنا عليّ بن أحمد الدقّاق رضي الله عنه قال: حدّثنا محمّد بن يعقوب قال: حدّثنا عليّ بن محمّد، عن أبي عليّ محمّد بن إسماعيل بن موسى بن جعفر، عن أحمد بن قاسم العجليّ، عن أحمد بن يحيى المعروف ببرد، عن محمّد بن خداهي‏، عن عبد الله بن أيّوب، عن عبد الله بن هشام، عن عبد الكريم بن عمر الخثعميّ، عن حبابة الوالبيّة قالت:‏ رأيت أميرالمؤمنين علیه السّلام في شرطة الخميس و معه درّة يضرب بها بياّع الجرّيّ و المارماهيّ و الزّمّار و الطافي و يقول لهم‏: «يابَيّاعي مُسُوخِ بَني إِسْرائيلَ، وَ جُنْدَ بَني مَرْوانَ». فقام إليه فرات بن الأحنف فقال له: يا أميرالمؤمنين! فما جند بني مروان؟ قالت: فقال له: «أَقْوامٌ‏ حَلَقُوا اللِّحىٰ،‏ وَ فَتَلُوا الشَّوارِبَ، …. ». و الثاقب في المناقب: ص۱۴۰ فصل۳ ح۱۳۲- و هو ما روى عبدالكريم بن عمرو الخثعميّ، عن حبابة الوالبيّة، قالت: رأيت أمير المؤمنين عليّاً عليه السّلام في شرطة الخميس، و معه درّة لها سبّابتان‏، يضرب بها بيّاع الجرّيّ، و المارماهيّ، و الزمّار، و يقول لهم: «يا بَيّاعي مُسُوخِ بَني إِسْرائيلَ، وَ جُنْدَ بَني مَرْوانَ». فقام إليه  ابن الأحنف فقال له: يا أمير المؤمنين! و ما جند بني مروان؟ فقال: «أَقْوامٌ‏ حَلَقُوا اللِّحىٰ‏ وَ تَرَکُوا الشَّوارِبَ». فلم أر ناطقاً أحسن نطقاً منه، ثمّ اتّبعته، فلم أزل أقفو أثره، حتّى قعد في رحبة المسجد … .

[۱۸۱] – الكافي: ج۷ ص۳۱۶ ح۲۳- عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زياد، عن محمّد بن الحسن بن شمّون، عن عبد الله بن عبد الرحمان، عن مسمع، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «قَضىٰ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فِي‏ اللِّحْيَةِ إِذا حُلِقَتْ‏ فَلَمْ تَنْبُتِ الدِّيَةَ كامِلَةً، فَإِذا نَبَتَتْ فَثُلُثُ الدِّيَةِ». و من لا يحضره الفقيه: ج۴ ص۱۵۰ ح۵۳۳۲- في رواية السّكونيّ: «أَنَّ عَلِيّاً عَلَیْهِ السَّلامُ قَضىٰ فِي‏ اللِّحْيَةِإِذا حُلِقَتْ‏ فَلَمْ تَنْبُتْ بِالدِّيَةِ كامِلَةً، فَإِذا نَبَتَتْ فَثُلُثُ الدِّيَةِ». و تهذيب الأحكام: ج۱۰ ص۲۵۰ ب۲۲ ح- ۲۳- سهل بن زياد… .

[۱۸۲] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۱۳۰ ح۳۲۹- و قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «حُفُّوا الشَّوارِبَ‏ وَ أَعْفُوا اللِّحىٰ، وَ لا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ».

[۱۸۳] – معاني الأخبار: ص۲۹۱ ح۱- حدّثنا الحسين بن إبراهيم بن أحمد بن هشام المكتّب رضي الله عنه قال: حدّثنا محمّد بن جعفر الأسديّ قال: حدّثنا موسى بن عمران النخعيّ، عن عمّه الحسين بن زيد قال: حدّثني عليّ بن غراب قال: حدّثني خير الجعافر جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جدّه، عن أبيه علیهم السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله ‏: «حُفُّوا الشَّوارِبَ،‏ وَ أَعْفُوا اللِّحىٰ، وَ لا تَتَشَبَّهُوا بِالْمَجُوسِ».

[۱۸۴] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۱۳۰ ح۳۳۱- و قال رسول اللَّه صلّی الله علیه و آله:‏ «إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ،‏ وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ، وَ إِنّا نَجُزُّ الشَّوارِبَ، وَ نُعْفِي اللِّحىٰ، وَ هِيَ الْفِطْرَةُ». و مكارم الأخلاق: ص۶۷- و قال صلّی الله علیه و آله:‏ «إِنَّ الْمَجُوسَ جَزُّوا لِحاهُمْ‏ وَ وَفَّرُوا شَوارِبَهُمْ وَ إِنّا نَحْنُ نَجُزُّ الشَّوارِبَ وَ نُعْفِي اللِّحىٰ وَ هِيَ الْفِطْرَةُ، وَ إِذا أَخَذَ الشّارِبَ يَقُولُ: بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلىٰ مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللُه عَلَیْهِ وَ آلِهِ».

[۱۸۵] – مستدرك‏الوسائل: ج۱ ص۴۰۷- قال الکازروني في المنتقی في حوادث السنة السادسة بعد أن ذکر کتابة رسول الله صلّى الله عليه و آله إلى الملوك و أنّه کتب کسری إلی عامل الیمن بازان [باذان‏] أن يبعثه صلّى الله عليه و آله إلیه: و أنّه بعث کاتبه بانویه و رجلاً آخریقال له: خرخسک إلیه صلّى الله عليه و آله. قال: و كانا قد دخلا على رسول‌اللَّه صلّى الله عليه و آله و قد حلقا لحاهما و أعفيا شواربهما فكره النّظر إلیهما و قال: «وَيْلَكُما مَنْ أمَرَكُما بِهٰذا؟» قالا: أمرنا بهذا ربّنا -يعنيان كسرى. فقال رسول اللَّه صلّى الله عليه و آله: «لٰكِنَّ رَبّي أمَرَني بِإعْفاءِ لِحْيَتي،  وَ قَصِّ شارِبي». و بحار الأنوار: ج۲۰ ص۳۹۰ – و روي عن محمّد بن إسحاق… و كانا قد دخلا على رسول الله صلّى الله عليه و آله و قد حلقا لحاهما و أعفيا شواربهما فكره النظر إليهما و قال: ويلكما من أمركما بهذا؟ قالا: أمرنا بهذا ربّنا يعنيان كسرى فقال رسول الله صلّى الله عليه و آله: «لكنّ ربّي أمرني بإعفاء لحيتي، و قصّ شاربي، … ».‏ و مفاتيح الجنان (عربي) – الشيخ عبّاس القمي (مترجم: النجفي) ص۱۰۵۱ – ۱۰۵۲ و لمّا بلغ دعوة النبيّ صلّى الله عليه و آله الملوك، كتب كسرى إلى عامل اليمن بأذان أن يبعث النبيّ صلّى الله عليه و آله إليه فبعث كاتبه بانويه و رجلاً آخر يقال له خرخسك إليه صلّى الله عليه و آله، وكانا قد دخلا على رسول الله صلّى الله عليه و آله وقد حلقا لحاهما وأعفيا شواربهما، فكره النظر إليهما و قال: ويلكما من أمركما بهذا؟ قالا: أمرنا بهذا ربّنا – يعنيان كسرى – فقال رسول الله صلّى الله عليه و آله: «لكنّ ربّي أمرني بإعفاء لحيتي وقصّ شاربي».  و السیرة الحلبيّة: ج۳ ص۲۷۸  و السیرة، زيني دحلان هامش الحلبيّة: ج۳ ص۶۶ و البداية والنهاية: ج۴ ص۲۷۰ و الكامل في التاریخ: ج۲ ص۲۱۴ و تاريخ الأمم والملوك، الطبريّ: ج ۲ ص ۲۷۹ و ج۳ ص۶۵۵ و عمدة القاري: ج۲۵ ص۲۰ و حياة الصحابة: ج۱ ص۱۱۵ و دلائل النبوّة، أبو نعيم الإصفهانيّ: ص۲۹۳ و ۲۹۴ و الطبقات، إبن سعد: ج۱/ق۲ ص۱۴۷ و كنز العمّال: ج۶ ص۳۷۳ و المصنّف، إبن أبي شيبة: ج۱۴ ص۳۳۷ و ج۸ ص۳۷۹ و تاريخ الخميس: ج۲ ص۳۵ و تاریخ ابن خلدون: ج۲ ص۳۶ و المنتظم: ج۳ ص۲۸۳ و العبر و ديوان المبتدأ و الخبر: ج۲ ص۳۸ و السيرة النبويّة، إبن كثير: ج۳ ص۵۱۰٫

[۱۸۶] – الجعفريّات (الأشعثيّات): ص۱۵۶ و بإسناده، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن جدّه عليّ بن الحسين، عن أبيه، عن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال:«لِيَأْخُذْ أَحَدُكُمْ‏ مِنْ‏ شارِبِهِ،‏ وَ يَنْتِفْ شَعْرَ أَنْفِهِ، فَإِنَّ ذٰلِكَ يَزيدُ في جَمالِهِ». و قرب الإسناد: ص۶۷ ح۲۱۵- عن مسعدة بن صدقة قال: حدّثنا جعفر بن محمّد، عن آبائه: أنّ النبيّ صلّى الله عليه و آله قال: «لِيَأْخُذْ أَحَدُكُمْ مِنْ‏ شارِبِهِ‏، وَ الشَّعْرَ الَّذي في أَنْفِهِ، وَ لْيَتَعاهَدْ نَفْسَهُ، فَإِنَّ ذٰلِكَ يَزيدُ في جَمالِهِ».

[۱۸۷] – السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي (و المستطرفات): ج۳ ص۵۷۴ ما استطرفناه من جامع البزنطيّ صاحب الإمام عليّ الرّضا علیه السّلام- قال: و سألته عن الرّجل هل له أن‏ يأخذ من‏ لحيته‏؟ قال: «أَمّا مِنْ عارِضَيْهِ فَلا بَأْسَ، وَ أَمّا مِنْ مُقَدَّمِها فَلا».

[۱۸۸] – قرب الإسناد: ص۲۹۶ ح۱۱۶۹ عليّ بن جعفر، عن أخیه الإمام موسی الکاظم علیه السّلام- قال: و سألته عن الرجل، له أن‏ يأخذ من‏ لحيته‏؟ قال: «أَمّا عَنْ عارِضِهِ فَلا بَأْسَ، وَ أَمّا مِنْ مُقَدَّمِهِ فَلا». مسائل عليّ بن جعفر و مستدركاتها: ص۱۳۹ ح۱۵۳٫

[۱۸۹] – المعتبر: ج۱ ص۱۴۲٫

[۱۹۰] – ذکری الشّیعة: ج۲ ص۱۲۲٫

[۱۹۱]– مستدرك الوسائل: ج‏۱ ص۲۱۸ ح۱۵۱۷۰- ۱۱ القطب الراونديّ في لبّ اللباب-  عن النبيّ صلّی الله علیه و آله أنّه قال:.

[۱۹۲]– الکافي: ج‏۶ ص۴۳۱ باب الغناء… ح۷ – عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن النوفليّ، عن السكونيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:. و دعائم الإسلام: ج۲ ص۲۰۷ ح۷۵۴، وسائل الشيعة: ج‏۱۷ ص۳۱۴، مستدرك الوسائل: ج‏۱۳ ص۲۱۷ ح ۱۵۱۶۵- ۶٫

[۱۹۳]– من لايحضره الفقيه: ج۴ ص۳ ح۴۹۶۸ – قال أبو جعفر محمّد بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي الفقيه نزيل الرّيّ مصنّف هذا الكتاب رضي الله عنه و أرضاه: روي عن شعيب بن واقد، عن الحسين بن زيد، عن الصادق جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه، عن أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال:. و  الأمالی، الشيخ الصّدوق: ص۴۲۴ مجلس۶۶ ح۱حدّثنا حمزة بن محمّد بن أحمد بن جعفر بن محمّد بن زيد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب علیهم السّلام قال: حدثني أبو عبد الله عبد‌العزيز بن محمّد بن عيسى الأبهريّ قال: حدّثنا أبو عبد الله محمّد بن زكريّا الجوهريّ الغلابيّ البصريّ قال: حدّثنا شعيب بن واقد قال: حدّثنا الحسين بن زيد، عن الصادق جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه، عن أمير المؤمنين علیهم السّلام قال:. از او: مکارم الأخلاق: ص۴۲۵ و مجموعه ورّام: ج۲ ص۲۵۷٫

[۱۹۴]– الکافي: ج‏۶ص ۳۹۵ باب شارب الخمر… ح۱ – عليّ بن إبراهيم، عن أبيه و محمّد بن يحيى، عن أحمد بن محمّد و عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زياد جميعاً، عن ابن‌محبوب، عن خالد بن جرير، عن أبي الر،بيع الشامي، قال: سئل أبو عبد الله علیه السّلام عن الخمر فقال: قال رسول الله ص‏لّی الله علیه و آله:.

الأمالي، الشیخ الصّدوق: ص۴۱۷ مجلس۶۵ ح۱ – حدّثنا أبي رضي الله عنه قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن الهيثم بن أبي مسروق النهديّ، عن الحسن بن محبوب، عن أبي‌أيّوب الخزّاز، عن محمّد بن مسلم الثقفيّ قال: سئل أبو عبد الله جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام عن الخمر فقال: قالَ رَسولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:.‏

[۱۹۵]– مستدرك الوسائل: ج‏۱۳ ص۲۱۹ ح۱۵۱۷۵- ۱۶ – الشيخ أبو الفتوح في تفسيره، عن أبي أمامة، عن رسول الله صلّی الله علیه و آله أنّه قال:.

[۱۹۶]– تحف العقول: ص۳۳۶٫ از او: وسائل الشّیعة: ج‏۱۷ ص۸۳ ح ۲۲۰۴۷٫

[۱۹۷]– عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۱ ص۲۴۶ ب۲۴ ح۱- حدّثنا أبو الحسن محمّد بن عمرو بن عليّ بن عبد الله البصريّ بإيلاق‏ قال: حدّثنا أبو عبد الله محمّد بن عبد الله بن أحمد بن جبلة الواعظ قال: حدّثنا أبو القاسم عبد الله بن أحمد بن عامر الطائيّ قال: حدّثنا أبي قال: حدّثنا عليّ بن موسى الرّضا علیه السّلام قال: حدّثنا أبي موسى بن جعفر قال: حدّثنا أبي جعفر بن محمّد قال: حدّثنا أبي محمّد بن عليّ قال: حدّثنا أبي عليّ بن الحسين قال: حدّثنا أبي الحسين بن عليّ علیه السّلام قال:… .  از او: وسائل الشيعة: ج‏۲۱ ص۴۴۳ ح۲۷۵۳۶٫

[۱۹۸]– فقه الرّضا علیه السّلام: ص۲۸۲ ب۴۵٫

[۱۹۹]– جامع‌الأخبار: ص فصل۱۱۵ و قال رسول‌الله صلّی الله علیه و آله:. از او: بحارالأنوار: ج‏۷۶ ص۲۵۳ ح۱۲ و مستدرك الوسائل: ج‏۱۳ ص۲۱۵ ح۱۵۱۷۶- ۱۷٫

[۲۰۰]– مستدرك الوسائل: ج‏۱۱ ص۳۷۲ ح۱۳۲۹۴- ۱۱ – أبو محمّد الفضل بن شاذان في كتاب الغيبة، حدّثنا عبد الرحمان بن أبي نجران رضي الله عنه قال: حدّثنا عاصم بن حميد قال: حدّثنا أبو حمزة الثماليّ، عن سعيد بن جبير، عن عبد الله بن العبّاس قال:. كفاية المهتدي في معرفة المهديّ عليه السّلام: ص۶۹۳ قال الشّيخ السعيد ابو محمّد بن شاذان عليه الرّحمة و الرضوان: حدّثنا عبد الرّحمان بن أبي نجران رضى اللّه عنه… .

تفسير القمي: ج۲ ص۳۰۳ فإنّه حدّثني أبي، عن سليمان بن مسلم الخشّاب، عن عبدالله بن جريح المكّيّ، عن عطاء بن أبي رياح، عن عبد الله بن عبّاس قال:‏ حججنا مع رسول الله صلّی الله علیه و آله حجّة الوداع فأخذ بحلقة باب الكعبة ثمّ أقبل علينا بوجهه فقال: أَ لا أُخْبِرُكُمْ بِأَشْراطِ السّاعَةِ؟ و كان أدنى النّاس منه يومئذ سلمان رحمةالله‏ عليه، فقال: بلى يا رسول الله! فقال صلّی الله علیه و آله: «… يا سَلْمانُ! ذاكَ إِذَا انْتُهِكَتِ الْمَحارِمُ، وَ اكْتَسَبَتِ الْمَآثِمُ، وَ تَسَلَّطَ الْأَشْرارُ عَلَى الْأَخْيارِ، وَ يَفْشُو الْكَذِبُ وَ تَظْهَرُ اللَّجاجَةُ، وَ تَغْشُو الْفاقَةُ وَ يَتَباهَوْنَ فِي اللِّباسِ وَ يُمْطَرُونَ في غَيْرِ أَوانِ الْمَطَرِ، وَ يَسْتَحْسِنُونَ الْكُوبَةَ وَ الْمَعازِفَ، وَ يُنْكِرُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، حَتّىٰ يَكُونُ الْمُؤْمِنُ في ذٰلِكَ الزَّمانِ أَذَلَّ مِنَ الْأَمَةِ، وَ يُظْهِرُ قُرّاؤُهُمْ وَ عُبّادُهُمْ فيما بَيْنَهُمُ التَّلاوُمَ، فَأُولٰئِكَ يُدْعَوْنَ في مَلَكُوتِ‏ السَّماواتِ الْأَرْجاسَ وَ الْأَنْجاسَ… ».

[۲۰۱] – سوره (۷) الأعراف آیه۱۵۸: «الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ‏ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي‏ كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».

[۲۰۲] – كشف اللثام: ج۳ ص۷۵و يجوز أن يراد المغرب. و مفتاح الكرامة: ج۵ ص۱۳۸يمكن حمله على إرادة المغرب. و بحار الأنوار: ج۸۰ ص۶۰ ب۸ پس از نقل روایت الإحتجاج گوید: ‌بيان لعلّ المراد بالعشاء هنا المغرب. و جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام: ج‌۷ ص: ۳۰۶يراد منه المغرب قطعاً، … .

[۲۰۳] – مصباح الفقيه: ج‌۹ ص: ۱۲۳لكن لا بدّ من ردّ علم هذه الرواية إلى أهله، أو توجيهها بما لا ينافي غيرها من الروايات البالغة حدّ التواتر، الدالّة على جواز التأخير بل رجحانه.

[۲۰۴] – مصباح الفقيه: ج‌۹ ص: ۱۲۳و لا يبعد…، أو يكون المراد بالعشاء الصلاة المفروضة في الليل، فاريد بها صلاة المغرب، لا العشاء الآخرة، و كيف كان فهذه الأخبار بأسرها ناطقة بجواز تقديم العشاء على ذهاب الشفق، و أغلبها تدلّ بالصراحة أو الظهور على جوازه إختياراً.

[۲۰۵] – جواهر الكلام: ج‌۷ ص: ۳۰۶يراد منه المغرب قطعاً تعريضاً بأبي الخطّاب و أصحابه كما يكشف عنه باقي‌ النصوص، بل في بعضها هذا اللفظ بعينه مع تبديل العشاء بالمغرب، أو غير ذلك.

[۲۰۶] – مصباح الفقيه: ج‌۹ ص: ۱۲۳و لا يبعد أن يكون المراد بها اللعن على من أوجب التأخير و تديّن بذلك.

[۲۰۷] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۲۱۹ ح۶۵۸ و في رواية معاوية بن عمّار: «وَقْتُ الْعِشاءِ الْآخِرَةِ إِلىٰ‏ٰ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ»‏.

[۲۰۸] – تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۶۲ ب۱۳ ح۸۰ و الإستبصار: ج۱ ص۲۷۳ ب۱۴۹ ح۴۹ الحسن بن محمّد بن سماعة، عن الحسين بن هاشم، عن ابن مسكان، عن الحلبيّ، عن أبي‌عبد الله علیه السّلام قال: «الْعَتَمَةُ إِلىٰ‏ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ‏ أَوْ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَ ذلِكَ التَّضْييعُ».

[۲۰۹] – تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۶۲ ب۱۳ ح۱۰۴۱/۷۸ و الإستبصار: ج۱ ص۲۷۳ ب۱۴۹ ح۹۸۶/۴۷- الحسن بن محمّد بن سماعة، عن محمّد بن زياد، عن هارون بن خارجة، عن أبي بصير، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «لَوْ لا أَنّي‏ أَخافُ‏ أَنْ‏ أَشُقَّ‏ عَلىٰ أُمَّتي، لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلىٰ ثُلُثِ اللَّيْلِ، وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَ هُوَ غَسَقُ اللَّيْلِ، فَإِذا مَضَى الْغَسَقُ نادىٰ مَلَكانِ: مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلاةِ الْمَكْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَلا رَقَدَتْ عَيْناهُ».

[۲۱۰] – علل الشرائع: ج۲ ص۳۴۰ ب۴۰ ح۱ أبي رحمه الله قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسن بن سعيد، عن أحمد بن عبد الله القرويّ، عن أبان بن عثمان، عن أبي بصير، عن أبي جعفر علیه السّلام، قال قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «لَوْ لا أَنْ أَشُقَّ عَلىٰ أُمَّتي لَأَخَّرْتُ‏ الْعِشاءَ إِلىٰ‏ نِصْفِ‏ اللَّيْلِ».‏

[۲۱۱] – الكافي: ج۳ ص۲۸۱ ح۱۴۰محمّد بن يحيى، عن سلمة بن الخطّاب، عن محمّد بن الوليد، عن أبان بن عثمان، عن عمر بن يزيد، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قال: «وَقْتُ الْمَغْرِبِ فِي السَّفَرِ إِلىٰ‏ رُبُعِ‏ اللَّيْلِ»‏. و تهذيب الأحكام: ج۳ ص۲۳۴ ب۲۳ ح۶۱۰/۱۱۹ أحمد بن محمّد، عن الحسين بن سعيد، عن فضالة، عن أبان بن عثمان… .

[۲۱۲] – الكافي: ج۳ ص۲۸۱ ذیل ح۱۳ و روي أیضاً: إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ.‏

[۲۱۳] – كتاب الصلاة،  المیرزا حسین النائيني: ج۱ ص۷۶ و أمّا العشاء ففي رواية عن صاحب الأمر عجّل اللّٰه فرجه أنّه قال: «ملعون ملعون من أخّر العشاء إلى أن تشتبك النجوم … ». و هذه الرواية بظاهرها تدلّ على أنّ آخر وقت العشاء هو اشتباك النجوم الذي هو قريب من سقوط الشفق، و لكنّ الظاهر أنّه لم يعمل بها أحد، و في مضمر معاوية بن عمّار: أنّ «وَقْت الْعِشاءِ الْآخِرَةِ إِلىٰ‏ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ‏». و يقرب منها رواية الحلبيّ عن الصّادق علیه السّلام «الْعَتَمَةُ إِلىٰ‏ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ‏ أَوْ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ، و أفتى بمضمونها بعض، و قد ورد في عدّة من الروايات أنّ رسول اللّٰه صلّى اللّٰه عليه و آله قال: «لَوْ لا أَنّي‏ أَخافُ‏ أَنْ‏ أَشُقَّ‏ عَلىٰ أُمَّتي، لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلىٰ ثُلُثِ اللَّيْلِ، وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَ هُوَ غَسَقُ اللَّيْلِ، فَإِذا مَضَى الْغَسَقُ نادىٰ مَلَكانِ: مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلاةِ الْمَكْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَلا رَقَدَتْ عَيْناهُ». و في بعض منها أنّه قال صلّى اللّٰه عليه و آله: «وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ». و في رواية أنّه قال صلّى اللّٰه عليه و آله: «لَوْ لا أَنْ أَشُقَّ عَلىٰ أُمَّتي لَأَخَّرْتُ‏ الْعِشاءَ إِلىٰ‏ نِصْفِ‏ اللَّيْلِ» و روى الكلينيّ: «إِلىٰ‏ رُبُعِ‏ اللَّيْلِ» و «إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ» أيضا. فهذه جملة الأخبار الواردة في المقام، و أنت إذا نظرت في هذه الأخبار على اختلافها تعرف أنّها ليست بصدد بيان الوقت الإجزائي، بل إنّما هي لبيان وقت الفضل، كما يدلّ عليه قوله صلّى اللّٰه عليه و آله في ذيل قوله: «لَوْ لا أَنّي‏ أَخافُ‏ أَنْ‏ أَشُقَّ‏ عَلىٰ أُمَّتي» و «وَ أَنْتَ في رُخْصَةٍ إِلىٰ نِصْفِ اللَّيْلِ» فإنّه يشعر بأنّ التأخير إلى الثلث ليس من جهة أنّه أول الوقت، كما يوهمه ظاهر قوله صلّى اللّٰه عليه و آله «لَأَخَّرْتُ الْعِشاءَ إِلىٰ‏ٰ ثُلُثِ‏ اللَّيْلِ» بل لمكان أنّ آخر الوقت الفضيلي هو الثلث و أنّه أفضل من أوّله، كما يشعر إليه أنّ تقديمها على ذلك الوقت إنّما هو لمكان خوف المشقّة، و إلّا فالصبر إلى الثلث أفضل، و إن كان الوقت ممتدّ إلى النصف.

[۲۱۴] – وسائل الشيعة: ج۴ ص۲۰۱ ب۲۱ أقول: لعلّ المراد من أخّر العشاءين، و يكون اللعن باعتبار تأخير المغرب‏ لما تقدّم،‏ أو يكون مخصوصاً بمن يؤخّر العشاء بعد الفراغ من المغرب معتقداً وجوب التأخير لما مرّ، و كذا الغداة و الله أعلم.‏

[۲۱۵] – بحار الأنوار: ج۸۰ ص۶۰ ب۸ بيان: …و لعلّه محمول على ما إذا أخّر معتقداً عدم جواز إيقاعها قبل ذلك، كما كان مذهب أبي الخطّاب، أو طلباً لفضلها كما قيّد به في سائر الأخبار، أو إذاعة و تركاً للتّقيّة، فإنّ العامّة ينكرون التأخير أشدّ الإنكار، أو على من داوم على ذلك تهاوناً بالسّنّة و عدولاً عنها، و يمكن حملها على التّقيّة أيضاً.

[۲۱۶] – رجال الشیخ الطوسي: ص۵۶۵ و ص۵۸۹٫        

[۲۱۷] – رجال العلّامه الحلّي: ص۲۵۰ رقم۷٫

[۲۱۸] – الطراز الأوّل: ج‏۱  ص۴۵۰٫  

[۲۱۹] – بحار الأنوار: ج۸۰ ص۶۵ب۸٫

[۲۲۰] – بحار الأنوار: ج‏۶۶ ص۲۲۰٫

[۲۲۱] – دعائم الإسلام: ج‏۱ ص۵۰٫

[۲۲۲] – الكافي: ج۲ ص۴۱۸ ح۳عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن ابن أبي عمير، عن حفص بن البختريّ و غيره، عن عيسى شلقان قال: كنت قاعداً فمرّ أبو الحسن موسى علیه السّلام و معه بهمة، قال: قلت: يا غلام! ما ترى ما يصنع أبوك، يأمرنا بالشي‏ء ثمّ ينهانا عنه، أمرنا أن نتولّى أبا الخطّاب ثمّ أمرنا أن نلعنه و نتبرّأ منه؟! فقال أبو الحسن علیه السّلام و هو غلام:‏ «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْإِيمانِ لا زَوالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لا زَوالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذٰلِكَ أَعارَهُ الْإِيمانَ يُسَمَّوْنَ الْمُعارينَ إِذا شاءَ سَلَبَهُمْ، وَ كانَ أَبُو الْخَطّابِ مِمَّنْ أُعيرَ الْإِيمانَ». قال: فدخلت على أبي عبد الله علیه السّلام فأخبرته ما قلت لأبي الحسن علیه السّلام و ما قال لي، فقال أبو عبد الله علیه السّلام: «إِنَّهُ‏ نَبْعَةُ نُبُوَّةٍ».

[۲۲۳] – بحار الأنوار: ج۶۶ ص۲۱۹ ب ح۳٫

[۲۲۴] – تهذيب الأحكام: ‌ج۲ ص۲۵۹ ب۱۳ ح۱۰۳۲‌/۶۹ .

[۲۲۵] – الأمالي، الشیخ المفيد: ص۳۳۸ مجلس۴۰ ح۳ …عن أبان بن تغلب، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد علیه السّلام قال:‏. و  الأمالي، الشیخ الطوسي: ص۱۱۵ مجلس۴ ح۱۷۸- ۳۲ و بشارة المصطفى لشيعة المرتضى: ج۲ ص۱۰۵ و الدّرّ النظيم: ص۶۴۲٫ و الكافي: ج۲ ص۲۲۶ ح۱۶… عن عيسى بن أبي منصور قال سمعت أبا عبد الله علیه السّلام يقول:‏ «نَفَسُ‏ الْمَهْمُومِ‏ لَنا الْمُغْتَمِّ لِظُلْمِنا تَسْبيحٌ، وَ هَمُّهُ لِأَمْرِنا عِبادَةٌ، وَ كِتْمانُهُ لِسِرِّنا جِهادٌ في سَبيلِ اللَّهِ».

[۲۲۶] – الکافي.

[۲۲۷] – المحاسن.

.[۲۲۸] – الكافي: ج۲ ص۲۲۳ ح۸ و المحاسن: ج۱ ص۲۵۵ ب۳۱ ح۲۸۶ .

[۲۲۹] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۲۲۰ ح۶۶۱ باب مواقيت الصلاة …و قال الصّادق علیه السّلام: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ طَلَباً لِفَضْلِها». و قيل له: إنّ أهل العراق يؤخّرون المغرب حتّى تشتبك‏ النّجوم‏؟ فقال: «هٰذا مِنْ عَمَلِ عَدُوِّ اللَّهِ أَبِي الْخَطّابِ». و علل الشرائع: ج۲ ص۳۵۰ ب۶۰ ح۶… عن محمّد بن أبي حمزة، عمّن ذكرهّ عن أبي عبدالله علیه السّلام قال:‏ «مَلْعُونٌ مَنْ‏ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ‏ طَلَباً لِفَضْلِها». و تهذيب الأحكام: ج۲ ص۳۳ ب۴  ح۵۱ … عن محمّد بن أبي حمزة، عمّن ذكره، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال: قال: «مَلْعُونٌ‏ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ‏ طَلَبَ فَضْلِها».

[۲۳۰] – تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۵۳ ب۱۳ ح۱۰۰۴- ۴۱ و الإستبصار: ج۱ ص۲۵۸ ب۱۴۷ ح۹۲۵/۵۲… عن ذريح، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: … و قال: قلت له: إنّ أناساً من أصحاب أبي الخطّاب يُمَسّونَ بالمغرب حتّى تشتبك النجوم؟ قال: فقال: «أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ مِمَّنْ يَفْعَلُ هٰذا مُتَعَمِّداً». و تهذيب الأحكام: ج۲ ص۳۳ ب۴ ح۵۳ و الإستبصار: ج۱ ص۲۶۸ ب۱۴۹ ح۳۱ … عن ذريح قال: قلت لأبي عبد اللَّه: إنّ أناساً من أصحاب أبي‌الخطّاب يُمَسُّونَ بالمغرب حتّى تشتبك‏ النّجوم؟‏ قال: «أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ مِمَّنْ فَعَلَ ذٰلِكَ مُتَعَمِّداً». و الأمالي، ابن بابویه: ص۳۹۲ مجلس۶۲ ح۱ …عن عليّ بن إسماعيل قال: أخبرني أبو أسامة الشحّام قال: سمعت أبا عبد الله الصادق علیه السّلام يقول:‏ «مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتّٰى تَشْتَبِكَ‏ النُّجُومُ‏ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ فَأَنَا إِلَى اللَّهِ مِنْهُ بَري‏ءٌ». و دعائم الإسلام: ج۱ ص۱۳۸ و سمع أبو الخطّاب عليه لعنة الله أبا عبد الله صلوات الله علیه و هو يقول: «إِذا سَقَطَتِ الْحُمْرَةُ مِنْ هاهُنا – و أومىء إلى المشرق- فَذٰلِكَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ». فقال أبوالخطّاب لأصحابه لمّا أحدث ما أحدثه: أوّل صلاة المغرب ذهاب الحمرة من أفق المغرب. و قال: لا تصلّوها حتّى تشتبك النجوم. فبلغ ذلك أبا عبد الله علیه السّلام فلعنه و قال: «مَنْ تَرَكَ صَلاةَ الْمَغْرِبِ إِلَى اشْتِباكِ النُّجُومِ عامِداً فَأَنَا مِنْهُ بَري‏ءٌ».

[۲۳۱] – تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۵۳ ب۱۳ ح۱۰۰۴- ۴۱ و الإستبصار: ج۱ ص۲۵۸ ب۱۴۷ ح۹۲۵/۵۲… عن ذريح، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «أَتٰى جَبْرَئيلُ عَلَیْهِ السَّلامُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَأَعْلَمَهُ مَواقيتَ الصَّلاةِ فَقالَ: صَلِّ الْفَجْرَ حينَ يَنْشَقُّ الْفَجْرُ، وَ صَلِّ الْأُولٰى إِذا زالَتِ الشَّمْسُ، وَ صَلِّ الْعَصْرَ بُعَيْدَها (بَعْدَها-الإستبصار)، وَ صَلِّ الْمَغْرِبَ إِذا سَقَطَ الْقُرْصُ، وَ صَلِّ الْعَتَمَةَ إِذا غابَ الشَّفَقُ، ثُمَّ أَتاهُ مِنَ الْغَدِ فَقالَ: أَسْفِرْ بِالْفَجْرِ، فَأَسْفَرَ، ثُمَّ أَخَّرَ الظُّهْرَ حَتّٰى (حینَ- الإستبصار) كانَ الْوَقْتُ الَّذي صَلّٰى فيهِ الْعَصْرَ، وَ صَلَّى الْعَصْرَ بُعَيْدَها، وَ صَلَّى الْمَغْرِبَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ، وَ صَلَّى الْعَتَمَةَ حينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ. ثُمَّ قالَ: ما بَيْنَ هٰذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ وَقْتٌ، وَ أَفْضَلُ الْوَقْتِ أَوَّلُهُ (أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُهُ- الإستبصار)». ثمّ قال علیه السّلام: «قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: لَوْ لا أَنّي أَكْرَهُ أَنْ أَشُقَّ عَلٰى أُمَّتي لَأَخَّرْتُها إِلٰى نِصْفِ اللَّيْلِ».

و علل الشرائع: ج۲ ص۳۵۰ ب۶۰ ح۵ …عن ليث، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال:‏ «كانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لا يُؤْثِرُ عَلٰى‏ صَلاةِ الْمَغْرِبِ‏ شَيْئاً إِذا غَرَبَتِ الشَّمْسُ حَتّٰى يُصَلِّها [يُصَلِّيَها]».

و رجال الكشّي: ص۲۹۰ ح۵۱۰ … عن أبي أسامة قال‏: قال رجل لأبي عبد اللَّه علیه السّلام: أؤخّر المغرب حتّى تستبين النّجوم؟ قال: فقال: «خَطّابِيَّةٌ! إِنَّ جَبْريلَ أَنْزَلَها عَلٰى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حينَ سَقَطَ الْقُرْصُ». مانند آن: علل الشرائع: ج۲  ص۳۵۰  ب۶۰ح۳ و الإستبصار: ج۱ ص۲۶۲  ب۱۴۹ ح۴ و تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۸ ب۴ ح۳۱ و ص۳۲ ب۴ ح۴۹٫ و تهذيب الأحكام: ج۲ ص۲۵۸ ح۶۴…عن الصبّاح بن سيابة و أبي أسامة قالا: سألوا الشيخ عن المغرب فقال بعضهم: جعلني الله فداك ننتظر حتّى يطلع كوكب؟ فقال:‏ خطّابيّةٌ! … .

[۲۳۲] – كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۳۷۱ ب۳۵ ح۵ حدّثنا أحمد بن زياد بن جعفر الهمدانيّ رضي الله عنه قال: حدّثنا عليّ بن إبراهيم بن هاشم، عن أبيه، عن عليّ بن معبد عن الحسين بن خالد قال: قال عليّ بن موسى الرضا علیه السّلام:‏ «لا دينَ لِمَنْ لا وَرَعَ لَهُ وَ لا إِيمانَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَعْمَلُكُمْ بِالتَّقِيَّةِ». فقيل له: يا ابن رسول‌الله! إلى متى؟ قال: «إِلىٰ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ‏، وَ هُوَ يَوْمُ‏ خُرُوجِ‏ قائِمِنا أَهْلَ الْبَيْتِ، فَمَنْ تَرَكَ التَّقِيَّةَ قَبْلَ خُرُوجِ قائِمِنا فَلَيْسَ مِنّا… ». از او: كفاية الأثر: ص۲۷۴ و إعلام الورى: ج۲ ص۲۴۱ فصل۲ و مشكاة الأنوار: ص۴۳ فصل۱۱ و كشف الغمّة: ج۲ ص۲۴ فصل۲٫

و الأمالي، الشیخ الطوسي: ص۲۸۱ مجلس۱۰ ح۵۴۳- ۸۱ الفحّام: حدّثني المنصوري، قال: حدّثني عمّ أبي، قال: حدّثني الإمام عليّ بن محمّد، عن آبائه أب أب، عن الصادق عليهم السّلام، قال: «لَيْسَ‏ مِنّا مَنْ‏ لَمْ‏ يَلْزَمِ‏ التَّقِيَّةَ، وَ يصوننا [يَصُنَّا] عَنْ سَفِلَةِ الرَّعِيَّةِ».

و الصراط المستقيم: ج۳ ص۷۱ ب۱ و قال الصادق علیه السّلام:‏ «التَّقِيَّةُ ديني‏ وَ دينُ‏ آبائي،‏ وَ لا دينَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ، التَّقِيَّةُ تُرْسُ اللهِ فِي الْأَرْضِ، لَيْسَ مِنّا مَنْ لَمْ يَلْزَمِ التَّقِيَّةَ وَ يَصونَنا عَنْ سَفِلَةِ الرَّعِيَّةِ، خالِطُوا النّاسَ بِالْبَرّانِيَّةِ وَ خالِفُوهُمْ بِالْجَوّانِيَّةِ ما دامَتِ الْإِمْرَةُ صِبْيانِيَّةُ».

و عوالي اللئالي: ج۲ ص۱۰۴ المسلک۴ ح۲۸۶ و قال جعفر بن محمّد علیهما السّلام:‏ التَّقِيَّةُ ديني‏ وَ دينُ‏ آبائي‏. و دعائم الإسلام: ج۱ ص۱۱۰ و ۱۶۰ و قال جعفر بن محمّد علیهما السّلام:‏‏ «التَّقِيَّةُ ديني‏ وَ دينُ‏ آبائي‏ إِلّا في ثَلاثٍ؛ في شُرْبِ الْمُسْكِرِ وَ الْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَ تَرْكُ الْجَهْرِ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ». و جامع الأخبار: ص۹۵ فصل۵۳ قال الصادق علیه السّلام:‏ «مَنْ تَرَكَ تَقِيَّةً قَبْلَ خُرُوجِ قائِمِنا فَلَيْسَ مِنّا». و قال علیه السّلام:‏‏ «التَّقِيَّةُ ديني‏ وَ دينُ‏ آبائي». و قال علیه السّلام:‏‏‏ «لا دينَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ‏». و قال النّبيّ صلّی الله علیه و آله:‏ «تارِكُ التَّقِيَّةِ كَتارِكِ الصَّلاةِ». و قال الصادق علیه السّلام:‏ «مَنْ أَذاعَ عَلَيْنا شَيْئاً مِنْ أَمْرِنا فَهُوَ كَمَنْ قَتَلَنا عَمْداً وَ لَمْ يَقْتُلْنا خَطَأً». و قال علیه السّلام:‏ «التَّقِيَّةُ في كُلِّ ضَرُورَةٍ، وَ صاحِبُها أَعْلَمُ بِها حينَ يَنْزِلُ [تَنْزِلُ‏] بِهِ».‏ من كتاب صفات الشّيعة قال أبو عبد اللَّه علیه السّلام:‏ «لَيْسَ مِنْ شيعَةِ عَلِيٍّ مَنْ لا يَتَّقي».‏ من كتاب التّقيّة للعيّاشيّ قال الصّادق‏ علیه السّلام:‏ «لا دينَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ، وَ إِنَّ التَّقِيَّةَ لَأَوْسَعُ ما بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ»‏. و قال علیه السّلام:‏‏ «مَنْ كَانَ مؤمن [يُؤْمِنُ‏] بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَتَكَلَّمْ فِي دَوْلَةِ الْبَاطِلِ إِلَّا بِالتَّقِيَّةِ». و عنه علیه السّلام:‏‏‏ «إِيّاكُمْ إِيّاكُمْ [إِنَّكُمْ‏] عَلىٰ دينٍ مَنْ كَتَمَهُ أَعَزَّهُ اللَّهُ، وَ مَنْ أَذاعَهُ أَذَلَّهُ اللَّهُ‏». و عنه علیه السّلام:‏‏‏ «لا خَيْرَ فيمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ»‏. و عن أبي عبد الله علیه السّلام:‏‏‏ «أَنَّ أَبي كانَ يَقُولُ:‏ ما مِنْ شَيْ‏ءٍ أَقَرَّ لِعَيْنِ أَبيكَ مِنَ التَّقِيَّةِ، إِنَّ التَّقِيَّةَ جُنَّةُ الْمُؤْمِنِ».‏ و قال الرّضا علیه السّلام:‏‏‏‏     «لا إِسْلامَ لِمَنْ لا وَرَعَ لَهُ، وَ لا إِيمانَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ». و عن الباقر علیه السّلام: قال:‏‏ «خُلِقَتِ التَّقِيَّةُ لِتَحْقُنَ بِالدَّمِ [الدَّمَ‏] فَإِذا بَلَغَ الدَّمَ فَلا تَقِيَّةَ».عن أبي‌بصیر عن أبي‌عبدالله علیه السّلام قال:‏‏‏ «التَّقِيَّةُ مِنْ دينِ اللَّهِ». قلت: من دين اللَّه؟! قال: «إِي وَ اللَّهِ مِنْ دينِ اللَّهِ، وَ لَقَدْ قالَ يُوسُفُ‏: أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ،‏ وَ اللَّهِ ما كانُوا سَرَقُوا شَيْئاً، وَ لَقَدْ قالَ إِبْراهيمُ‏: إِنّي سَقيمٌ‏، وَ اللَّهِ ما كانَ سَقيماً». عن أبي عبد الله علیه السّلام:‏‏‏‏ «إِذا تَقارَبَ هٰذَا الْأَمْرُ كانَ أَشَدَّ لِلتَّقِيَّةِ». و عنه علیه السّلام:‏‏‏‏‏ «مَنْ أَفْشىٰ سِرَّنا أَهْلَ الْبَيْتِ أَذاقَهُ اللَّهُ حَرَّ الْحَديدِ». و مشكاة الأنوار في غرر الأخبار: ص۴۱ فصل۱۱ عن أبي عبد الله علیه السّلام قال:‏‏‏‏ «مَنْ أَذاعَ عَلَيْنا شَيْئاً مِنْ أَمْرِنا فَهُوَ كَمَنْ قَتَلَنا عَمْداً وَ لَمْ يَقْتُلْنا خَطَأݩً». عن بشير قال: قال أبو عبد اللَّه علیه السّلام: «سَمِعْتُ أَبي يَقُولُ:‏ لا وَ اللَّهِ ما عَلَى الْأَرْضِ شَيْ‏ءٌ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنَ التَّقِيَّةِ. يا حَبيبُ! إِنَّهُ مَنْ كانَتْ لَهُ تَقِيَّةٌ رَفَعَهُ اللَّهُ. يا حَبيبُ! مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ تَقِيَّةٌ وَضَعَهُ اللَّهُ. يا حَبيبُ! إِنَّ النّاسَ إِنَّما هُمْ في هُدْنَةٍ فَلَوْ قَدْ كانَ ذٰلِكَ كانَ هٰذا». عنه علیه السّلام‏ في قول اللَّه عزّ وجلّ: «أݩُولٰئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا» قال: «بِما صَبَرُوا عَلَى التَّقِيَّةِ»، «وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ» قال: «الْحَسَنَةُ التَّقِيَّةُ وَ السَّيِّئَةُ الْإِذاعَةُ». عن أبي بصير قال‏: قلت لأبي عبد اللَّه علیه السّلام: ما لنا من يخبرنا بما يكون كما كان عليّ يخبر أصحابه؟ فقال: «بَلىٰ وَ اللَّهِ وَ لٰكِنْ هاتِ حَديثاً واحِداً حَدَّثْتُكَ فَكَتَمْتَهُ». فقال أبو بصير: فو اللَّه ما وجدت حديثاً واحداً كتمته.‏ عنه علیه السّلام قال:‏ «التَّقِيَّةُ في كُلِّ ضَرُورَةٍ وَ صاحِبُها أَعْلَمُ بِها حينَ تَنْزِلُ بِهِ»‏. عن الباقر علیه السّلام قال:‏ «خُلِقَتِ التَّقِيَّةُ لِيُحْقَنَ بِهَا الدَّمُ فَإِذا بَلَغَ الدَّمَ فَلا تَقِيَّةَ». عن أبي بصير قال:‏ سألت أباعبدالله علیه السّلام عن حديث كثير فقال: «هَلْ كَتَمْتَ عَلَيَّ شَيْئاً قَطُّ؟». فبقيت أذكر فلما رأى ما بي قال: «أَمّا ما حَدَّثْتَ بِهِ أَصْحابَكَ فَلا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا الْإِذاعَةُ أَنْ تُحَدِّثَ بِهِ غَيْرَ أَصْحابِكَ».‏ عن أبي عبد اللَّه‏ في قول اللَّه تبارك و تعالى:‏«وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ»‏ قال: «أَمَا وَ اللَّهِ ما قَتَلُوهُمْ بِالسُّيُوفِ وَ لٰكِنْ أَذاعُوا سِرَّهُمْ وَ أَفْشَوْا عَلَيْهِمْ فَقُتِلُوا». من كتاب صفات الشّيعة قال أبو عبد اللَّه علیه السّلام:‏ «لَيْسَ مِنْ شيعَةِ عَلِيٍّ مَنْ لا يَتَّقي».‏ من كتاب التّقيّة للعيّاشيّ قال الصّادق علیه السّلام:‏ «لا دينَ لِمَنْ لاتَقِيَّةَ لَهُ، وَ إِنَّ التَّقِيَّةَ لَأَوْسَعُ ما بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ».‏ و قال علیه السّلام:‏ «مَنْ كانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَتَكَلَّمُ فِي دَوْلَةِ الْباطِلِ إِلّا بِالتَّقِيَّةِ». عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال:‏ «إِنَّ اللَّهَ غير [عَيَّرَ] قَوْماً بِالْإِذاعَةِ» فَقالَ: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ».‏ و عنه علیه السّلام قال:‏‏ «لا خَيْرَ فيمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ، وَ لا إيمانَ لِمَنْ لا تَقِيَّةَ لَهُ». ‏من كتاب المحاسن عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال: «إِنَّ أَبي كانَ يَقُولُ:‏ ما شَيْ‏ءٌ أَقَرَّ لِعَيْنِ أَبيكَ مِنَ التَّقِيَّةِ، إِنَّ التَّقِيَّةَ جُنَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ».‏ عن أبي بصير عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام:‏ «التَّقِيَّةُ مِنْ دينِ اللَّهِ». قلت: من دين اللَّه؟! قال: «إِي وَ اللَّهِ مِنْ دينِ اللَّهِ، وَ لَقَدْ قالَ يُوسُفُ:‏ «أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ»‏ وَ اللَّهِ ما كَانُوا سَرَقُوا شَيْئاً، وَ لَقَدْ قالَ إِبْراهيمُ‏: «إِنِّي سَقيمٌ»‏ وَ اللَّهِ ما كانَ سَقيماً». عن أبي عبد اللَّه علیه‌السّلام قال: «إِذا تَقارَبَ هٰذَا الْأَمْرُ كانَ أَشَدَّ لِلتَّقِيَّةِ». عنه علیه‌السّلام قال: «مَنْ أَفْشىٰ سِرَّنا أَهْلَ‌الْبَيْتِ‌أَذاقَهُ اللَّهُ حَرَّ الْحَديدِ».

[۲۳۳] – المحاسن: ج۱ ص۲۰۶ ب۵ ح۶۱ البرقي، عن أبيه، عن يونس بن عبد الرحمان، عن داود بن فرقد، عمّن حدّثه، عن عبد الله بن شبرمة قال: ما أذكر حديثاً سمعته من جعفر بن محمّد إلّا كاد يتصدّع قلبي قال: قالَ أَبي، عَنْ جَدّي، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ. قال ابن شبرمة: و أقسم بالله ما كذب أبوه على جدّه و لا كذب جدّه على رسول الله صلّی الله علیه و آله فقال: قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:. و الكافي: ج۱ ص۴۳ ح۹ عليّ بن إبراهيم، عن محمّد بن عيسى، عن يونس، عن داود بن فرقد، عمّن حدّثه، عن ابن‌شبرمة – مانند المحاسن-.و الأمالي، الشیخ الصدوق: ص۴۲۱ المجلس۶۵ ح۱۶حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رحمه الله قال: حدّثنا عليّ بن إبراهيم بن هاشم، عن محمّد بن عيسى بن عبيد، عن يونس بن عبد الرحمان، عن داود بن فرقد، عن ابن‌شبرمة-مانند المحاسن-. و روضة الواعظين: ج۱ ص۱۰ و عوالي اللئالي العزيزيّة: ج۴ ص۷۵ ح۶۰٫

[۲۳۴] – قرب الإسناد: ص۱۱ ح۳۵- قال: و حدّثني مسعدة بن صدقة قال: حدّثني جعفر بن محمّد، عن أبيه عليهما السّلام: أنّ عليّاً عليه السّلام قال‏:. و الكافي: ج۱ ص۵۷ ح۱۷- عليّ بن إبراهيم ،عن هارون بن مسلم، عن مسعدةبن صدقة قال: حدّثني‏ جعفر عن أبيه علیهما السّلام: أنّ عليّاً علیه السّلام قال:.

[۲۳۵] – منهاج الوصول في معرفة الأصول، القاضي البيضاوي: ص۷۳ أخرج البخاري و مسلم، عن عمرو بن العاص، عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، أنّه قال: إذا حكم الحاكم فاجتهد ثمّ أصاب فله أجران، و إذا حكم ثمّ أخطأ فله أجر واحد. و روي مرسلا عن النبيّ صلّى اللّه عليه و آله أنّه قال: من أصاب فله أجران، و من أخطأ فأجر واحد. کتاب البخاري: كتاب الإعتصام: باب أجر الحاكم إذا اجتهد فأصاب أو أخطأ؛ صحيح مسلم تحقيق: محمّد فؤاد عبد الباقي، كتاب الأقضية ح۱۵؛ سنن ابن ماجة تحقيق: محمّد فؤاد عبد الباقي: ج۲ ص۷۷۶ ب۲، كتاب الأحكام ح۲۳۱۴٫ غير أنّه قال:« فأصاب» و «فأخطأ» بدل ما في الصحيحين من:«ثمّ أصاب» و«ثمّ أخطأ». و أخرجه الترمذي، عن أبي هريرة (و متن الحديث كما في سنن ابن ماجة)، سنن الترمذي تحقيق: محمّد فؤاد عبد‌الباقي: ج۳ ص۶۱۵ح۱۳۲۶٫

مفاتيح الغيب: ج‏۱۶ ص۵۹ قوله: و من اجتهد فأخطأ فله‏ أجر واحد.

أنوار التنزيل و أسرار التأويل: ج۲ ص۳۲و لقوله عليه الصلاة و السّلام:‏ من اجتهد فأصاب فله أجران و من أخطأ فله‏ أجر واحد.

روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم : ج۱ ص۵۰۳ و قرأ عكرمة قتل فيه و كذا في‏ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ أي عظيم وزرا، و فيه تقرير لحرمة القتال في الشهر الحرام، و أن ما اعتقد من استحلاله صلّى اللّه عليه و سلّم القتال فيه باطل، و ما وقع من أصحابه عليه الصلاة و السّلام كان من باب الخطأ في الاجتهاد و هو معفو عنه، بل‏ من اجتهد و أخطأ فله‏ أجر واحد- كما في الحديث، و الحكمة في ذلك أنّ الاختلاف و التفرّق المنهىّ عنه إنّما هو المؤدّى إلى الفتنة و التعصّب و تشتيت الجماعة؛ فأمّا الإختلاف في الفروع فهو من محاسن الشريعة. قال النبيّ صلّى اللّه عليه و سلّم‏: إذا اجتهد الحاكم فأصاب فله أجران، و إذا اجتهد فأخطأ فله‏ أجر واحد. و روي‏ أنّ له إن أصاب عشرة أجور. قوله صلّى اللَّه عليه و سلّم: إذا اجتهد الحاكم فأصاب فله أجران و إذا اجتهد فأخطأ فله أجر واحد.‏

إمتاع الأسماع بما للنّبيّ من الأحوال و الأموال و الحفدة و…: ج۱۶ ص۴۵۱ الأحكام إلى اجتهاد العلماء، و أنّه أحرز من أصاب منهم الأجرين الموعودين: أحدهما بالاجتهاد و الآخر بإصابة العين بما عليها من الدلالة في الكتاب و السّنّة و إنّه أحرز من اجتهد فأخطأ أجراً واحداً باجتهاده، و رفع إثم الخطأ عنه و ذلك في أحكام الشريعة التي لم يأت بيانها نصّاً، و إنّما ورد خفيّاً. و فيما سبق من قوله صلّى اللّه عليه و سلّم [إذا اجتهد الحاكم فأصاب، فله أجران. و إذا اجتهد فأخطأ، فله أجر ٌواحد] دليل على أنّه وكّل بيان بعض الأحكام إلى اجتهاد العلماء، و أنّه أحرز من أصاب منهم الأجرين الموعودين، أحدهما بالإجتهاد، و الآخر بإصابة العين المطلوبة بما عليها من الدلالة في الكتاب أو السّنّة، و إنّه أحرز من اجتهد، فأخطأ أجراً واحداً باجتهاده، و رفع اثم الخطأ عنه، و ذلك في أحكام الشريعة التي لم يأت بيانها نصّاً، و إنّما ورد خفيّاً.

مسند احمد: ج۴ ص۲۰۵حدثني أبي ثنا هاشم قال ثنا الفرج عن ربيعة بن يزيد عن عقبة بن عامر عن النبي صلى الله عليه وسلم مثله غير أنه قال فان اجتهدت فأصبت القضاء فلك عشرة أجور وان اجتهدت فأخطأت فلك أجر واحد.

سنن الترمذي: ج۲ ص۳۹۳ ب۲ باب ما جاء في القاضي يصيب ويخطئ الرقم۱۳۴۱ حدثنا حسين بن مهدي. حدثنا عبد الرزاق. حدثنا معمر، عن سفيان الثوري، عن يحيى بن سعيد، عن أبي بكر بن محمد بن عمرو بن حزم، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب، فله أجران. وإذا حكم فأخطأ فله أجر واحد. و في الباب عن عمرو بن عاص و عقبة بن عامر. حديث أبي‌هريرة حديث حسن غريب من هذا الوجه. لا نعرفه من حديث سفيان الثوري، عن يحيى بن سعيد، إلا من حديث عبد الرزاق عن معمر، عن سفيان الثوري.

مجمع الزوائد: ج۴ ص۱۹۶(باب اجتهاد الحاكم) عن عبد الله بن عمر أن خصمين اختصما إلى عمرو بن العاص فقضى بينهما فسخط المقضى عليه فأتى النبيّ صلّى الله عليه و سلّم فأخبره فقال رسول الله صلّى الله عليه و سلّم إذا قضى القاضي فاجتهد وأصاب فله عشرة أجور وإذا اجتهد وأخطأ فله أجر أو أجران . رواه أحمد والطبراني في الأوسط و فيه سلمة بن السوم و لم أجد من ترجمة بعلم. وعن عمرو بن العاص قال جاء رسول الله صلّى الله عليه و سلّم خصمان قال لعمرو إقض بينهما قال أنت أولى بذلك منى يا رسول الله قال وإن كان قال فإذا قضيت بينهما فمالي قال إن كنت قضيت بينهما فأصبت القضاء فلك عشر حسنات وإن أنت اجتهدت فأخطأت فلك حسنة قلت له في الصحيح ان أصبت فلك أجران وإن أخطأت فلك أجر رواه أحمد و الطبراني في الكبير و فيه من لم أعرفه. وروى الإمام أحمد باسناد رجاله رجال الصحيح إلى عقبة بن عامر عن النبيّ صلّى الله عليه و سلّم قال مثله غير أنه قال إن اجتهدت فأصبت فلك عشرة أجور وإن اجتهدت فأخطأت فلك أجر واحد. و عن عقبة بن عامر الجهني قال جئت إلى رسول‌الله صلّى الله عليه و سلّم وعنده خصمان يختصمان فقال لي اقض بينهما فقلت بأبي وأمي أنت أولى بذلك منى فقال إقض بينهما فقلت على ماذا قال اجتهد فان أصبت فلك عشر حسنات وإن لم تصب فلك حسنة . رواه الطبراني في الصغير و الأوسط و فيه حفص بن سليمان الأسدي و هو متروك، و تقدم قبل هذا أن أحمد رواه باسناد رجاله رجال الصحيح. و عن بريده عن النبي صلى الله عليه وسلم قال القضاة ثلاثة فرجل قضى فاجتهد فأصاب فله الجنة و رجل قضى فاجتهد فأخطأ فله الجنة و رجل قضى بجور ففي النار قلت روى له أبو داود القضاة ثلاثة قاض في الجنة و قاضيان في النار فقط رواه الطبراني في الأوسط و رجاله رجال الصحيح.

المصنّف لعبد الرزّاق الصنعاني: ج۱۱ ص۳۲۸٫ الرقم۲۰۶۷۴ أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن موسى بن إبراهيم رجل من آل أبي ربيعة أنه بلغه أن أبا بكر حين استخلف قعد في بيته حزينا ، فدخل عليه عمر ، فأقبل على عمر يلومه، و قال: أنت كلفتني هذا، و شكا إليه الحكم بين الناس، فقال له عمر: أما علمت أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: إن الوالي إذا اجتهد فأصاب الحكم فله أجران، وإذا اجتهد فأخطأ فله أجر واحد، قال: فكأنه سهل على أبي بكر حديث عمر. و الرقم۲۰۶۷۵ أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن قتادة أن عليا قال: القضاة ثلاثة: قاض اجتهد فأخطأ في النار، وقاض رأى الحق فقضى بغيره في النار، وقاض اجتهد فأصاب في الجنة.

السسنن الکبری، النسّائيّ: ج۳ ص۴۶۱ باب ثواب الإصابة في الحكم بعد الاجتهاد لمن له أن يجتهد الرقم۵۹۱ أخبرنا إسحاق بن إبراهيم قال أنا عبد العزيز بن محمد قال حدثني يزيد بن عبد الله بن أسامة بن الهاد عن محمد بن إبراهيم عن بسر بن سعيد عن أبي قيس مولى عمرو بن العاص عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران وإذا حكم فاجتهد فأخطأ فله أجر واحد. قال بن الهاد فحدثت أبا بكر بن عمرو بن حزم فقال هكذا حدثني أبو سلمة عن أبي هريرة قال إسحاق لم أفهم عمرو بن العاص من  و الرقم۵۹۱۹ أخبرنا إسحاق بن إبراهيم قال أنا المقرئ قال ثنا حياة بن شريح عن يزيد بن الهاد كلا الحديثين بإسنادهما سواء مثله. و الرقم۵۹۲۰ أخبرنا إسحاق بن منصور قال حدثنا عبد الرزاق قال أنبأنا معمر عن سفيان عن يحيى بن سعيد عن أبي‌بكر محمد بن عمرو بن حزم عن أبي سلمة عن أبي هريرة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا حكم الحاكم فاجتهد فأصاب فله أجران وإذا اجتهد فأخطأ فله أجر.

سنن الدارقطني: ج۴ ص۱۲۹كتاب في الأقضية والأحكام وغير ذلك الرقم۴۱۱ حدثنا أبو‌الحسن علي بن عبد الله بن مبشر، نا أحمد بن سنان القطان، نا يزيد بن هارون، عن فرج بن فضالة، عن محمد بن عبد الأعلى بن عدي، عن أبيه، عن عبد الله بن عمرو قال: جاء رجلان يختصمان إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم، لعمرو بن العاص: أقض بينهما، قال: و أنت ها هنا يا رسول الله؟ قال: نعم، قال: على ما أقضي، قال: إن اجتهدت فأصبت لك عشرة أجور، وإن اجتهدت فأخطأت فلك أجر واحد. و الرقم۴۴۱۲ نا أبو مبشر، نا أحمد بن سنان، نا يزيد بن هارون، نا فرج بن فضالة عن ربيعة ابن يزيد، عن عقبة بن عامر، عن النبي صلى الله عليه وسلم بمثله، إلا أنه جعل مكان الأجور: حسنات. و الرقم۴۴۱۳ حدثني أبو سهل بن زياد أحمد بن محمد بن عبد الله، نا بشر بن موسى، نا أبو عبد الله محمد بن الفرج بن فضالة، حدثني أبي الفرج بن فضالة، عن ربيعة بن يزيد الدمشقي، عن عقبة بن عامر قال: جاء خصمان إلى رسول‌الله صلى الله عليه وسلم يختصمان، فقال لي: قم يا عقبة أقض بينهما، قلت يا رسول الله أنت أولى بذلك مني، قال: و إن كان، أقض بينهما، فإن اجتهدت فأصبت فلك عشرة أجور، وإن اجتهدت فأخطأت فلك أجر واحد.  و الرقم۴۴۱۴ نا أبو عبيد القاسم بن إسماعيل، نا القاسم بن هاشم، نا علي بن عياش، نا أبو مطيع معاوية بن يحيى، عن ابن لهيعة، عن أبي المصعب المعافري، عن محرر بن أبي هريرة عن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: إذا قضى القاضي فاجتهد فأصاب كانت له عشرة أجور، وإذا قضى فاجتهد فأخطأ كان له أجران.

شعب الإیمان البیهقي: ج۶ ص۷۴ الرقم۷۵۳۰ أخبرنا أبو عبد الله الحافظ أنا أبو عبد الله الصنعاني نا إسحاق بن إبراهيم أنا عبد الرزاق أنا معمر عن موسى بن إبراهيم عن رجل من آل أبي ربيعة أنه بلغه أن أبا بكر حين استخلف قعد في بيته حزينا فدخل عليه عمر فأقبل على عمر يلومه فقال أنت كلفتني هذا وشكا إليه الحكم بين الناس فقال عمر أو ما علمت أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال إن الوالي إذا اجتهد فأصاب الحق فله أجران وإذا اجتهد فأخطأ فله أجر واحد قال و كأنه سهل على أبي بكر حديث عمر.  و الرقم۷۵۳۱ أخبرنا أبو محمد بن يوسف أنا أحمد بن سعيد الأخميمي نا موسى بن الحسن نا الحسن بن بشر بن سلم النخعي نا شريك بن عبد الله النخعي عن الأعمش عن سعد بن عبيدة عن ابن بريدة الأسلمي عن أبيه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم القضاة ثلاثة قاضيان في النار وقاض في الجنة قاض قضى بغير الحق وهو يعلم فذلك في النار وقاض قضى وهو لا يعلم فأهلك حقوق الناس فذلك في النار وقاض قضى بالحق فذلك في الجنة.

بقیه مصادر خبر در کتب عامّه:

السنن الكبرى: ج۳ ص۴۶۱، كتاب القضاء، الرقم ۵۹۱۸/۱ و ۵۹۲۰/۳ و مسند أحمد: ج۵ ص۲۲۲( ۴: ۱۹۸)، و ص۲۳۱( ۲۰۴) الرقم۱۷۳۶۰٫

[۲۳۶] – این سخن کافر زندیق قاضی ابوبکر محمّد بن عبد الله، ابن العربیّ المالکی علیه لعائن الله تتری در کتاب العواصم و القواصم ص۲۳۲ متوفای ۵۴۳ است که نوشته: إنّ الحسین قتل بشریعة جدّه.

[۲۳۷] – المحاسن: ج۱ ص۲۰۵ ح۶۰ البرقي، عن الحسن بن محبوب، عن عليّ بن رئاب، عن أبي عبیدة الحذّاء، عن أبي جعفر علیه السّلام قال:. و الكافي: ج۷ ص۴۰۹ ح۲محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد- بقیه سند و متن مانند المحاسن-. و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۲۲۳ ب ح۲۳ أحمد بن محمّد… . و دعائم الإسلام: ج‌۱ ص۹۷ عن أبي جعفر علیه السّلام.

[۲۳۸]– صحيفة الرّضا علیه‌السّلام: ح۷ و بإسناده قال: قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:.

[۲۳۹] – المحاسن: ج۱ ص۲۰۵ ح۵۹ أحمد البرقي، عن أبیه، عن فضالة بن أیّوب، عن إسماعیل بن زیاد، عن أبي عبد الله علیه السّلام: قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:. و رواه، عن أبي عبد الله الجامورانيّ، عن الحسن بن عليّ بن أبي حمزة، عن الحسن بن أبي العلاء، عن أبي عبد الله، عن آبائه علیهم السّلام مثله. و دعائم الإسلام: ج‌۱ ص۹۶ و عنه، عن رسول اللَّه صلّی الله علیه و آله أنّه قالَ: «مَنْ أَفْتىٰ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلائِكَةُ السَّماءِ وَ مَلائِكَةُ الْأَرْضِ».

المحاسن: ج۱ ص۲۰۵ ح۵۸ البرقي، عن محمّد بن عیسی، عن جعفر بن محمّد أبي‌الصّبّاح، عن إبراهیم بن أبي سمّاك، عن موسى بن بكر قال: قال أبو الحسن علیه السّلام.

[۲۴۰] – الكافي: ج۱ ص۵۸ ح۱۷عليّ بن إبراهيم، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة قال: حدّثني‏ جعفر، عن أبيه علیهما السّلام:.

[۲۴۱] – دعائم الإسلام ج‌۲ ص۵۲۸ ح۱۸۷۷ و عن رسول اللَّه صلّی الله علیه و آله أنّه قال:.

[۲۴۲] – عوالي اللئالي العزيزيّة: ج۴ ص۶۵ ح۲۲ و قال صلّی الله علیه و آله:.

[۲۴۳] – الكافي: ج۷ ص۴۰۷  باب أصناف القضاة …ح۱ عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن خالد، عن أبيه، رفعه عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «الْقُضاةُ أَرْبَعَةٌ… ». و من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۴باب أصناف القضاة و وجوه الحكم …ح۳۲۲۱ قال الصّادق علیه السّلام: – (مانند الکافي‌ شریف و زیادت دارد): «وَ مَنْ حَكَمَ بِدِرْهَمَيْنِ بِغَيْرِ ما أَنْزَلَ‏ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فَقَدْ كَفَرَ بِاللَّهِ تَعالىٰ». و الخصال: ج۱ ص۲۴۷ ح۱۰۸ حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رضي الله عنه قال: حدّثنا عليّ بن الحسين السعدآبادي قال: حدّثنا أحمد بن أبي عبد الله البرقي، عن أبيه، عن محمّد بن أبي عمير رفعه إلى أبي عبد الله علیه السّلام – مانند الکافي‌ تا): «فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ». و المقنع: ص۳۹۵باب القضاء و الأحكام: «و اعلم أنّ القضاة أربعة: قاضٍ قضىٰ بالباطل و هو يعلم أنّه باطل فهو في النار، و قاض قضىٰ بالباطل و هو لا يعلم أنّه باطل فهو في النار، و قاض قضىٰ بالحقّ و هو لا يعلم أنّه حقّ فهو في النار، و قاض قضى بالحقّ و هو يعلم أنّه حقّ فهو في الجنّة».

تهذيب الأحكام: ج۶ ص۲۱۸ ب۸۷ ح۵ مانند الکافي‌ شریف.

ر.ک. الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السّلام: ص۲۶۰ ب۳۹ و تحف العقول: ص۳۶۵ و المقنعة: ص۷۲۲ كتاب القضاء و الشهادات و القصاص و الديات:  و روي عن أمير المؤمنين علیه السّلام أنّه قال:‏ «الْقُضاةُ أَرْبَعَةٌ ثَلاثَةٌ مِنْهُمْ فِي النّارِ وَ واحِدٌ فِي الْجَنَّةِ… ». و معدن الجواهر و رياضة الخواطر: ص۴۱ باب ذكر ما جاء في أربعة، و السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي (و المستطرفات): ج۳ ص۵۴۱ و پس از ذکر حدیث فرموده: و هذا صريح بوقوف الحكم على العلم و وجوبه، و استحقاق العالم به الثواب، و فساده من دونه، و استحقاق الحاكم من دونه النّار، و قد تجاوز التحريم بالحكم بالجور و التحاكم إلى حكامه، إلى تحريم مجالسة اهله. و عوالي اللئالي العزيزيّة: ج۳ ص۵۱۷ باب القضاء …ح۱۲٫

[۲۴۴] – العدّة في أصول الفقه، شیخ الطائفة الحقّة الطوسيّ: ج‏۲  ص۷۲۴ فذهب أكثر المتكلّمين و الفقهاء إلى أنّ كلّ مجتهد مصيب في اجتهاده و في‏ الحكم، و هو مذهب أبي‌عليّ و أبي هاشم‏ (الجبّائیّان)، و أبي الحسن‏ الکرخيّ، و أكثر المتكلّمين، و إليه ذهب أبوحنيفة و أصحابه فيما حكاه أبو الحسن‏عنهم، و قد حكى غيره من العلماء عن أبي‌حنيفة خلافه‏. و ذهب الأصمّ، و بشر المريسي إلى أنّ الحقّ في واحد من ذلك و هو ما يقولون به، و إنّ ما عداه خطأ، حتّى قال الأصمّ: إنّ حكم الحاكم ينقض به، و يقولون: إنّ المخطئ غير معذور في ذلك، إلّا أن يكون خطؤه صغيرا، و أنّ سبيل ذلك سبيل الخطأ في أصول الدّيانات‏. و ذهب أهل الظّاهر فيما عدا القياس من الاستدلال و غيره إلى أنّ الحقّ من ذلك في واحد. و أمّا الشّافعي فانّ كلامه مختلف في كتبه: فربّما قال: إنّ الحقّ في واحد، و عليه دليل قائم، و إنّ ما عداه خطأ. و ربّما مرّ في كلامه أنّه مجتهد قد أدّى ما كلّف. و ربّما يقول: إنّه قد أخطأ خطأ موضوعا عنه‏. و قد اختلف أصحابه في حكاية مذهبه‏: فمنهم من يقول: إنّ الحقّ في واحد من ذلك، و أنّ عليه دليلا و إن لم يقطع على الوصول إليه، و إنّ ما عداه خطأ، لكنّ الدّليل على الصّواب من القولين لمّا غمض و لم‌يظهر، كان المخطئ معذورا. و منهم من يحكي: أنّ كلّ مجتهد مصيب في اجتهاده و في الحكم، و إن كان أحدهما يقال فيه قد أخطأ، الأشبه عند اللَّه‏. و الّذي أذهب إليه و هو مذهب جميع شيوخنا المتكلّمين، المتقدّمين‏ و المتأخّرين، و هو الّذي اختاره سيدنا المرتضى قدس اللَّه روحه، و إليه كان يذهب شيخنا أبو عبد اللَّه رحمه اللَّه: أنّ‏ الحقّ‏ واحد و أنّ عليه دليلا، من خالفه كان مخطئا فاسقا.

الصراط المستقيم إلى مستحقّي التقديم: ج۳ ص۲۳۶ و أباحوا الخطأ في الشريعة فقد ذكر في الجمع بين الصحيحين أنّ النبيّ صلّی الله علیه و آله قال:‏ من اجتهد فأصاب فله أجران و من أخطأ فله أجر واحد.

الحاشية على أصول الكافي (استر آبادى): ص۹۷ و على القول الأوّل كلّ مجتهد مصيب صرّحوا بذلك، وعلى الثاني والثالث للمجتهد المصيب أجران وللمخطئ أجر واحد صرّحوا بذلك. و ص۱۰۰ و أصحاب المذهب الرابع يقولون: من خالف حكم الله فهو مخطئ‏ فاسق، وأصحاب المذهب الأوّل يقولون: كلّ مجتهد مصيب، وأصحاب المذهب الثاني والثالث يقولون: من خالف حكم الله معذور و له أجر واحد، ومن وافقه له أجران.

الذريعة إلى حافظ الشريعة (شرح أصول الكافي جيلانى): ج۱ ص۹۰ و وجه أنّ هذا الوجه لا يهنأ لبعض الطباع أنّ المركوز فيه أنّ غرضهم عليهم السّلام بيان طريق العمل عند ورود الخبرين المختلفين أن يقترب من الحكم الواقعيّ، كما هو دأب المخطّئة من أهل الخلاف الذين يقولون على المجتهد أن يبذل الوسع في تقوية الظّنّ بالحكم الواقعيّ بأيّ وجه أمكنه، فإن أصاب فله أجران، وإن أخطأ فله أجر واحد، ومن استبصر بطريق أهل البيت عليهم السّلام علم أنّ في البين مباينة كلّيّة، و الحقّ أنّه لم يبهم شي‏ء من الأحكام، بل الكلّ محفوظ عند أهل الذكر، و امر الناس بالسؤال عنهم، فإن تمكّنوا بإفتاء الأحكام الواقعيّة فالعمل عليها، وإلّا فعلى الأحكام الواصليّة على وجه التسليم لهم، لا على أنّه مظنون.

وفي الرسالة المذكورة أيضا عن الحسن بن الجهم: قلت للعبد الصالح عليه السّلام: هل يسعنا فيما يرد علينا منكم إلّاالتسليم لكم؟ فقال: لا وَ اللهِ لا يَسَعُكُمْ إِلَّاالتَّسْليمَ لَنا. قلت: فيروى عن أبي عبدالله عليه السّلام شي‏ء، ويروى عنه خلافه، بأيّهما نأخذ؟ قال: «بِما خالَفَ الْقَوْمَ، وَ ما وافَقَ الْقَوْمَ فَاجْتَنِبْهُ». و روي بهذا الإسناد عن أبي عبدالله البرقي، عن أبيه، عن محمّد بن عبيدالله: قلت لأبي الحسن الرّضا عليه السّلام: كيف نصنع بالخبرين المختلفين؟ فقال: «إِذا وَرَدَ عَلَيْكُمْ حَديثانِ مُخْتَلِفانِ، فَانْظُروا ما يُخالِفُ مِنْهُمَا الْعامَّةَ فَخُذوهُ، وَ انْظُروا ما يُوافِقُ أَخْبارَهُمْ فَدَعوهُ». الصنف الرابع: في العرض على الكتاب أوّلا، وإن لم يوجد في الكتاب، فالعرض على أخبار العامّة. روى صاحب الفوائد عن الشيخ قطب الدين الراوندي بإسناده عن الصادق عليه السّلام، قال: «إِذا وَرَدَ عَلَيْكُمْ‏ حَديثانِ‏ مُخْتَلِفانِ‏ فَاعْرِضُوهُما عَلىٰ كِتابِ اللَّهِ، فَما وافَقَ كِتابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَ ما خالَفَ كِتابَ اللَّهِ فَرُدُّوهُ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُما في كِتابِ اللَّهِ فَاعْرِضُوهُما عَلىٰ أَخْبارِ الْعامَّةِ، فَما وافَقَ أَخْبارَهُمْ فَذَرُوهُ، وَ ما خالَفَ أَخْبارَهُمْ فَخُذُوهُ».

أقول: الظاهر أنّ المخاطبين من لهم التمكّن من تمييز الناسخ من المنسوخ، والمحكم من المتشابه، فامروا بالعرض أوّلاً على الكتاب عسى أن يظفروا بما يوجب لهم العلم بأنّ متضمّن أحد الخبرين حكم واقعيّ، فإن لم يظفروا، فالعرض على أخبار العامّة المفيد لمعرفة مخالفها، وذلك من باب التسليم و الإطاعة، لا لأنّ خلافهم حكم واقعيّ البتّة؛ إذ ربما يتّفق أن يكون في أخبارهم حكم واقعيّ، والخبر المخالف لها كذباً موضوعاً أو ممّا شبه للراوي. الصنف الخامس: في العرض على الكتاب، وفيه زيادة أنّ العرض على السنّة المقطوع بها لفظاً و معنىً في حكم العرض على الكتاب. سيجي‏ء في باب الأخذ بالسنّة و شواهد الكتاب عن عبدالله بن أبي يعفور، قال: سألت أبا عبدالله عليه السّلام عن اختلاف الحديث يرويه من نثق به، ومنهم من لا نثق به، قال: «إِذا وَرَدَ عَلَيْكُمْ‏ حَديثٌ‏ فَوَجَدْتُمْ لَهُ شاهِداً مِنْ كِتابِ اللَّهِ أَوْ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ إِلّا فَالَّذي جاءَكُمْ بِهِ أَوْلىٰ بِهِ».

الرسائل الأحمديّة، أحمد بن صالح آل‌طعّان البحراني القطیفي: ج‌۳ ص۲۲۸ و قد علم ممّا مرّ أنّ الاجتهاد المذموم هو المبنيّ على القواعد المحدَثة التي اخترعها أبو حنيفة، و أمّا ما رووه خذلهم اللّٰه من أنّ المجتهد المصيب له أجران و المخطئ له أجرٌ واحدٌ، فهو من موضوعاتهم ليؤيّدوا به اجتهادهم، و علىٰ تقدير صحّته فهو محمولٌ على الإجتهاد في متعلّقات الأحكام في ردّ الفرع إلى الأصل المسوّغ العمل به، لا في نفس الحكم بأنْ يجزم بأنّ هذا حكم اللّٰه. و أمّا ما تستعمله أصحابنا من النظر في الكتاب و السنّة و ردّ الفروع إلى الأُصول فقد أُمروا به فقالوا:‌ «حَديثٌ تَدْريهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ حَديثٍ تَرْويهِ‌، وَ‌ عَلَيْنا أَنْ نُلْقِيَ إِلَيْكُمُ الْأُصولَ، وَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُفَرِّعوا‌، وَ‌ عَلَيْنا إِلْقاءُ الْأُصولِ وَ عَلَيْكُمُ التَّفْريعَ». و لا معنىٰ للتفريع إلّا إجراء أحكام الكلّيّات إلىٰ جزئيّاتها، بل قد يراد من إلقاء الأُصول إلقاء نفس الأحكام بالأُصول من الكلام التي يتفرّع عليها غيرها من متعلّقاتها، و من التفريع تفريع لوازمها و ما يتعلّق بها كقولهم عليهم السّلام.‌

صراط النجاة، آیة الله الشیخ میرزا جواد التبريزي: ج‌۱۰ ص۴۲۴  (۱۱۸۹) ما صحّة الحديث (من أجتهد و أصاب فله أجران و من أجتهد و أخطأ فله أجر واحد)؟ بسمه تعالى لم يرد هذا الحديث من طرقنا المعتبرة فلا يعوّل عليه و اللّٰه العالم.

الوسائل إلى غوامض الرسائل: ص۱۷۷ يفهم من كلام المصنّف رحمه اللّه: و قد اشتهر أنّه لم يطّلع فيه على رواية، لكنّ المحقّق القمّيّ رحمه اللّه قد اطّلع عليها و نقلها في القوانين: ج۲ ص ۲۱۶مرسلة عن النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و سلم، و قال رحمه اللّه: ورد عن النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و سلم أنّه قال: إذا اجتهد الحاكم فأصاب، فله أجران، و إن أخطأ فله‏ أجر واحد … . و الشيخ ابن أبي جمهور الأحسائيّ رحمه اللّه قال في عوالي اللآلي: ج۴ ص۶۳ ح۱۶و روي عنه صلّى اللّه عليه و آله و سلم أنّه قال: من اجتهد و أصاب فله حسنتان، و من اجتهد و أخطأ فله حسنة. و هذا المضمون ذكره أيضا المحدّث المجلسيّ رحمه اللّه بغير عنوان الحديث و قال رحمه اللّه: مرآة العقول: ج۱ ص۲۰۰ ذیل الحدیث۱۹ المجتهد بعد استفراغ الوسع قد يصيب، و قد يخطئ؛ و المخطئ مصاب؛ لبذل جهده، و خطأه مغتفر، و للمصيب أجران: أحدهما لإصابته، و الآخر لاجتهاده … . إعلم أنّ اشتهار هذا الحديث بين العامّة أكثر من اشتهاره بين الإماميّة رضوان اللّه عليهم. و قد أورده عن النبيّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم أكثر أصحاب الصحاح و المسانيد كالبخاريّ و مسلم في صحيحيهما و أحمد في مسنده و غيرهم.‏

نهاية الوصول إلى علم الأصول،  العلامة الحلّي: ج‏۵  ص۱۷۳ الرابع: مخالفه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم في الحكم كافر، لقوله تعالى: «فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتّىٰ يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ»‏ (سوره (۴) النساء آیه۶۶)، و المخالف في الاجتهاد لا يكفّر، لأنّ الرجل إذا اجتهد و أخطأ فله‏ أجر واحد بحكم النّصّ، و المستوجب للأجر لا يحكم بكفره.

[۲۴۵] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۳۸۲ ح۱۱۲۴٫ از او: وسائل الشيعة: ج۸ ص۳۰۲ ب۶ ح۱۰۷۲۸- ۱٫

[۲۴۶] – من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۴۰۷ ح۱۲۱۱٫ از او: وسائل الشيعة: ج۸ ص۳۰۲ ب۶ ح۱۰۷۲۹- ۲٫

[۲۴۷] – التهذیب.

[۲۴۸] – الكافي: ج۳ ص۳۸۱ ح۸ جماعة، عن أحمد بن محمّد، عن الحسين بن سعيد، عن الهيثم بن واقد، عن‏ الحسين بن عبد الله الأرجانيّ، عن أبي ‌عبد الله علیه السّلام. من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۴۰۷ ح۱۲۱۰ و روى الحسين بن عبد الله الأرّجانيّ عنه علیه السّلام أنّه قال: «مَنْ صَلّىٰ في مَسْجِدِهِ‏ ثُمَّ أَتىٰ مَسْجِداً مِنْ مَساجِدِهِمْ فَصَلّىٰ مَعَهُمْ‏ خَرَجَ بِحَسَناتِهِمْ». تهذيب الأحكام: ج۳ ص۲۷۰ ب۲۵ ح۷۷۸- ۹۸ عنه (الحسين بن سعيد)، عن الهيثم بن واقد، عن الحسن بن عبد اللَّه الأرّجانيّ، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال: «مَنْ‏ صَلّىٰ‏ في‏ مَنْزِلِهِ‏ ثُمَ‏ أَتىٰ مَسْجِداً مِنْ مَساجِدِهِمْ فَصَلّىٰ فيهِ خَرَجَ بِحَسَناتِهِمْ». از آن ها: وسائل الشيعة: ج۸ ص۳۰۴ ب۶ ح۱۰۷۳۶- ۹٫

[۲۴۹] – تهذيب الأحكام: ج۳ ص۲۷۰ ب۲۵ ح۷۷۴-۹۴ محمّد بن عليّ بن محبوب، عن القاسم بن عروة، عن عبيد بن‏ زرارة، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قلت: إنّي أدخل المسجد و قد صلّيت فأصلّي معهم فلا أحتسب بتلك الصلاة. قال: «لا بَأْسَ وَ أَمّا أَنَا فَأُصَلّي‏ مَعَهُمْ‏ وَ أُريهِمْ أَنّي أَسْجُدُ وَ ما أَسْجُدُ». از او: وسائل الشيعة: ج۸ ص۳۰۴ ب۶ ح۱۰۷۳۵- ۸٫

[۲۵۰] – تهذيب الأحكام: ج۳ ص۲۷۰ ب۲۵ ح۷۷۵- ۹۵ عنه (محمّد بن عليّ بن محبوب)، عن أحمد بن محمّد، عن أبيه، عن ابن المغيرة، عن ناصح المؤذّن قال: قلت لأبي عبد الله علیه السّلام: إنّي‏ أصلّي‏ في‏ البيت‏ و أخرج إليهم. قال: «اجْعَلْها نافِلَةً وَ لا تُكَبِّرْ مَعَهُمْ فَتَدْخُلَ مَعَهُمْ فِي الصَّلاةِ فَإِنَّ مِفْتاحَ الصَّلاةِ التَّكْبيرُ». از او: وسائل الشيعة: ج۸ ص۳۰۴ ب۶ ح۱۰۷۳۴-۷٫

[۲۵۱]– به جواهر الکلام جلد۴۳ صفحه ۴۲۱ الی۴۴۳ مراجعه نمایید.

[۲۵۲] – سوره (۴) النساء آیه٣٥.                              

[۲۵۳]– سوره(۴۹) الحجرات آیه١٤.

[۲۵۴] – در کتاب‌های حدیث روایات بسیاری در اصالت ولایت و براءت در اسلام وجود دارد، و از آن‌ها کتاب شریف الکافي‌ باب دعائم الإسلام پانزده حدیث بر این معنی آورده است‌که: بني الإسلام، دعائم الإسلام، أثافيّ الإسلام، بناء الإسلام، الدّین الّذي لا یقبل فیه العمل، الدّین الّذي فرض الله علی العباد ما لا یسعهم جهله و لا یقبل منهم غیره، حدود الإیمان …: الولایة، الولایة لنا أهل البیت و البرائة من عدوّنا، الولایة و لم یناد بشيء کما نودي بالولایة في الغدیر، ولایة ولّیّنا و عداوة عدوّنا و التّسلیم لنا، … .  و از آن است: الكافي: ج۲ ص۲۱ باب دعائم الإسلام …ح۹ به سند صحیح خود از عيسى بن السری گفت: به امام جعفر صادق علیه السّلام عرض کردم: حدّثني عمّا بنيت عليه دعائم‏ الإسلام‏ إذا أنا أخذت بها زكى عملي و لم يضرّني جهل ما جهلت بعده. فقال:‏ «شَهادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، وَ الْإِقْرارُ بِما جاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَ حَقٌّ فِي الْأَمْوالِ مِنَ الزَّكاةِ، وَ الْوَلايَةُ الَّتي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِها وَلايَةُ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِمْ وَ سَلَّمَ، فَإِنَّ رَسُولَ‌اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قالَ: مَنْ ماتَ وَ لا يَعْرِفُ إِمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً، قالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ‏» فَكانَ عَلِيٌّ عَلَیْهِ السَّلامُ، ثُمَّ صارَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَسَنُ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ الْحُسَيْنُ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، ثُمَّ هٰكَذا يَكُونُ الْأَمْرُ. إِنَّ الْأَرْضَ            لا تَصْلُحُ إِلّا بِإِمامٍ، وَ مَنْ ماتَ لا يَعْرِفُ إِمامَهُ ماتَ ميتَةً جاهِلِيَّةً، وَ أَحْوَجُ ما يَكُونُ أَحَدُكُمْ إِلىٰ مَعْرِفَتِهِ إِذا بَلَغَتْ نَفْسُهُ هاهُنا- قال:- و أهوى بيده إلى صدره- يَقُولُ حينَئِذٍ: لَقَدْ كُنْتُ عَلىٰ أَمْرٍ حَسَنٍ». تفسير فرات الكوفی: ص۱۰۹ ح۱۱۱و تفسير العيّاشی: ج‏۱ ص۲۵۲ ح۱۷۵ و إختيار معرفة الرجال: ص۴۲۴ ح۷۹۹ به سندهای  خود از أبوالیسع يحيى بن السری مانند آن با اختلاف و زیادت.

[۲۵۵] – الكافي: ج۲ ص۱۸ ح۱ به سند متّصل از أبو حمزه از امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: «بُنِيَ الْإِسْلامُ عَلىٰ خَمْسٍ؛ عَلَى الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلايَةِ، وَ لَمْ يُنادَ بِشَيْ‏ءٍ كَما نُودِيَ‏ بِالْوَلايَةِ».

الكافي: ج۲ ص۱۸ ح۳ – به سند متّصل از فضيل بن يسار از امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: «بُنِيَ الْإِسْلامُ عَلىٰ خَمْسٍ؛ عَلَى الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلايَةِ، وَ لَمْ يُنادَ بِشَيْ‏ءٍ كَما نُودِيَ‏ بِالْوَلايَةِ، فَأَخَذَ النّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ تَرَكُوا هٰذِهِ – يعني الولاية-».

الكافي: ج۲ ص۲۱ ح۸ به سند صحیح از فضيل بن يسار از امام محمّد باقر علیه السّلام که فرمود: «بُنِيَ الْإِسْلامُ عَلىٰ خَمْسٍ؛ الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلايَةِ، وَ لَمْ يُنادَ بِشَيْ‏ءٍ ما نُودِيَ‏ بِالْوَلايَةِ يَوْمَ الْغَديرِ».

المحاسن: ج۱ ص۲۸۶ ب۴۶ ح۴۲۹ از ابن محبوب از أبو حمزه ثمالی از امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: «بُنِيَ الْإِسْلامُ عَلىٰ خَمْسٍ؛ الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلايَةِ، وَ لَمْ تُنادَ بِشَيْ‏ءٍ ما نُودِيَ‏ بِالْوَلايَةِ- و زاد فيها عبّاس بن عامر- فَأَخَذَ النّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ تَرَكُوا هٰذِهِ- يعني الولاية-».

[۲۵۶] – تأويل الآيات الظاهرة: ص۲۲به روایت از فضل بن شاذان به سند خود از امام جعفر صادق علیه السّلام حضرتش فرمود:‏ «نَحْنُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنا كُلّݩُ بِرٍّ وَ مِنَ‏ الْبِرِّ؛ التَّوْحيدُ وَ الصَّلاةُ وَ الصِّيامُ وَ كَظْمُ الْغَيْظِ وَ الْعَفْوُ عَنِ الْمُسي‏ءِ وَ رَحْمَةُ الْفَقيرِ وَ تَعاهُدُ الْجارِ وَ الْإِقْرارُ بِالْفَضْلِ لِأَهْلِهِ، وَ عَدُوُّنا أݩَصْلُ كُلِّ شَرٍّ وَ مِنْ فُرُوعِهِمْ كُلُّ قَبيحٍ وَ فاحِشَةٍ فَمِنْهُمُ؛ الْكَذِبُ وَ النَّميمَةُ وَ الْبُخْلُ وَ الْقَطيعَةُ وَ أݩَكْلُ الرِّبا وَ أݩَكْلُ مالِ الْيَتيمِ بِغَيْرِ حَقِّهِ وَ تَعَدِّي الْحُدُودِ الَّتي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رُكُوبُ الْفَواحِشِ‏ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ‏ مِنَ الزِّناءِ وَ السَّرِقَةِ وَ كُلُّ ما وافَقَ ذٰلِكَ مِنَ الْقَبيحِ، وَ كَذَبَ مَنْ قالَ: إِنَّهُ مَعَنا وَ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِفَرْعِ غَيْرِنا».

[۲۵۷] – احادیث بسیاری در کتاب‌های: بصائر الدرجات و الإختصاص و الکافي‌ و غیر آن‌ها در این مطلب است و ما در این‌جا به دو حدیث شریف اکتفا می‌کنیم: بصائر الدرجات: ص۴۹۷ ب۱۶ ح۷ به سند خود از أصبغ بن نباتة از سلمان فارسی گفت: قسم به خداوند هرآینه از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم شنیدم که به حضرت علیّ علیه السّلام می فرمود: «يا عَلِيُّ! أَنْتَ وَ الْأَوْصِياءُ مِنْ بَعْدي -أو قال:- مِنْ بَعْدِكَ أَعْرافٌ لا يُعْرَفُ‏ اللَّهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِكُمْ وَ أَعْرافٌ لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلّا مَنْ عَرَفَكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ وَ لا يَدْخُلُ النّارَ إِلّا مَنْ أَنْكَرَكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ».

بصائرالدرجات: ص۴۹۷ ب۱۶ ح۶به سند صحیح از أصبغ بن نباتة گوید: أميرالمؤمنين علیه السّلام فرمود: «… وَ نَحْنُ الْأَعْرافُ الَّذينَ لا يُعْرَفُ‏ اللَّهُ‏ إِلّا بِسَبيلِ مَعْرِفَتِنا … ».

[۲۵۸] – إختيار معرفة الرجال: ص۲۹۱ ح۵۱۲ به سند خود از امام صادق علیه السّلام که حضرت به أبو الخطّاب (از منحرفین) نوشتند: «بَلَغَني أݩَنَّكَ تَزْعُمُ: أݩَنَّ الزِّنا رَجُلٌ وَ أݩَنَّ الْخَمْرَ رَجُلٌ وَ أݩََنَّ الصَّلاةَ رَجُلٌ وَ أݩَنَّ الصِّيامَ رَجُلٌ وَ أݩَنَّ الْفَواحِشَ رَجُلٌ، وَ لَيْسَ هُوَ كَما تَقُولُ، إِنّا أݩَصْلُ‏ الْحَقِّ،‏ وَ فُرُوعُ الْحَقِّ طاعَةُ اللَّهِ، وَ عَدُوُّنا أݩَصْلُ الشَّرِّ ،وَ فُرُوعُهُمُ الْفَواحِشُ، وَ كَيْفَ يُطاعُ مَنْ لا يُعْرَفُ، وَ كَيْفَ يُعْرَفُ مَنْ لا يُطاعُ».

[۲۵۹] – رجال الكشّيّ – إختيار معرفة الرجال: ‌ص۲۹۱ ح۵۱۲ – حمدويه قال: حدّثني محمّد بن عيسى، عن يونس بن عبد الرحمان، عن بشير الدّهّان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: كتب أبو عبد الله علیه السّلام إلى أبي الخطّاب: بَلَغَني أَنَّكَ‏ تَزْعُمُ‏ أَنَّ‏ الزِّنا رَجُلٌ، وَ أَنَّ الْخَمْرَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصَّلاةَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصِّيامَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الْفَواحِشَ رَجُلٌ، وَ لَيْسَ هُوَ كَما تَقُولُ؛ إِنّا أَصْلُ الْحَقِّ، وَ فُرُوعُ الْحَقِّ طاعَةُ اللهِ، وَ عَدُوُّنا أَصْلُ الشَّرِّ، وَ فُرُوعُهُمُ الْفَواحِشُ، وَ كَيْفَ يُطاعُ مَنْ لا يُعْرَفُ؟ وَ كَيْفَ يُعْرَفُ مَنْ لا يُطاعُ؟.

و بصائر الدرجات: ص۵۳۶ ب۲۱ ح۲- حدّثنا أحمد بن محمّد، عن الحسين بن سعيد، عن الحسن بن عليّ بن فضّال، عن حفص المؤذّن قال: كتب أبو عبد الله علیه السّلام إلى أبي الخطّاب: «بَلَغَني أَنَّكَ‏ تَزْعُمُ‏ أَنَّ‏ الْخُمُسَ [الْخَمْرَ] رَجُلٌ، وَ أَنَّ الزِّنا رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصَّلاةَ رَجُلٌ، وَ أَنَّ الصَّوْمَ رَجُلٌ، وَ لَيْسَ كَما تَقُولُ، نَحْنُ أَصْلُ الْخَيْرِ، وَ فُرُوعُهُ طَاعَةُ اللهِ، وَ عَدُوُّنَا أَصْلُ الشَّرِّ، وَ فُرُوعُهُ مَعْصِيَةُ اللهِ». ثمّ كتب: «كَيْفَ يُطاعُ مَنْ لا يُعْرَفُ؟ وَ كَيْفَ يُعْرَفُ مَنْ لا يُطاعُ؟». عنه: مختصر البصائر: ص۲۳۷ ح۲۴۴/ ۱٫

[۲۶۰] – الكافي: ج۱ ص۴۴۱ ح۸ به سند خود از سنان بن طريف گوید: امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود: «إِنّا أَوَّلُ أَهْلِ بَيْتٍ نَوَّهَ‏ اللَّهُ‏ بِأَسْمائِنا، إِنَّهُ لَمّا خَلَقَ (اللَّهُ-الأمالی) السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَمَرَ مُنادِياً فَنادىٰ: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ ثَلاثاً، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ثَلاثاً، أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً أَميرُ الْمُؤْمِنينَ حَقّاً ثَلاثاً». الأمالی ابن بابویه: ص۶۰۴ مجلس۸۸ ح۴ به سند خود از سنان بن طريف مانند آن.

الأمالي، ابن بابویه: ص۱۲۶ مجلس۲۶ ح۸ از حسن بن محمّد بن سعيد هاشمی به سند متّصل از امام صادق از پدرانش علیهم السّلام فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: «يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ أَفْضَلُ أَعْيادِ أُمَّتي، وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذي أَمَرَني اللَّهُ تَعالىٰ ذِكْرُهُ فيهِ بِنَصْبِ أَخي عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ عَلَماً لِأُمَّتي يَهْتَدُونَ بِهِ مِنْ بَعْدي وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذي أَكْمَلَ اللَّهُ فيهِ الدّينَ وَ أَتَمَّ عَلىٰ أُمَّتي فيهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِيَ لَهُمُ الْإِسْلامَ ديناً … مَعاشِرَ النّاسِ! وَ الَّذي بَعَثَني بِالنُّبُوَّةِ وَ اصْطَفاني عَلىٰ جَميعِ الْبَرِيَّةِ ما نَصَبْتُ عَلِيّاً عَلَماً لِأُمَّتي فِي الْأَرْضِ حَتّىٰ نَوَّهَ‏ اللَّهُ‏ بِاسْمِهِ‏ في سَماواتِهِ وَ أَوْجَبَ وَلايَتَهُ عَلىٰ مَلائِكَتِهِ». از او: روضة الواعظين: ج۱ ص۱۰۲ و بشارة المصطفى: ج۲ ص۲۳٫  و التحصين: ص۵۵۰ ب۱۲ از کتاب نور الهدی به سندش از حسن بن محمّد بن سعيد مانند الأمالي.

[۲۶۱]– السلافة في أمر الخلافة، عبدالله مراغی مصری در قرن هفتم مخطوط در کتاب‌خانه الظاهریّة شام: ص ۳۲٫ از او: جواهرالولایة: ص ۳۷۹ و شهادت ثالثه: ص۳۴٫

[۲۶۲] – الفضائل: ص١٥٢ و ١٥٣و بالإسناد يرفعه إلى ابن مسعود أنّه قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم: «لَمّا أݩُسْرِيَ بي إِلَى السَّماءِ قالَ لي جَبْرَئيلُ عَلَیْهِ السَّلامُ: قَدْ أݩُمِرْتُ بِعَرْضِ الْجَنَّةِ وَ النّارِ عَلَيْكَ. قال: فَرَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَ ما فيها مِنَ النَّعيمِ … وَ عَلَى الْبابِ الْخامِسِ (من أبواب الجنّة) مَكْتُوبٌ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ، فَمَنْ أَرادَ أَنْ لا يُشْتَمَ، وَ مَنْ أَرادَ أَنْ لا يَذِلَّ، وَ مَنْ أَرادَ أَنْ لا يَظْلِمَ وَ لا يُظْلَمَ، وَ مَنْ‏ أَرادَ أَنْ‏ يَسْتَمْسِكَ‏ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقىٰ‏ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ فَلْيَقُلْ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ، … ».

[۲۶۳] – البحار.

[۲۶۴] – الإحتجاج: ج١ ص١٥٨و قاسم بن معاوية رواىت نمود گفت‏: به امام جعفر صادق علیه السّلام عرض کردم: هؤلاء يروون حديثاً في معراجهم أنّه لمــّا أسري برسول الله رأى على العرش مكتوباً: لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله أبو بكر الصدّيق. فقال: «سُبْحانَ اللَّهِ غَيَّرُوا كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَتّىٰ هٰذا؟ قلت: نعم. قال: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمّا خَلَقَ الْعَرْشَ كَتَبَ عَلَيْهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أݩَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْماءَ كَتَبَ في مَجْراهُ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْكُرْسِيَّ كَتَبَ عَلىٰ قَوائِمِهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اللَّوْحَ كَتَبَ فِيهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ إِسْرَافِيلَ كَتَبَ عَلىٰ جَبْهَتِهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ جَبْرَئِيلَ كَتَبَ عَلىٰ جَناحَيْهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُالْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّمَاوَاتِ كَتَبَ في أَكْنافِها: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْأَرَضِينَ كَتَبَ فِي أَطْباقِها: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْجِبالَ كَتَبَ في رُءُوسِها: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الشَّمْسَ كَتَبَ عَلَيْها: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ لَمّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْقَمَرَ كَتَبَ عَلَيْهِ: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ هُوَ السَّوادُ الَّذي تَرَوْنَهُ فِي الْقَمَرِ فَإِذا قالَ‏ أَحَدُكُمْ‏: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، فَلْيَقُلْ: عَلِيٌّ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ (وَلِيُّ اللهِ-البحار)».‏

از او: بحار الأنوار: ج٣٨ ص٣١٨ ب٦٧.

[۲۶۵] – بحار الأنوار: ج۸۱ ص۱۱۲٫

[۲۶۶] – مناقب آل أبی طالب عليهم السّلام: ج۲ ص۱۷۳٫

[۲۶۷] – كمال الدين و تمام النعمة: ج۲ ص۴۲۸ ب۴۲ ح۲٫

[۲۶۸] – سوره (۳۵) الفاطر آیه١١.

[۲۶۹] – تفسير القمي: ج٢ ص٢٠٨و عن الصّادق عليه السّلام أنّه قال:‏ «الْكَلِمُ‏ الطَّيِّبُ‏ قَوْلُ‏ الْمُؤْمِنِ‏: لا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَليفَةُ رَسُولِ اللَّهِ. و قال: وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ الْإِعْتِقادُ بِالْقَلْبِ؛ أَنَّ هٰذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لا شَكَّ فيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ».‏ از او: تفسير البرهان: ج٤ ص٥٤١ ح۸۸۳۴٫  

[۲۷۰] – روضة المتّقین ج۲ ص۲۴۶٫ بحار الأنوار: ج۸۱ ص۱۱۱٫

[۲۷۱] – و مراجعه شود به کتاب: سرّالإیمان الشّهادة الثالثة في الأذان، سیّدعبدالرّزّاق الموسوي المقرّم، و الشّهادة الثالثة المقدّسة معدن الإسلام الکامل و جوهر الإیمان الحقّ.

[۲۷۲] – الدّرّة النجفيّة؛ السنن و الآداب: ص۱۱۵٫

[۲۷۳] – جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام: ج‌۹ ص: ۸۷٫

[۲۷۴] – مستمسک العروة: ج۵ ص۵۴۵٫

[۲۷۵] – يك دوره فقه كامل فارسى، علّامه محمّد تقی مجلسی: ص ۳۱٫

[۲۷۶] – الفقه المنسوب الرضويّ علیه السّلام: ص۱۰۸٫

از او: لوامع صاحبقرانى: ج‌۴ ص١١٧و بحار الأنوار: ج ٨١ ص٢٠٤الی٢٠٩ ح۳ و الحدائق الناضرة: ج ۸ ص۴۵۱ و مستدرك الوسائل: ج٥ ص٦ب٢ح۵۲۳۷- ۳ و ج٥ص٢٢ ب٢ ح٥٢٦٨-١.

[۲۷۷] – المراسم العلويّة و الأحكام النبويّة: ص٧٢.

[۲۷۸] – مستدرك الوسائل: ج۱۰ ص۴۱۶ – ۴۲۵٫

[۲۷۹]– فهرست كتب الشّيعة و أصولهم و أسماء المصنّفين و أصحاب الأصول، الشیخ الطوسيّ: ص۴۴۲ رقم۷۱۰٫

[۲۸۰] – المقنع، الشّیخ الصّدوق: ص۵٫

[۲۸۱] – تنقيح المقال في علم الرجال: ج۲ قسم۱ ص۲۶۷٫

[۲۸۲]– المزار‌الكبير: ص۲۷٫

[۲۸۳] – الحدائق الناضرة: ج۶ ص۴۷٫

[۲۸۴] – تنقيح المقال في علم الرجال (رحلی): ج‏۲ قسم۲ ص۹۵ رقم۱۰۵۰۳٫

[۲۸۵] – تنقيح المقال في علم الرجال (رحلی): ج‏۲ قسم۲ ص۹۵ رقم۱۰۵۰۳ محمّد بن جعفر بن محمّد بن عون الأسديّ الكوفيّ أبو الحسين ساكن الرّيّ يقال له محمّد بن أبي عبد اللّه‏: عنونه النّجاشى كذلك و قال: كان ثقة صحيح الحديث إلّا أنّه روى عن الضّعفاء، و كان يقول بالجبر و التّشبيه و كان أبوه وجهاً، روى عنه أحمد بن محمّد بن عيسى، له كتاب الجبر و الأستطاعة، أخبرنا ابو العبّاس بن نوح قال: حدّثنا الحسن بن حمزة قال: حدّثنا محمّد بن جعفر الأسديّ بجميع كتبه. قال: و مات أبو الحسين محمّد بن جعفر ليلة الخميس لعشر خلون من جمادى الأولى سنة اثنتى عشرة و ثلثمائة. و قال ابن نوح: حدّثنا الحسن بن داود قال: حدّثنا احمد بن حمدان القزوينيّ عنه بجميع كتبه انتهى. و مثله إلى قوله ابن عيسى فى القسم الأوّل من الخلاصة و زاد بين قوله و التّشبيه و بين قوله و كان أبوه وجهاً قوله: فأنا في حديثه من المتوقّفين. و قال ابن داود فى الباب الأوّل بعد عنوانه بمثل ما ذكرناه فى العنوان: لم جش كان ثقة صحيح الحديث غير أنّ فيه طعناً أوجب ذكره فى الضّعفاء انتهى. و عنونه فى الباب الثّانى بالعنوان المذكور ثمّ كتب: لم جش كان ثقة صحيح الحديث إلّا أنّه روى عن الضّعفاء و كان يقول بالجبر و التّشبيه انتهى. و أقول: لاأرى لتوقّف العلّامة رحمه الله و لا لعدّ ابن داود إيّاه مرّتين و قوله: أنّ فيه طعناً اوجب ذكره فى الضّعفاء وجهاً ضرورة إنّ ما حسباه طعناً ليس إلّا أمرين أحدهما روايته عن الضّعفاء و هذا لا يقتضي عدم اعتبار ما رواه عن الثّقات، و غاية ما يفيده عدم كون مراسيله حجّة كمراسيل ابن ابى عمير، و ذلك ليس فيه طعن بوجه لأنّ تأليف كتاب من أخبار صحاح و ضعاف و إيراد الغثّ و السّمين لو كان طعناً للزم الطّعن في جمع كثير من الثّقات. ثانيهما: قوله بالجبر و التّشبيه فإنّه لو كان على حقيقته لأوجب فسقه بل كفره، فتصريح النّجاشيّ مع نسبة ذلك إليه بوثاقته و عدالته و صحّة حديثه قرينة قطعيّة على إرادته من القول بالجبر و التّشبيه ما لا ينافي العدالة مضافاً إلى أنّه أستاد الكلينيّ رحمه الله و قد أكثر الرّواية عنه في الكافي فلو كان ممّن يقول بالجبر و التّشبيه لأطّلع عليه الكلينى رحمه الله و لترك الرّواية عنه، و لا يعقل اطلاع النّجاشيّ المتأخّر عنه بكثير على ما لم يطّلع عليه تلميذه و إلى أنّ الصّدوق رحمه الله ولد فى الغيبة الصّغرى و كان ابوه معاصراً للرّجل و يبعد كلّ البعد عدم اطّلاعه على مذهب الرّجل او اطّلاعه و إكثاره الترضّىي عنه كما لا يخفى على الخبير بكتبه، و إلى أنّه روى اخباراً كثيرة دالّة على بطلان الجبر و التّشبيه و نفيهما أوردها الكلينيّ رحمه الله فى اصول الكافي فلو كان فيه شائبة القول بذلك لم يكن ليروي ما يردّه و يبطل مذهبه، فالحقّ أنّ الرّجل ثقة صحيح الحديث يعتمد على ما رواه مسنداً بسند معتمد. و لقد أجاد من وثّقه كالفاضل المجلسيّ في الوجيزة و الطّريحيّ و الكاظميّ فى المشتركاتين و الفاضل الجزائريّ، قال الأخير في الحاوي بعد عدّه في فصل الثّقات و نقله عبارة النّجاشيّ و الخلاصة ما لفظه: الّذي يظهر لي أنّ هذا هو محمّد بن جعفر الأسديّ المذكور سابقاً و يدلّ عليه قول العلّامة رحمه الله في الفوائد ما صورته: قال الشّيخ رحمه الله: و قد كان في زمان السّفراء المحمودين أقوام ثقات ترد عليهم التّوقيعات من قبل المنصوبين للسفّارة من الأصل منهم؛ أبو الحسين محمّد بن جعفر الأسديّ، قال بعد قصص: و مات الأسديّ على ظاهر العدالة لم يتغيّر و لم يطعن عليه في شهر ربيع الأخر سنة اثنتى عشرة و ثلثمائة إنتهی. و أقول: ما نقله عن العلّامة في فوائده قد أسبقنا نقله بتمامه مع القصص الّتي أشار إليها عن الشّيخ رحمه الله في كتاب الغيبة و ذلك يردّ ما أبداه هنا من التوقّف في المقام إلّا أن لا يكون بناء العلّامة على إتّحاد الرّجل مع محمّد بن جعفر الأسدي الرّازي المزبور و لكنّ الأتحاد ممّا يجزم به كلّ من لاحظ إتّحاد الأسم و إسم الأب و الكنية و اللّقب. و ما نسب إلى الشّيخ رحمه الله من عنوانه إيّاه في رجاله مرّتين لا أصل له أوّلاً و لا يدلّ على التعدّد ثانياً كما لا يخفى على الخبير بوضع الشّيخ رحمه الله في رجاله و فهرسته و إذ قد ثبت الأتّحاد إزداد وثاقة الرّجل قوّةً و ازداد توقّف العلّامة رحمه الله فيه، و هنا و قد تلخّص ممّا ذكرناه هنا و هناك أنّ محمّد بن جعفر بن محمّد الأسديّ أبا الحسين الرّازيّ و محمّد بن جعفر بن محمّد بن عون الأسديّ أباالحسين ساكن الرّيّ و محمّد بن أبي عبد اللّه و أبا الحسين الرّازيّ و أبا الحسين الأشعريّ‏ المتقدّم شخص واحد، و إنّ الأختلاف في الأوصاف، عباراتنا شتّى و حسنك واحد و كلّ إلى ذاك الجمال يشير، و عدّ إبن داود إيّاه بعناوين مختلفة لا يضرّنا بعد تبيّن الأتّحاد واقعًا لأنّ تعدّد عنوان شخص واحد في كلماتهم بعناوين مختلفة شايع بين أرباب هذا الفنّ. ثم لمّا آل الأمر بي إلى هنا عثرت على كلام المولى الوحيد فى المقام مؤيّد لما بنينا عليه من وثاقة الرّجل و عدم كون ما نسب إليه النّجاشيّ من القول بالجبر و التّشبيه على حقيقته، فلزمني نقل كلامه قدّس سرّه لإحكام أمر ما بنينا عليه. قال رحمه الله: ذكر الصّدوق رضي الله عنه: إنّه من وكلاء الصّاحب الّذين رواه و وقفوا على معجزاته من أهل الرّيّ النّساميّ و الأسديّ يعنى نفسه. و أمّا الشّيخ فقد مرّ تبجيله له و ترحّمه عليه و إنّه مات على العدالة و لم يطعن عليه مع أنّه ذكر أنّ له كتاب الإستطاعة فالظّاهر عدم دلالة كتابه على القول بالجبر و عدم قوله بالتّشبيه ايضاً و لذا قال فيه ما قال. و امّا التّلّعكبريّ و ابن حمزة و غيرهما من الأجلّة فقد رووا كتبه جميعاً من دون تأمّل منهم بل المستفاد من كلام الشّيخ رضي الله عنه أنّ احداً لم يطعن عليه بوجه، و يدلّ عليه أيضاً كونه من وكلائهم علیهم السّلام و أبوابهم و ورود التّوقيعات المعروفة عليه، فالظّاهر أنّ النّجاشيّ توهّم‏ من‏ كتبه‏ كما نشاهده في أمثال زماننا إنّ الفضلاء يرمون الفضلاء بالعقايد الفاسدة بالتوهّم. يقول مصنّف هذا الكتاب عبد اللّه المقامقاني: لا أرضى من المولى الوحيد قدّس سرّه بهذا التّعبير لأنّي أحاشي النّجاشيّ من أن يرمي شخصاً بالوهم كما أحاشي الوحيد رحمه الله عن كون ما صدر منه بالنّسبة إلى صاحب الحدائق في كربلاء المشرّفة لداع نفسانيّ و كان الأولى أن يعبّر بمثل ما عبّرنا من أنّ توثيقه إيّاه يكشف عن أنّ رميه بالقول بالجبر و التّشبيه ليس على حقيقته، بل لروايته أخبار الجبر و التّشبيه كما حمله‏ الفاضل المجلسيّ بقوله الّذي نقله الوحيد بقوله بعد العبارة المزبورة قال جدّي رحمه الله: الظّاهر أنّه كان يروي أخبار الجبر و التّشبيه كما رواه الأكثر و ورد به القران المجيد بحسب الظّاهر، وردّه على أهل الإستطاعة لا يستلزم كونه جبريّاً لإمكان كونه قائلاً بالحقّ من أنّه لا جبر و لا تفويض، و لمّا كان الأكثر على الإستطاعة تبعاً للمعتزلة ضعّفوا من لم يقل بها، و لو كان فاسد المذهب كيف اعتمد الصّاحب علیه السّلام عليه و جعله بابه، و روى في كمال الدّين و غيبة الشّيخ اخباراً كثيرةً تدلّ على وكالته و ظهور المعجزة منه على يده. و قال ايضاً: في كمال الدّين أخبار كثيرة تدلّ على جلالة قدره و عظم منزلته من صاحب الزّمان أرواحنا فداه -إلى أن قال-: ذكر بعض الفضلاء المتجرّين أنّ أهل قم على الجبر و التّشبيه سوى ابن بابويه، و السّبب ما ذكرنا و عدم تأويلهم ما دلّ عليها إما بناء على الظّهور أو عدم جرئتهم على التّأويل على رايهم، بل يقولون مجملاً له محمل، انتهى يعنى كلام المجلسى رحمه الله. ثمّ قال الوحيد رحمه الله فى العدّة جواباً لما أورد عليه: لأيّ شي‏ء تعملون بأخبار المخالفين للحقّ و أمّا المجبّرة و المشبّهة أاوّل ما في ذلك إنّا لا نعلم أنّهم مجبّرة و لا مشبّهة و أكثر ما معنا أنّهم كانوا يروون ما تضمّنهما و ليس رواياتهم دليلاً على اعتقادهم بصحّتها بل بيّنا الوجه في روايتها و أنّه غير الإعتقاد لمتضمّنها انتهى -يعنى ما فى العدّة-. ثم قال: و مرّ في أحمد بن نوح و سيجي‏ء في هارون بن مسلم ماله دخل فى المقام.‏

تذييل:‏ حكى البحرانيّ في حاشية البلغة عن بعض حواشي الخلاصة أنّه قال: توهّم بعض مشايخنا إتّحاد محمّد بن جعفر بن محمّد بن عون مع الرزّاز ثمّ قال: و هو سخيف. قلت: وجه السّخافة ظاهر ضرورة إختلاف الكنية و النّسب و اين أبو العبّاس الّذي لم يتعرّض له علماء الرّجال من أبي الحسين الّذي تعرّض له الكلّ مضافاً إلى أنّ ذاك كما سمعته من أبي غالب مات سنة عشر و ثلثمائة و هذا كما سمعته من النّجاشيّ مات سنة اثنتي عشرة و ثلثمائة فتعدّد الرّجلين ممّا لا ينبغي التّامّل فيه، و العجب من جامع الرّوات حيث جزم باتّحاد المبحوث عنه مع الرّزّاز فلاحظ و تامّل التّميّز قد سمعت من النّجاشيّ رواية الحسن بن حمزة عنه و به ميّزه في المشتركاتين، و زاد رواية أحمد بن محمّد بن عيسى و بروايته عن محمّد بن اسمعيل البرمكيّ و بعد ما بيّنا من إتّحاده مع محمّد بن أبي‌عبداللّه و محمّد بن جعفر أبي الحسين الأسديّ يأتي فيه ما مرّ هناك من رواية جمع عنه.‏

[۲۸۶] – الغيبة، الشّیخ الطّوسيّ: ص۴۱۵ أخبرنا أبو الحسين بن أبي جيّد القمّيّ، عن محمّد بن الحسن بن الوليد، عن محمّد بن يحيى العطّار، عن محمّد بن أحمد بن يحيى‏، عن صالح بن أبي صالح قال: سألني بعض النّاس في سنة تسعين و مائتين قبض شي‏ء فامتنعت من ذلك و كتبت أستطلع الرّأي فأتاني الجواب: بِالرِّيِّ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْعَرَبِيُّ فَلْيُدْفَعْ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ مِنْ ثِقاتِنا.

[۲۸۷]– الكافي: ج۱ ص۵۲۳ ح۲۳- عليّ بن محمّد، عن محمّد بن عليّ بن شاذان النّيسابوريّ قال: إجتمع عندي‏ خمسمائة درهم تنقص عشرين درهماً فأنفت‏ أن أبعث بخمسمائة تنقص عشرين درهماً، فوزنت‏ من‏ عندي‏ عشرين درهماً و بعثتها إلى الأسديّ و لم أكتب ما لي فيها، فورد: وَصَلَتْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ لَكَ مِنْها عِشْرُونَ دِرْهَماً. و دلائل الإمامة: ص۵۲۵ ح۴۹۷/ ۱۰۱- و حدّثني أبو المفضّل محمّد بن عبد الله، قال: حدّثني عليّ بن محمّد المعروف بعلّان الكلينّي، قال: حدّثني محمّد بن شاذان بن نعيم بنيشابور، قال: … . و كمال الدين و تمام النّعمة: ج۲  ص۴۸۵ ب۴۵ ح۵- حدّثنا محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد رضي الله عنه، عن سعد بن عبد الله، عن عليّ بن محمّد الرّازيّ المعروف بعلّان الكلينيّ قال: حدّثني محمّد بن شاذان بن نعيم‏ النّيسابوريّ قال: … . و كمال الدين و تمام النّعمة: ج۲ ص۵۰۹ ب۴۵ ح۳۸- حدّثنا أحمد بن محمّد بن يحيى العطّار رضي الله عنه قال: حدّثنا أبي قال: حدّثنا محمّد بن شاذان بن نعيم الشّاذانيّ قال: … .  الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد: ج۲ ص۳۶۵ و بهذا الإسناد (أخبرني أبو القاسم جعفر بن محمّد، عن محمّد بن يعقوب- معلّق) عن عليّ بن محمّد، عن محمّد بن شاذان النّيسابوريّ قال: … . الغيبة، الشّیخ الطّوسيّ: ص۴۱۷ محمّد بن يعقوب‏، عن عليّ بن محمّد، عن محمّد بن شاذان النيشابوريّ قال: … ‏. و الصّراط المستقیم: ج۲ ص۲۴۷ ح۱۱ و كشف الغمّة في معرفة الأئمّة: ج۲ ص۴۵۶ و منتخب الأنوار المضيئة في ذكر القائم الحجّة عليه السّلام: ص۱۱۶ فصل۸٫ ر.ک. الخرائج و الجرائح: ج۲ ص۶۹۷ ح۱۴٫

[۲۸۸] – كمال الدّين و تمام النّعمة: ج۲ ص۴۸۸ ب۴۵ ح۹- و حدّثنا محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد رضي الله عنه، عن سعد بن عبد الله، عن عليّ بن محمّد الرّازيّ، عن نصر بن الصبّاح البلخيّ قال: كان بمرو كاتب كان للخوزستانيّ سمّاه لي نصر و اجتمع عنده ألف دينار للنّاحية فاستشارني فقلت: إبعث بها إلى الحاجزيّ فقال: هو في عنقك إن سألني الله عزّوجلّ عنه يوم القيامة؟ فقلت: نعم. قال نصر: ففارقته على ذلك ثمّ انصرفت إليه بعد سنتين فلقيته فسألته عن المال فذكر: أنّه بعث من المال بمائتي دينار إلى الحاجزيّ فورد عليه وصولها و الدّعاء له و كتب إليه: كانَ الْمالُ أَلْفَ دينارٍ فَبَعَثْتَ بِمِائَتَيْ دينارٍ فَإِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُعامِلَ أَحَداً فَعامِلِ الْأَسَدِيَّ‏ بِالرَّيِّ. قال نصر: و ورد عليّ نعي حاجز فجزعت من ذلك جزعاً شديداً و اغتممت له‏ فقلت له: و لم تغتمّ و تجزع و قد منّ الله عليك بدلالتين؛ قد أخبرك بمبلغ المال و قد نعى إليك حاجزاً مبتدئاً. و الغيبة، الشّیخ الطّوسيّ: ص۴۱۵ و روى محمّد بن يعقوب الكلينيّ، عن أحمد بن يوسف الشّاشيّ قال: قال لي محمّد بن الحسن الكاتب المروزيّ:‏ وجّهت إلى حاجز الوشّاء مائتي دينار و كتبت إلى الغريم‏ بذلك، … . و الخرائج و الجرائح: ج ۲ ص ۶۹۵ ب ۱۴ ح ۱۰- با تفاوت و مرسل است.

[۲۸۹] – كمال الدّين: ج۲ ص۵۰۹ ب۴۵ ضمن ح۳۸- حدّثنا أحمد بن محمّد بن يحيى العطّار رضي الله عنه قال: حدّثنا أبي، حدّثنا محمّد بن شاذان بن نعيم الشّاذانيّ قال: أنفذت بعد ذلك مالاً و لم أفسّر لمن هو فورد الجواب: «وَصَلَ كَذا وَ كَذا مِنْهُ لِفُلانٍ كَذا وَ لِفُلانٍ كَذا».  و الثّاقب في المناقب: ص۵۹۹ ح۵۴۵- از محمّد بن شاذان بن نعيم مانند کمال الدّین.

[۲۹۰] – الكافي: ج ۱ ص ۵۲۲ ح ۱۷ ۱۷- عليّ، عمّن حدّثه قال: ولد لي ولد فكتبت أستأذن في طهره يوم السّابع فورد: «لا تَفْعَلْ». فمات يوم السّابع أو الثّامن ثمّ كتبت بموته فورد: «سَتُخْلَفُ غَيْرَهُ وَ غَيْرَهُ فَسَمِّ الْأَوَّلَ أَحْمَدَ وَ مِنْ بَعْدِ أَحْمَدَ جَعْفَراً». فجاء كما قال. قال: و تهيّأت للحجّ و ودّعت النّاس و كنت على الخروج فورد: «نَحْنُ‏ لِذٰلِكَ‏ كارِهُونَ‏ وَ الْأَمْرُ إِلَيْكَ». قال: فضاق صدري و اغتممت و كتبت: أنا مقيم على السّمع و الطّاعة غير أنّي مغتّم بتخلّفي عن الحجّ. فوقّع: «لا يَضيقَنَّ صَدْرُكَ فَإِنَّكَ سَتَحُجُّ قابِلاً إِنْ‌شاءَ‌اللَّهُ». قال: و لمّا كان من قابل كتبت أستأذن فورد الإذن فكتبت: أنّي عادلت محمّد بن العبّاس و أنا واثق‏ بديانته و صيانته. فورد: «الْأَسَدِيُّ نِعْمَ الْعَديلُ فَإِنْ قَدِمَ فَلا تَخْتَرْ عَلَيْهِ». فقدم الأسديّ و عادلته. و كمال الدّين: ج۲ ص۴۸۹ ب۴۵ ذیل ح۱۲- حدّثنا أبي رضي اللّه عنه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمّد ابن صالح قال: و حدّثني أبو جعفر:- أوّل آن با اندک تفاوتی. و دلائل الإمامة: ص ۲۸۸ (۵۲۷ ح ۵۰۲ ط ج)- أوّل آن، چون الكافي با اندک تفاوتی. و الإرشاد: ص۳۵۵ همچون الكافي با اندک تفاوت، از ابن قولویه از محمّد بن يعقوب الکلینی. و الغيبة، الطّوسيّ: ص۲۸۳ ح۲۴۲بعضی از آن را مانند الكافي، با اندک تفاوتی، به سندش از شیخ کلینی. و الخرائج و الجرائح: ج۲ ص۷۰۴ ب ۱۴ ح ۲۱ مانند الكافي. و الثّاقب في المناقب: ص۶۱۱ ح ۵۵۷ اوّل آن، مانند كمال الدين، با تفاوتی اندک، مرسل، از محمّد بن صالح. و فرج المهموم: ص۲۴۴بعضی از آن از دلائل الإمامة، باتفاوتی اندک، و از أبو العبّاس الحميريّ. و كشف الغمّة: ج۳ ص۲۴۵از الإرشاد، باتفاوتی اندک.

[۲۹۱] – الفهرست، النجاشيّ: ص۳۴۱ الرّقم۹۱۵٫

[۲۹۲] – تفسير علیّ بن ابراهیم القميّ: ج۱ ص۳۱۹ و چاپ دیگری ص۳۸۹٫

[۲۹۳] – تفسير علیّ بن ابراهیم القميّ: ج۱ ص۴٫

[۲۹۴]– الكافي: ج۱ ص۶۸ ح۱۰ و من لا يحضره الفقيه: ج۳ ص۱۰ ح۳۲۳۳ و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۳۰۲ ب۹۲ ح۸۴۵/۵۲ و الإحتجاج على أهل اللّجاج: ج۲ ص۳۵۶٫

[۲۹۵]– شرح نهج‌البلاغة: ج۱۰ ص۱۲۸٫

[۲۹۶]– نجم ثاقب در احوال امام غايب عليه السَّلام: ج‏۲ ص۷۱۲ حكايت هفتادم. از او: العبقريّ الحسان: ج۶ ص۴۷۰ یاقوته۴ و مفاتیح الجنان.

[۲۹۷] – الأنوار الّلامعة في شرح الزّيارة الجامعة: ص۲۹٫

[۲۹۸] – كتاب الطّهارة، الشيخ مرتضی الأنصاريّ: ج‌۳ ص۶۵ و يؤيّد العموم الرّواية المشهورة الواردة في الزّيارة الجامعة، لكنّها مختصّة بزيارة خاصّة.

و فیه: ج‌۵ ص۱۴۹ و الكلام في الخوارج يظهر ممّا ذكرنا في الناصب؛ فإنّهم أشدّ النواصب، مضافاً إلى إطلاق «المشرك» عليهم في بعض الأخبار، كما في قوله عليه السّلام في خارجيٍّ دخل عليه: «إنّه مشرك و اللّٰه» و قوله عليه السّلام في الزّيارة الجامعة: «و من حاربكم مشرك» مع أنّ نجاستهم إجماعيّة على الظاهر المصرَّح به في الرّوض كما عن غيره، و عن جامع المقاصد: أنّه لا كلام فيها. مضافاً إلى النبويّ: «إنّهم يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرّامي» و بالجملة فلا شي‌ء أوضح و أشهر من كفر يزيد لعنه اللّٰه.

مصباح الفقيه، آغا رضا الهمدانيّ: ج‌۶ ص۴۷ فإنّ المتأمّل في مثل هذه الروايات لا يكاد يشكّ في شرعيّة الغسل، و كونه من الآداب المطلوبة عند زيارة جميع الأئمّة عليهم السّلام مطلقا و لو بغير الزيارة الجامعة المنصوص عليها بالخصوص و إن لم يرد نصّ عليه في خصوص بعضهم، خصوصا بعد ما سمعت من الشهرة و دعوى الإجماع عليه، فلا شبهة فيه و لو لم نقل بالمسامحة، و اللّه العالم.

و فیه: ج‌۷ ص۲۸۶ و في الزيارة الجامعة: «وَ مَنْ حاربَکُمْ مُشْرِكٌ».

مصباح الفقاهة، آیةالله الخوئي: ج۱ ص۳۲۳ و يدل عليه أيضا قوله علیه‌السّلام في الزّيارة ‌الجامعة: (وَ مَنْ جَحَدَكُمْ كافِرٌ). و قوله علیه‌السّلام فيها أيضا: (وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ). فإنّه ينتج بعكس النّقيض أنّ من لم يقبل عنكم لم يوحّده، بل هو مشرك باللّه العظيم.

موسوعة آیة الله الخوئي: ج۳ ص۷۷ و ما يمكن أن يستدلّ به على نجاسة المخالفين وجوه ثلاثة: الأوّل: ما ورد في الرّوايات الكثيرة البالغة حدّ الإستفاضة من أنّ المخالف لهم (عليهم السّلام) كافر، و قد ورد في الزّيارة الجامعة: (وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ) فإنّه ينتج بعكس النّقيض‌ أنّ من لم يقبل منهم فهو غير موحّد للّٰه سبحانه فلا محالة يحكم بكفره. و الأخبار الواردة بهذا المضمون و إن كانت من الكثرة بمكان… .

نتائج الأفكار في نجاسة الكفّار، آیة الله سیّد محمّد رضا گلپایگانی: ص۱۹۰ و في الزّيارة الجامعة: (وَ مَنْ حارَبَكُمْ مُشْرِكٌ).

مباني منهاج الصّالحين، آیة الله السّیّد تقيّ القمي: ج‌۱ ص۱۱۲ و ممّا يدلّ على كفرهم بالصّراحة ما ورد في الزّيارة الجامعة و هو قوله عليه السّلام: (وَ مَنْ جَحَدَكُمْ كافِرٌ) فيترتّب عليهم جميع الأحكام المترتّبة على الكفّار، فعلى القول بنجاسة الكافر يكون المخالف نجساً لأنّه كافر بمقتضى جملة من الأخبار تقدّم ذكرها، لكن نقطع بعدم نجاستهم فإنّهم طاهرون في ظاهر الشرع و ذبائحهم محلّلة فالحقّ أن يقال: إنّهم كافروا الآخرة و مسلموا الدّنيا.

الرسائل الفقهيّة، الوحيد البهبهانيّ: ص۱۷۹و الحاصل، أنّ الفرقة المحقّة النّاجية لم تكن مجتمعة على الضّلالة إلى زمان المتوهّم رحمه اللّه و بعده أيضا، إذ يظهر فساد هذا من الأخبار المتواترة، مضافاً إلى غيرها من أدلّة الإجماع، مضافاً إلى شياعه، و تحقّق إختلاط الأنساب في أولاد الأئمّة عليهم السّلام و الذرّية الطّاهرة، كما مرّ و سنشير إليه، لكون المدار في الأعصار و الأمصار على فتاواهم، و هذا أشدّ شي‌ء على الرّسول صلّى اللّه عليه و آله و الأئمّة عليهم السّلام و فاطمة عليها السّلام، و مع ذلك يكونوا مقصّرين في نشر شرائع الأحكام البتّة! مع أنّهم عليهم السّلام كما ذكروا في زيارة الجامعة الكبيرة: «فجاهدتم في اللّه حقّ جهاده، حتّى أعلنتم دعوته، و بيّنتم فرائضه، و أقمتم حدوده، و نشرتم شرائع أحكامه، و سننتم سنّته». إلى غير ذلك من فقرات هذه الزيارة، و غيرها ممّا يؤدّي مؤدّاها.

مصابيح الظّلام، الوحید البهبهانيّ:  ج‌۴ ص۸۹  مع أنّ زيارة الجامعة المشهورة الطويلة الواردة لزيارة كلّ إمام عليه السّلام يكون مع الغسل بنصّ كلام المعصوم عليه السّلام، حتّى أنّه وقع التأمّل في جواز هذه الزيارة بغير غسل.

مهذّب الأحكام، السّیّد عبد الأعلی السّبزواريّ: ج‌۱ ص۳۸۳ مع أنّ كلّ خارجي، ناصبيّ أيضا، فيدل على نجاسة الخارجي ما يدل على نجاسة الناصبيّ. و في زيارة الجامعة: «ومن حاربكم مشرك».

صراط النّجاة، آیة‌الله میرزا جواد التّبريزيّ: ج۵ ص۳۰۶ لا تحتاج زيارة الجامعة من جهة نيل الثواب الموعود في زيارتهم عليهم السّلام بها إلى ملاحظة السّند بل لا يحتاج من غير هذه الجهة أيضاً فإنّ ما ورد فيها من الخصوصيّات واردة نوعاً في سائر الروايات أيضاً ممّا يوجب كونها زيارة معتمداً عليها، و اللّٰه العالم.

و فیه: ج۱۰ ص۳۷۷ الغلوّ في أهل البيت عليهم السّلام إذا رفعهم إلى مقام الألوهيّة، و ما جاء في زيارة الجامعة المعروفة المشهورة ليس كذلك و اللّٰه العالم.

و فیه: ج۱۰ ص۳۸۱ كلّ الشيعة يطلبون حاجاتهم من اللّٰه سبحانه و إنّما يجعلون شفيعًا إلى اللّٰه في قضاء حوائجهم و قد أمرنا سبحانه و تعالى في ابتغاء الوسيلة اليه يقول تعالى: «و ابتغوا إليه الوسيلة» و لا نعلم بل لا توجد وسيلة إلى اللّٰه سبحانه و تعالى أفضل و أقرب من رسوله صلّى الله عليه و آله و سّلم و أهل بيته الطّاهرين كما ورد ذلك في زيارة الجامعة المعروفة المشهورة عند الشّيعة و اعتماد الوسيلة مذكور في القرآن حيث طلب إخوة يوسف عليه السّلام من أبيهم أن يستغفر اللّٰه لهم بقوله تعالى: «يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا رَبَّنا» كما هو مذكور في الرّويات و اللّٰه العالم.

و فیه: ج۱۰ ص۳۸۳ قال اللّٰه سبحانه و تعالى: «و ابتغوا إليه الوسيلة» و لا نعلم وسيلة أو واسطة إلى اللّٰه سبحانه أقرب إليه من محمّد و أهل بيته المعصومين كما هو مفاد زيارة الجامعة المعروفة المشهورة فهم أقرب الوسائط و أنفع الشّفعاء لذلك نتوسّل بهم ليكونوا شفعاء لنا إلى اللّٰه في قضاء الحوائج.

و فیه: ج۱۰ ص۴۱۴ زيارة الجامعة زيارة معروفة مشهورة عند الشّيعة و كثير من مضامينها وارد في روايات صحيحة فينبغي للمؤمنين المواظبة على قراءتها عند زيارة أحد من المعصومين عليهم السّلام و لا يلتفت للتّشكيك بها.

و فیه: ج۱۰ ص۴۱۵ اللّٰه سبحانه و تعالى أمرنا بابتغاء الوسيلة إليه بقوله «و ابتغوا إليه الوسيلة» و أقرب الوسائل إليه و الشفعاء عنده هم أهل البيت عليهم السّلام كما ورد ذلك في الروايات الكثيرة القريبة من التواتر و منها زيارة الجامعة المعروفة المشهورة و نحن بالتوسّل منهم عليهم السّلام نجعلهم وسائط إلى اللّٰه و شفعاء و اللّٰه العالم.

منهاج الصالحين، آیة الله الوحيد الخراساني: ج۱ ص۳۸۷ و من نظر في آلاف الرّوايات الواردة عنه في أصول الدّين من المبدأ إلى المعاد، و في فروع الدّين من الطّهارة إلى الدّيات، و ما روي عنه في المواعظ و الأخلاق، و ما‌ حفظ عنه في العشرة و الحقوق و الآداب يدرك ما في زيارة الجامعة: «و بموالاتكم علّمنا اللّه معالم ديننا، و أصلح ما كان فسد من دنيانا».

[۲۹۹] – الأنوار الّلامعة في شرح الزّيارة الجامعة: ص۲۹٫

[۳۰۰] – منابع خاصّه:

الرّسالة العلويّة في فضل أمير المؤمنين عليه السّلام على سائر البريّة: ص۷۱ قال: قال رسول‌اللّه صلّى اللّه عليه و آله: «لَوْ أَنَّ‏ الْغِياضَ‏ أَقْلامٌ،‏ وَ الْبَحْرَ مِدادٌ، وَ الْجِنَّ حُسّابٌ، وَ الْإِنْسَ كُتّابٌ، ما أَحْصَوْا فَضائِلَ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ».

و مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين و الأئمّة: ص۱۷۵ المنقبة۹۹ حدّثنا المعافى بن زكريّا أبو الفرج قال: حدّثني محمّد بن أحمد بن أبي الثّلج قال: حدّثني الحسن بن محمّد بن بهرام قال: حدّثني يوسف بن موسى القطّان قال: حدّثني جرير، عن ليث،‏ عن مجاهد، عن ابن‌عبّاس رضي الله عنه‏ قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله‏: «لَوْ أَنَّ‏ الْغِياضَ‏ أَقْلامٌ،‏ وَ الْبِحارَ مِدادٌ، وَ الْجِنَّ حُسّابٌ، وَ الْإِنْسَ كُتّابٌ، (ما قَدَروا عَلىٰ إِحْصاءِ) فَضائِلِ عَلِيِّ بْنِ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ». از او: كنز الفوائد: ج۱ ص۲۸۰٫

و الطّرائف في معرفة مذاهب الطّوائف: ج۱ ص۱۳۸ ح۲۱۶ و بناء المقالة الفاطميّة في نقض الرسالة العثمانيّة: ص۳۶۹ از مطرزی به سند خود از خوارزمی، و الأربعين خزاعي: ح ۳۸ و إرشاد القلوب: ج۲ ص۲۰۹ و غرر الأخبار: ص۲۸۷ و الصّراط المستقيم: ج۱ ص۱۵۳  تأويل الآيات الظّاهرة: ص۸۴۴ رواه الثّقات من النّاس عن الحبر عبدالله بن العبّاس.

منابع عامّه:

فرائد السّمطين:‌ ج۱ ص۱۶ و كفاية الطّالب: ص۲۵۱ ب۶۲ و الرّياض النّضرة: ج۲ ص۲۱۴ و مستدرك الصّحيحين: ج۳ ص۱۰۷ و الإستيعاب: ج۲ ص۴۶۶ و الصّواعق المحرقة: ص۷۲ و نور الأبصار: ص۷۳ و مناقب أمير المؤمنين علیه السّلام، الخوارزمي:‌ ص۳۱ ح۱ و مناقب أمير المؤمنين علیه السّلام، الكوفيّ: ج۱ ص۵۵۷ ح۴۹۶ همه از ابن‌عبّاس. و ينابيع المودّة: ۱۲۱ از خوارزمی. و لسان‌الميزان: ج۵ ص۶۲ و ميزان الإعتدال: ج۳ ص۴۶۷ به سند خودشان از ابن شاذان. و خوارزمی در المناقب: ص۲۳۵ از معجم طبرانی به سند خود از ابن عبّاس. و أرجح المطالب: ص ۱۱ و ينابيع المودّة:  ص۲۴۱  از فردوس الأخبار ديلمی. و أرجح المطالب: ص۹۸ از حافظ همدانی در المناقب. و ينابيع المودّة: ص۱۲۲ از سعيد بن جبير. و مودّة القربى همدانی: ص۵۵ از عمر بن الخطّاب.

[۳۰۱] – الكافي: ‌ج۱ ص۲۹۷ ح۹- عليّ بن محمّد، عن سهل بن زياد، عن محمّد بن الوليد شباب الصيرفيّ، عن يونس بن رباط قال: دخلت أنا و كامل التمّار على أبي عبد الله علیه السّلام فقال له كامل: جعلت فداك! حديث رواه فلان. فقال: اذْكُرْهُ. فقال: حدّثني أنّ النّبيّ صلّی الله علیه و آله حدّث عليّاً علیه السّلام بألف باب يوم توفّي رسول‌الله صلّی الله علیه و آله كلّ باب يفتح ألف باب فذلك ألف ألف باب؟! فقال: «لَقَدْ كانَ ذٰلِكَ». قلت: جعلت فداك! فظهر ذلك لشيعتكم و مواليكم؟ فقال: «ياكامِلُ! بابٌ أَوْ بابانِ». فقلت له: جعلت فداك! فما يروى من فضلكم من ألف ألف باب إلّا باب أو بابان؟! قال: فقال: «وَ ما عَسَيْتُمْ أَنْ تَرْوُوا مِنْ فَضْلِنا؟ ما تَرْوُونَ مِنْ فَضْلِنا إِلّا أَلْفاً غَيْرَ مَعْطُوفَةٍ». ر.ک. بصائر الدرجات: ص۵۰۷ ب۱۸ ح۸٫

[۳۰۲] – الفضائل، ابن شاذان القمي: ۸۵ حديث مفاخرة عليّ بن أبي طالب مع ولده الحسين علیهما السّلام.

[۳۰۳] – این حدیث شریف از امامان معصوم امیر المؤمنین و محمّد باقر و جعفر صادق علیهم السّلام در بسیاری از روایات و به سندهای بسیار و در منابع معتبر بسیاری و از آن‌ها: کتاب سلیم، الأصول السّتّة عشر، بصائر الدّرجات، تفسیر فرات، الخصال، معاني الأخبار، نهج البلاغة، عیون الحکم و المواعظ، غرر الحکم، الخرائج و الجرائح،الدّرّ النّظیم، مختصر البصائر، مشارق الأنوار و عوالي اللّئالي نقل شده است.

[۳۰۴] – الكافي: ج۱ ص۱۸۷ ح۱۱ عليّ بن إبراهيم ،عن صالح بن السنديّ، عن جعفر بن بشير، عن أبي سلمة، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سمعته يقول‏: «نَحْنُ الَّذينَ فَرَضَ اللَّهُ طاعَتَنا، لا يَسَعُ النّاسَ إِلّا مَعْرِفَتُنا، وَ لا يُعْذَرُ النّاسُ بِجَهالَتِنا، مَنْ‏ عَرَفَنا كانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ أَنْكَرَنا كانَ كافِراً، وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْنا وَ لَمْ يُنْكِرْنا كانَ ضالًّا، حَتّىٰ يَرْجِعَ إِلَى الْهُدَى الَّذي افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ طاعَتِنا الْواجِبَةِ، فَإِنْ يَمُتْ عَلیٰ ضَلالَتِهِ يَفْعَلِ اللَّهُ بِهِ ما يَشاءُ».

الأمالي، الشیخ الصدوق: ص۶۵۷ مجلس۹۴ ح۶ حدّثنا عليّ بن عيسى القمي رضوان الله عليه قال: حدّثني عليّ بن محمّد بن ماجيلويه رضوان الله عليه قال: حدّثني أحمد بن أبي عبد الله البرقيّ، عن أبيه، عن خلف بن حمّاد الأسديّ، عن أبي الحسن العبديّ، عن سليمان بن مهران، عن الصادق جعفر بن محمّد، عن أبيه، عن آبائه، عن عليّ قال: قال رسول الله ‏صلّی الله علیه و آله: «يا عَلِيُّ! أَنْتَ أَخي وَ وارِثي وَ وَصِيّي وَ خَليفَتي في أَهْلي وَ أُمَّتي في حَياتِي وَ بَعْدَ مَماتِي، مُحِبُّكَ مُحِبّي، وَ مُبْغِضُكَ مُبْغِضي. يا عَلِيُّ! أَنَا وَ أَنْتَ أَبَوا هٰذِهِ الْأُمَّةِ. يا عَلِيُّ! أَنَا وَ أَنْتَ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِكَ سادَةٌ فِي الدُّنْيا وَ مُلُوكٌ فِي الْآخِرَةِ، مَنْ‏ عَرَفَنا فَقَدْ عَرَفَ اللَّهَ، وَ مَنْ أَنْكَرَنا فَقَدْ أَنْكَرَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ».

كمال الدّين و تمام النّعمة:‌ ج۱ ص۲۶۱ ب۲۴ ح۷ حدّثنا أحمد بن زياد بن جعفر قال: حدّثنا عليّ بن إبراهيم بن هاشم، عن أبيه، عن عليّ بن معبد، عن الحسين بن خالد، عن أبي الحسن عليّ بن موسى الرضا، عن أبيه، عن آبائه علیهم السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله: «‏أَنَا سَيِّدُ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ، وَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ جَبْرَئيلَ وَ ميكائيلَ وَ إِسْرافيلَ وَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَ جَميعِ مَلائِكَةِ اللَّهِ الْمُقَرَّبينَ وَ أَنْبِياءِ اللَّهِ الْمُرْسَلينَ، وَ أَنَا صاحِبُ الشَّفاعَةِ وَ الْحَوْضِ الشَّريفِ، وَ أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوا هٰذِهِ الْأُمَّةِ، مَنْ‏ عَرَفَنا فَقَدْ عَرَفَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ مَنْ أَنْكَرَنا فَقَدْ أَنْكَرَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ مِنْ عَلِيٍّ سِبْطا أُمَّتِي، وَ سَيِّدا شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ، وَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةُ أَئِمَّةٍ، طاعَتُهُمْ طاعَتي، وَ مَعْصِيَتُهُمْ مَعْصِيَتي، تاسِعُهُمْ قائِمُهُمْ وَ مَهْدِيُّهُمْ».

[۳۰۵] – التّوحيد: ص۱۵۲ ب۱۲ ح۹- حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رحمه الله قال: حدّثنا عبد الله بن جعفر الحميريّ، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسن بن محبوب، عن عبد العزيز، عن ابن أبي يعفور قال: قال أبو عبد الله علیه السّلام:‏ «‏إِنَّ اللَّهَ واحِدٌ أَحَدٌ مُتَوَحِّدٌ بِالْوَحْدانِيَّةِ، مُتَفَرِّدٌ بِأَمْرِهِ، خَلَقَ خَلْقاً فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ أَمْرَ دينِهِ، فَنَحْنُ هُمْ. يَا ابْنَ أَبي يَعْفُورٍ! نَحْنُ حُجَّةُ اللَّهِ في عِبادِهِ، وَ شُهَداؤُهُ عَلىٰ خَلْقِهِ، وَ أُمَناؤُهُ عَلىٰ وَحْيِهِ، وَ خُزّانُهُ عَلىٰ عِلْمِهِ، وَ وَجْهُهُ الَّذي يُؤْتىٰ مِنْهُ، وَ عَيْنُهُ في بَرِيَّتِهِ، وَ لِسانُهُ النّاطِقُ، وَ قَلْبُهُ الْواعي، وَ بابُهُ الَّذي يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَ نَحْنُ الْعامِلُونَ بِأَمْرِهِ، وَ الدّاعُونَ إِلىٰ سَبيلِهِ، بِنا عُرِفَ اللَّهُ، وَ بِنا عُبِدَ اللَّهُ، نَحْنُ‏ الْأَدِلّاءُ عَلَى‏ اللَّهِ،‏ وَ لَوْلانا ما عُبِدَ اللَّهُ».

الكافي: ج۱ ص۱۴۵ ح۱۰- الحسين بن محمّد، عن معلّى بن محّمد، عن محمّد بن جمهور، عن عليّ بن الصّلت، عن الحكم و إسماعيل ابني حبيب، عن بريد العجليّ قال: سمعت أباجعفر علیه السّلام يقول:‏ «بِنا عُبِدَ اللَّهُ، وَ بِنا عُرِفَ اللَّهُ، وَ بِنا وُحِّدَ اللَّهُ‏ تَبارَكَ‏ وَ تَعالىٰ، وَ مُحَمَّدٌ حِجابُ اللَّهِ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ».

[۳۰۶] – بصائر الدّرجات: ص۶۴ ب۳ ح۱۶ حدّثنا عبد الله بن جعفر، عن محمّد بن عليّ، عن الحسين بن سعيد، عن عليّ بن الصلت، عن الحكم و إسماعيل عن بريد قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام يقول‏: «بِنا عُبِدَ اللَّهُ، وَ بِنا عُرِفَ اللَّهُ، وَ بِنا وَعَدَ اللَّهُ، وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حِجابُ اللَّهِ».

الكافي: ج۱ ص۱۴۵ ح۱۰ الحسين بن محمّد، عن معلّى بن محمّد، عن محمّد بن جمهور، عن عليّ بن الصلت، عن الحكم و إسماعيل ابني حبيب، عن بريد العجليّ قال: سمعت أبا‌جعفر علیه السّلام يقول:‏ «بِنا عُبِدَ اللَّهُ، وَ بِنا عُرِفَ‏ اللَّهُ‏، وَ بِنا وُحِّدَ اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ، وَ مُحَمَّدٌ حِجابُ اللَّهِ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ».

التّوحيد: ص۱۵۲ ب۱۲ ح۹ حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رحمه الله قال: حدّثنا عبدالله بن جعفر الحميريّ، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسن بن محبوب، عن عبد العزيز، عن ابن أبي يعفور قال: قال أبو عبد الله علیه السّلام:‏ «إِنَّ اللَّهَ واحِدٌ أَحَدٌ، مُتَوَحِّدٌ بِالْوَحْدانِيَّةِ، مُتَفَرِّدٌ بِأَمْرِهِ، خَلَقَ خَلْقاً فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ أَمْرَ دينِهِ فَنَحْنُ هُمْ يَا ابْنَ أَبي يَعْفُورٍ! نَحْنُ حُجَّةُ اللَّهِ‏ في عِبادِهِ، وَ شُهَداؤُهُ عَلىٰ خَلْقِهِ، وَ أُمَناؤُهُ عَلىٰ وَحْيِهِ، وَ خُزَّانُهُ عَلىٰ عِلْمِهِ، وَ وَجْهُهُ الَّذي يُؤْتىٰ مِنْهُ، وَ عَيْنُهُ في بَرِيَّتِهِ، وَ لِسانُهُ النّاطِقُ، وَ قَلْبُهُ الْواعي، وَ بابُهُ الَّذي يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَ نَحْنُ الْعامِلُونَ بِأَمْرِهِ، وَ الدّاعُونَ إِلىٰ سَبيلِهِ، بِنا عُرِفَ‏ اللَّهُ،‏ وَ بِنا عُبِدَ اللَّهُ، نَحْنُ الْأَدِلّاءُ عَلَى اللَّهِ، وَ لَوْلانَا ما عُبِدَ اللَّهُ»‏.

بصائر الدّرجات: ص۶۱ ب۳ ح۳ أحمد بن موسى، عن الحسن بن موسى الخشّاب، عن عليّ بن حسان، عن عبد الرحمان بن كثير قال: سمعت أبا عبد الله علیه السّلام يقول:‏ ‏«نَحْنُ وُلاةُ أَمْرِ اللَّهِ، وَ خَزَنَةُ عِلْمِ اللَّهِ، وَ عَيْبَةُ وَحْيِ اللَّهِ، وَ أَهْلُ دينِ اللَّهِ، وَ عَلَيْنا نَزَلَ كِتابُ اللَّهِ، وَ بِنا عُبِدَ اللَّهُ، وَ لَوْلانا ما عُرِفَ‏ اللَّهُ‏، وَ نَحْنُ وَرَثَةُ نَبِيِّ اللَّهِ وَ عِتْرَتُهُ».

بصائر الدّرجات: ص۱۰۵ ب۱۹ ح۹ حدّثنا أحمد، عن الحسين بن راشد، عن موسى بن القاسم، عن عليّ بن جعفر، عن أخيه قال: قال أبو عبد الله علیه السّلام:‏ «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنا فَأَحْسَنَ خَلْقَنا، وَ صَوَّرَنا فَأَحْسَنَ صُوَرَنا، فَجَعَلَنا خُزّانَهُ في سَماواتِهِ وَ أَرْضِهِ، وَ لَوْلانا ما عُرِفَ‏ اللَّهُ»‏.

بصائر الدّرجات: ص۱۰۵ ب۱۹ ح۱۱ حدّثنا عليّ بن محمّد عن القاسم بن محمّد عن سليمان بن داود المنقريّ عن سفيان بن موسى عن سدير عن أبي جعفر علیه السّلام قال: سمعته يقول‏: «نَحْنُ خُزّانُ اللَّهِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، وَ شيعَتُنا خُزّانُنا، وَ لَوْلانا ما عُرِفَ‏ اللَّهُ‏».

[۳۰۷] – الكافي: ج۱ ص۶۹ ح۱- عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن النوفليّ، عن السكونيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قال رسول الله صلّی الله علیه و آله:‏ «إِنَّ عَلىٰ كُلِّ‏ حَقٍّ‏ حَقيقَةً، وَ عَلىٰ كُلِّ صَوابٍ نُوراً، فَما وافَقَ كِتابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَ ما خالَفَ كِتابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ».

[۳۰۸]– الكافي: ج۲ ص۱۷۵ ح۱- عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن خالد، عن الحسن بن محبوب، عن شعيب العقرقوفيّ قال: سمعت أبا عبدالله علیه السَّلام يقول لأصحابه:‏ «اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا اِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحابّينَ‏ فِي‏ اللَّهِ‏ مُتَواصِلينَ مُتَراحِمينَ تَزاوَرُوا وَ تَلاقَوْا وَ تَذاكَرُوا اَمْرݦݨَںݐا و اَحْيُوهُ». و مصادقة الإخوان: ‌ص۳۴ ح۸ عن شعیب… . الأمالي، الشیخ الطوسي: ص۶۰ مجلس۲ ح۸۷- ۵۶-عن الشّیخ المفید، عن الشّیخ جعفربن قولویه، عن أبیه، عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن شعیب… «اتَّقُوا اللَّهَ، وَ كُونُوا اِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحابّينَ‏ فِي‏ اللَّهِ‏، مُتَواصِلينَ مُتَراحِمينَ، تَزاوَرُوا وَ تَلاقَوْا وَ تَذاكَرُوا وَ اَحْيُوا اَمْرݦݨݨݨَنا». و مشكاة الأنوار: ص۱۸۳ فصل۲۴ عنه علیه السَّلام. و مجموعة ورّام: ج۲ ص۱۷۹ شعیب العقرقوفيّ… .

مصادقة الإخوان: ص۳۸ ح۷ عن أبي جعفر علیه السَّلام قال: «اجْتَمِعُوا وَ تَذاكَرُوا تَحُفَّ بِكُمُ الْمَلائِكَةُ، رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ مَنْ‏ اَحْيا اَمْرݦَنا». و الإختصاص: ص۲۹و عن إبراهيم بن عمر اليمانيّ، عن عبد الأعلى مولى آل‌سام، عن أبي عبد الله الصادق علیه السَّلام قال: سمعته يقول لخيثمة: «يا خَيْثَمَةُ! اَقْرِئْ مَوالِيَنَا السَّلامَ وَ اَوْصِهِمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الْعَظيمِ وَ اَنْ يَعُودَ غَنِيُّهُمْ عَلىٰ فَقيرِهِمْ وَ قَوِيُّهݧُمْ عَلىٰ ضَعيفِهِمْ وَ اَنْ يَشْهَدَ اَحْياهُمْ جَنائِزَ مَوْتاهُمْ وَ اَنْ يَتَلاقَوْا في بُيُوتِهِمْ فَاِنَّ لِقاءَهُمْ حَياةٌ لِاَمݧْرِنا». ثمّ رفع یده فقال: رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ مَنْ‏ اَحْيا اَمْرَنا. الأمالي، الشیخ الطوسي: ص۱۳۵ مجلس۵ ح۲۱۸- ۳۱- أخبرنا أبو عبد الله محمّد بن محمّد، قال: أخبرني أبو القاسم جعفر بن محمّد رحمه الله، عن أبيه، عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن أحمد بن إسحاق، عن بكر بن محمّد، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد عليهما السَّلام، قال: سمعته يقول لخيثمة: «يا خَيْثَمَةُ! اَقْرِئْ مَواليَنَا السَّلامݧݧَ، وَ اَوْصِهِمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الْعَظيمݭݭِ، وَ اَنْ يَشْهَدَ اَحْياؤُهُمْ جَنائِزَ مَوْتاهُمْ، وَ اَنْ يَتَلاقَوْا في بُيُوتِهݫݭݫِمْ، فَاِنَّ لُقْياهُمْ حَياةُ اَمْرِنا». قال: ثمّ رفع يده عليه السَّلام فقال: «رَحِمَ اللهُ‏ مَنْ‏ اَحْيا اَمْرَنا». و بشارة المصطفى لشيعة المرتضى: ص۷۷أخبرنا الشيخ الفقيه أبو عليّ الحسن بن محمّد بن الحسن الطّوسيّ رحمه الله بمشهد مولانا أمير المؤمنين عليّ بن أبي‌طالب علیه السَّلام في شعبان سنة إحدى عشرة و خمسمائة قال: أخبرنا السّعيد الوالد …به سند خود مانند الأمالی در سند و متن. و الدّعوات، قطب الدّین الراونديّ: ص۶۳ ح۱۵۶ و قال أبو عبد اللَّه علیه السَّلام:‏ «حَدِّثُوا عَنّا وَ لا حَرَجَ، رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ مَنْ‏ اَحْيا اَمْرَنا». و أعلام الدين في صفات المؤمنين: ص۸۳ و قال علیه السَّلام لخیثمة: «اَبْلِغْ مَواليَنَا السَّلامَ وَ اَوْصِهِمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ الْعَمَلِ الصّالِحِ وَ اَنْ يَعُودَ صَحيحُهُمْ مَريضَهُمْ وَ لْيَعُدْ غَنِيُّهُمْ عَلىٰ فَقيرِهِمْ وَ لْيَحْضُرْ حَيُّهُمْ جَنازَةَ مَيِّتِهِمْ وَ اَنْ يَتَاَلَّفُوا فِي الْبُيُوتِ وَ يَتَذاكَرُوا عِلْمَ الدّينِ فَفي ذٰلِكَ حَياةُ اَمْرِنا رَحِمَ‏ اللَّهُ‏ مَنْ‏ اَحْيا اَمْرݨݦَنا وَ اَعْلِمْهُمْ يا خَيْثَمَةُ اَنّا لا نُغْني عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً اِلّا بِالْعَمَلِ الصّالِحِ وَ اَنَّ وَلایݧݧݧݩݩݩَٮݧݧݑَںݧݐا لَا تُنالُ اِلّا بِالْوَرَعِ وَ الْاِجْتِهادِ وَ اَنَّ اَشَدَّ النّاسِ عَذاباً يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خالَفَهُ اِلىٰ غَيْرِهِ».

[۳۰۹] – سوره (۲۴) النور آیه۳۷٫

[۳۱۰] – الكافي: ‌ج۱ ص۳۸۹ ح۲- أحمد بن محمّد، عن محمّد بن الحسن، عن محمّد بن عيسى بن عبيد، عن محمّد بن شعيب، عن عمران بن إسحاق الزّعفرانيّ، عن محمّد بن مروان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سمعته يقول:‏ … . و بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد صلّى الله عليهم: ج۱ ص۲۰ ب۱۰ ح۳- حدّثنا محمّد بن عيسى، عن محمّد بن شعيب، عن عمران بن إسحاق الزّعفرانيّ، عن محمّد بن مروان، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: سمعته يقول:‏ ‏ «خَلَقَنَا اللَّهُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ، ثُمَّ صَوَّرَ خَلْقَنا مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ، فَأَسْكَنَ ذٰلِكَ النُّورَ فيهِ، فَكُنّا نَحْنُ خُلِقْنا نُورانِيّينَ، لَمْ‌يَجْعَلْ‏ لِأَحَدٍ في‏ مِثْلِ‏ الَّذي‏ خَلَقَنا مِنْهُ نَصيباً، وَ خَلَقَ أَرْواحَ شيعَتِنا مِنْ أَبْدانِنا، وَ أَبْدانَهُمْ مِنْ طينَةٍ مَخْزُونَةٍ مَكْنُونَةٍ أَسْفَلَ مِنْ ذلِكَ الطّينَةِ، وَ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لِأَحَدٍ في مِثْلِ ذٰلِكَ الَّذي خَلَقَهُمْ مِنْهُ نَصيباً إِلَّا الْأَنْبِياءَ وَ الْمُرْسَلينَ، فَلِذٰلِكَ صِرْنا نَحْنُ وَ هُمُ النّاسَ، وَ صارَ سائِرُ النّاسِ هَمَجاً فِي النّارِ وَ إِلَى النّارِ».

[۳۱۱] – بصائر الدّرجات في فضائل آل محمّد صلّى الله عليهم:‌ ص۲۲ ب۱۱ ح۱۰- حدّثنا أحمد بن إبراهيم، عن إسماعيل بن مهزيار، عن عثمان بن جبلّة، عن أبي الصّامت قال أبو عبد الله علیه السّلام: «إِنَّ حَديثَنا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ شَريفٌ كَريمٌ ذَكْوانُ ذَكِيٌّ وَعْرٌ،             لا‌ يَحْتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، وَ لا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَ لا مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ». قلت: فمن يحتمله جعلت فداك؟ قال: «مَنْ شِئْنا يا أَبَا الصّامِتِ».‏ قال أبو الصّامت: فظننت أنّ لله عباداً هم أفضل من هؤلاء الثّلاثة.

[۳۱۲] – سوره (۴۲) الشورى آیه٥٣.

[۳۱۳] – بصائر الدرجات: ص۲۲۶ ب۴ ح۱- حدّثنا أحمد بن محمّد، عن أبي عبد الله البرقيّ، عن جعفر بن محمّد الصوفيّ قال: سألت أبا جعفر علیه السّلام محمّد بن عليّ الرضا علیه السّلام و قلت له: يا ابن رسول الله! لم سمّي النّبيّ الأمّيّ؟ قال: ما يَقُولُ النّاسُ؟  قال: قلت له: جعلت فداك يزعمون إنّما سمّي النّبيّ الأمّيّ لأنّه لم يكتب‏. فقال: كَذَبُوا عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ أَنّىٰ يَكُونُ ذٰلِكَ وَ اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ يَقُولُ في مُحْكَمِ‏ كِتابِهِ:‏ «هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ» فَكَيْفَ‏ كانَ‏ يُعَلِّمَهُمْ‏ ما لا يُحْسِنُ؟! وَ اللَّهِ لَقَدْ كانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ يَقْرَأُ وَ يَكْتُبُ بِاثْنَيْنِ وَ سَبْعينَ – أو – بِثَلاثَةٍ وَ سَبْعينَ لِساناً، وَ إِنَّما سُمِّيَ الْأُمِّيَّ لِأَنَّهُ كانَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَ مَكَّةُ مِنْ أُمَّهاتِ الْقُرىٰ وَ ذٰلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعالى في كِتابِهِ:‏«لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى‏ وَ مَنْ حَوْلَها». و معاني الأخبار: ص۵۴ ح۶- أبي رحمه الله قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن أبي عبد الله محمّد بن خالد البرقيّ، عن جعفر بن محمّد الصوفيّ … – مثله- . و الإختصاص: ص۲۶۳ أحمد بن محمّد بن عيسى، عن البرقيّ، عن جعفر بن محمّد الصوفيّ قال: سألت أبا جعفر محمّد بن عليّ بن الرضا علیه السّلام… ـ مثله ـ. و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۱ ص۲۳۲ و في حديث محمّد بن عليّ الرضا علیهما السّلام‏ … ـ مثله ـ.

و علل الشرائع: ج۱ ص۱۲۵ ب۱۰۵ ح۲- حدّثنا محمّد بن الحسن رضي الله عنه قال: حدّثنا سعد بن عبد الله قال: حدّثنا الحسن بن موسى الخشّاب، عن عليّ بن حسان و عليّ بن أسباط و غيره رفعه، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: قلت: إنّ النّاس يزعمون أنّ رسول الله صلّی الله علیه و آله لم يكتب و لا يقرأ. فقال: كَذَبُوا لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَنّىٰ يَكُونُ ذٰلِكَ وَ قَدْ قالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ:‏ «هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ ُ لَفي ضَلالٍ مُبينٍ»‏ فَكَيْفَ يُعَلِّمَهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ لَيْسَ يُحْسِنُ أَنْ يَقْرَأَ وَ يَكْتُبَ؟!!. قال: قلت: فلم سمّي النّبيّ الأمّيّ؟ قال: لِأَنَّهُ نُسِبَ إِلىٰ مَكَّةَ وَ ذٰلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ:‏«لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرىٰ‏ وَ مَنْ حَوْلَها فَأُمُّ‏ الْقُرىٰ‏ مَكَّةُ فَقيلَ أُمِّيٌّ لِذٰلِكَ. و تفسير العيّاشيّ: ج۲ ص۳۱ ح۸۶- عن عليّ بن‏ أسباط قال:‏ قلت لأبي جعفر علیه السّلام: لم سمّي النّبيّ الأمّيّ؟ قال: نُسِبَ إِلىٰ مَكَّةَ، وَ ذٰلِكَ مِنْ قَوْلِ اللهِ: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرىٰ‏ وَ مَنْ حَوْلَها» وَ أُمُّ الْقُرىٰ مَكَّةُ، فَقيلَ أُمِّيٌّ لِذٰلِكَ‏.

[۳۱۴]–  كتاب سليم بن قيس الهلالي: ج‏۲، ص: ۶۳۶ أبان، عن سليم‏ قال:‏ رأيت عليّاً علیه السّلام في مسجد رسول الله صلّی الله علیه و آله في خلافة عثمان و جماعة يتحدّثون و يتذاكرون الفقه و العلم فذكروا قريشاً و فضلها و سوابقها و هجرتها و ما قال رسول الله صلّی الله علیه و آله فيهم [من الفضل‏] مثل قوله: الأئمّة من قريش، و قوله: النّاس‏ تبع لقريش،‏ و قريش أئمّة العرب. و قوله صلّی الله علیه و آله: لا تسبّوا قريشاً. و قوله: إنّ للقرشيّ قوّة رجلين من غيرهم. و قوله: أبغض الله من أبغض قريشاً. و قوله: من أراد هوان قريش أهانه الله. و ذكروا الأنصار و فضلها و سوابقها و نصرتها و ما أثنى الله عليهم في كتابه و ما قال رسول الله صلّی الله علیه و آله فيهم من الفضل‏ و ذكروا ما قال في [سعد بن معاذ في جنازته‏] و [حنظلة بن الرّاهب‏] غسيل الملائكة و الذي حمته الدبر حتّى لم يدعوا شيئاً من فضلهم. فقال كلّ حيّ: منّا فلان و فلان و قالت قريش: منّا رسول الله صلّی الله علیه و آله و منّا حمزة [بن عبد المطّلب‏] و منّا جعفر و منّا عبيدة بن الحارث و زيد بن حارثة و أبو بكر و عمر و عثمان و سعد و أبو عبيدة و سالم و ابن عوف فلم يدعوا أحداً من الحيّين من أهل السابقة إلّا سمّوه و في الحلقة أكثر من مائتي رجل منهم مسانيد إلى القبلة و منهم في الحلقة- فكان ممّن حفظت من قريش عليّ بن أبي طالب‏ صلوات الله عليه و سعد بن أبي وقّاص و عبد الرحمان بن عوف و الزبير و طلحة و عمّار و المقداد و أبوذر و هاشم بن عتبة و عبدالله بن عمر و الحسن و الحسين علیهما‌السّلام و ابن‌عبّاس و محمّد بن أبي بكر و عبد الله بن جعفر [و عبيد الله بن العبّاس‏] و من الأنصار أبيّ بن كعب‏ و زيد بن ثابت و أبو أيّوب الأنصاريّ و أبو الهيثم بن التّيّهان و محمّد بن مسلمة و قيس بن سعد بن عبادة و جابر بن عبد الله و أبو مريم و أنس بن مالك و زيد بن أرقم و عبد الله بن أبي أوفى و أبو ليلى و معه ابنه عبد الرحمان قاعد بجنبه غلام أمرد صبيح الوجه و جاء أبو الحسن البصريّ و معه ابنه الحسن غلام أمرد صبيح الوجه معتدل القامة قال: فجعلت أنظر إليه و إلى عبد الرحمان بن أبي ليلى فلا أدري أيّهما أجمل غير أنّ الحسن أعظمهما و أطولهما فأكثر القوم و ذلك من بكرة إلى حين الزوال‏ و عثمان في داره لا يعلم بشي‏ء ممّا هم فيه و عليّ بن أبي طالب علیه السّلام ساكت لا ينطق هو و لا أحد من أهل بيته و أقبل القوم عليه فقالوا: يا أبا الحسن! ما يمنعك أن تتكلّم؟ قال‏علیه السّلام: ما مِنَ الْحَيَّيْنِ أَحَدٌ إِلّا وَ قَدْ ذَكَرَ فَضْلاً وَ قالَ حَقّاً. ثمّ قال: يا مَعاشِرَ قُرَيْشٍ!        يا مَعاشِرَ الْأَنْصارِ! بِمَنْ أَعْطاكُمُ اللَّهُ هٰذَا الْفَضْلَ؟ أَ بِأَنْفُسِكُمْ وَ عَشائِرِكُمْ وَ أَهْلِ بُيُوتاتِكُمْ أَمْ بِغَيْرِكُم؟‏… قال طلحة: كلّ شي‏ءٍ من صغيرٍ أو كبيرٍ أو خاصٍّ أو عامٍ كان أو يكون إلى يوم القيامة فهو مكتوب عندك؟ قال‏: َ نَعَمْ وَ سِوىٰ ذٰلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَسَرَّ إِلَيَّ في مَرَضِهِ مِفْتاحَ أَلْفِ بابٍ مِنَ الْعِلْمِ يُفَتِّحُ كُلُّ بابٍ أَلْفَ بابٍ، وَ لَوْ أَنَّ الْأُمَّةَ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ اتَّبَعُوني وَ أَطاعُوني‏ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ‏ [رَغَداً إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ]. يا طَلْحَةُ! أَ لَسْتَ قَدْ شَهِدْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حينَ دَعا بِالْكَتِفِ‏ (بِصَحيفَةٍ) لِيَكْتُبَ فيها ما لا تَضِلُّ الْأُمَّةُ وَ لا تَخْتَلِفُ فَقالَ صاحِبُكَ ما قالَ: إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ يَهْجُرُ، فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ثُمَّ تَرَكَها؟ قال: بلى قد شهدت ذاك. قال: فَإِنَّكُمْ لَمّا خَرَجْتُمْ أَخْبَرَني [بِذٰلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ] بِالَّذي أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فيها وَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهَا الْعامَّةُ فَأَخْبَرَهُ جَبْرائيلُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ قَدْ عَلِمَ مِنَ الْأُمَّةِ الْإِخْتِلافَ وَ الْفُرْقَةَ، ثُمَّ دَعا بِصَحيفَةٍ فَأَمْلىٰ عَلَيَّ ما أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فِي الْكَتِفِ‏ وَ أَشْهَدَ عَلىٰ‏ ذٰلِكَ‏ ثَلاثَةَ رَهْطٍ؛ سَلْمانَ وَ أَبا ذَرٍّ وَ الْمِقْدادَ، وَ سَمّىٰ مَنْ يَكُونُ مِنْ أَئِمَّةِ الْهُدَى الَّذينَ أَمَرَ اللَّهُ بِطاعَتِهِمْ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ فَسَمّاني أَوَّلَهُمْ‏ ثُمَّ ابْني [هٰذا وَ أَدْنىٰ بِيَدِهِ إِلَى‏] الْحَسَنِ ثُمَّ الْحُسَيْنِ ثُمَّ تِسْعَةً مِنْ وُلْدِ ابْني هٰذا – يعني الحسين- كَذٰلِكَ كانَ يا أَبا ذَرٍّ؟ وَ أَنْتَ يا مِقْدادُ؟ فقاموا و قالوا: نشهد بذلك على رسول الله صلّی الله علیه و آله. فقال طلحة: و الله لقد سمعت من رسول الله صلّی الله علیه و آله يقول لأبي ذرّ: ما أَظَلَّتِ الْخَضْراءُ وَ لا أَقَلَّتِ الْغَبْراءُ عَلىٰ ذي لَهْجَةٍ أَصْدَقَ مِنْ أَبي ذَرٍّ وَ لا أَبَرَّ عِنْدَ اللهِ، و أنا أشهد أنّهما لم يشهدا إلّا على حقٍّ و لأنت أصدق و آثر عندي منهما… .

و الغيبة، النعماني: ص۸۲ ب۴ ح۱۱- (إبن عقدة و محمّد بن همّام بن سهيل و عبد العزيز و عبد الواحد ابنا عبد الله بن يونس الموصليّ، عن رجالهم؛ عن عبد الرّزّاق بن همّام، عن معمر بن راشد، عن أبان بن أبي عيّاش، عن سليم بن قيس؛ و أخبرنا به من غير هذه الطرق هارون بن محمّد قال: حدّثني أحمد بن عبيد الله بن جعفر بن المعلّى الهمدانيّ قال: حدّثني أبو الحسن عمرو بن جامع بن عمرو بن حرب الكنديّ‏ قال: حدّثنا عبد الله بن المبارك شيخ لنا كوفيّ ثقة قال:‏ حدّثنا عبد الرّزّاق بن همّام شيخنا، عن معمر، عن أبان بن أبي عيّاش، عن سليم بن قيس الهلاليّ و ذكر أبان أنّه سمعه أيضاً عن عمر بن أبي سلمة، قال معمر: و ذكر أبو هارون العبديّ: أنّه سمعه أيضاً عن عمر بن أبي سلمة، عن سليم- معلّق) عن عبد الرّزّاق قال: حدّثنا معمر بن راشد، عن أبان بن أبي عيّاش، عن سليم بن قيس:‏ إنّ عليّاً علیه السّلام قال لطلحة في حديث طويل عند ذكر تفاخر المهاجرين و الأنصار بمناقبهم و فضائلهم:‏ … يا طَلْحَةُ! أَ لَيْسَ قَدْ شَهِدْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حينَ دَعانا بِالْكَتِفِ لِيَكْتُبَ فيها ما لاتَضِلُّ الْأُمَّةُ بَعْدَهُ وَ لا تَخْتَلِفُ فَقالَ صاحِبُكَ ما قالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَهْجُرُ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ تَرَكَها؟  قال:‏ بلى قد شهدته. قال:‏ فَإِنَّكُمْ لَمّا خَرَجْتُمْ أَخْبَرَني رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِالَّذي أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فيها وَ يُشْهِدَ عَلَيْهِ الْعامَّةَ، وَ إِنَّ جَبْرَئيلَ أَخْبَرَهُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعالىٰ قَدْ عَلِمَ أَنَّ الْأُمَّةَ سَتَخْتَلِفُ وَ تَفْتَرِقُ، ثُمَّ دَعا بِصَحيفَةٍ فَأَمْلىٰ عَلَيَّ ما أَرادَ أَنْ يَكْتُبَ فِي الْكَتِفِ وَ أَشْهَدَ عَلىٰ‏ ذٰلِكَ‏ ثَلاثَةَ رَهْطٍ؛ سَلْمانَ الْفارِسِيَّ وَ أَبا ذَرٍّ وَ الْمِقْدادَ، وَ سَمّىٰ مَنْ يَكُونُ مِنْ أَئِمَّةِ الْهُدَى الَّذينَ أَمَرَ الْمُؤْمِنينَ بِطاعَتِهِمْ إِلىٰ يَوْمِ الْقِيامَةِ فَسَمّاني أَوَّلَهُمْ ثُمَّ ابْني هٰذا حَسَنٌ ثُمَّ ابْني هٰذا حُسَيْنٌ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ ابْني هٰذا حُسَيْنٍ كَذٰلِكَ يا أَبا ذَرٍّ وَ أَنْتَ يا مِقْدادُ؟ قالا: نشهد بذلك على رسول الله صلّی الله علیه و آله. فقال طلحة: و الله لقد سمعت من رسول الله صلّی الله علیه و آله يقول لأبي ذرّ: ما أَقَلَّتِ الْغَبْراءُ وَ لا أَظَلَّتِ الْخَضْراءُ ذا لَهْجَةٍ أَصْدَقَ وَ لا أَبَرَّ مِنْ أَبي ذَرٍّ، و أنا أشهد أنّهما لم يشهدا إلّا بالحقّ و أنت أصدق و أبرّ عندي منهما … .

و الإحتجاج على أهل اللجاج: ج۱ ص۱۵۴- روي عن سليم بن قيس الهلاليّ‏ أنّه قال: رأيت عليّاً علیه السّلام في مسجد رسول الله صلّی الله علیه و آله في خلافة عثمان و جماعة يتحدّثون و يتذاكرون العلم… .‏ و أخرج بعضه الحمويني بتصرّف في فرائد السمطين: ج۱ ص۳۱۲-۳۱۸٫

[۳۱۵] – الغيبة (للطوسي)/ كتاب الغيبة للحجةّ ؛: ص۱۵۰ – أخبرنا جماعة، عن أبي عبد الله الحسين بن عليّ بن سفيان البزوفريّ،‏ عن عليّ بن سنان الموصليّ العدل، عن عليّ بن الحسين، عن أحمد بن محمّد بن الخليل، عن جعفر بن أحمد المصريّ، ‏عن عمّه الحسن بن عليّ، عن أبيه، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد، عن أبيه الباقر، عن أبيه ذي الثّفنات‏ سيّد العابدين، عن أبيه الحسين الزّكيّ الشّهيد، عن أبيه أمير المؤمنين علیهم السّلام قال: قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِي اللَّيْلَةِ الَّتي كانَتْ فيها وَفاتُهُ لِعَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ: يا أَبَا الْحَسَنِ! أَحْضِرْ صَحيفَةً وَ دَواةً، فَأَمْلَأَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَصِيَّتَهُ حَتَّى انْتَهىٰ إِلىٰ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَقالَ: يا عَلِيُّ! إِنَّهُ سَيَكُونُ بَعْدي اثْنا عَشَرَ إِماماً وَ مِنْ بَعْدِهِمْ اثْنا عَشَرَ مَهْدِيّاً، فَأَنْتَ يا عَلِيُّ أَوَّلُ الإثْنَيْ عَشَرَ إِماماً سَمّاكَ اللَّهُ تَعالىٰ في سَمائِهِ‏ عَلِيّاً الْمُرْتَضىٰ وَ أَميرَ الْمُؤْمِنينَ وَ الصِّدّيقَ الْأَكْبَرَ وَ الْفارُوقَ الْأَعْظَمَ وَ الْمَأْمُونَ وَ الْمَهْدِيَّ فَلا تَصِحُّ هٰذِهِ الْأَسْماءُ لِأَحَدٍ غَيْرِكَ. يا عَلِيُّ! أَنْتَ وَصِیّي عَلىٰ أَهْلِ بَيْتي حَيِّهِمْ وَ مَيِّتِهِمْ وَ عَلىٰ نِسائِي فَمَنْ ثَبَّتَّها لَقِيَتْني غَداً وَ مَنْ طَلَّقْتَها فَأَنَا بَري‏ءٌ مِنْها لَمْ تَرَنِي‏ وَ لَمْ أَرَها في عَرْصَةِ الْقِيامَةِ، وَ أَنْتَ خَليفَتي عَلىٰ أُمَّتي مِنْ بَعْدي فَإِذا حَضَرَتْكَ الْوَفاةُ فَسَلِّمْها إِلَى ابْنِيَ الْحَسَنِ الْبَرِّ الْوَصُولِ،‏ فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِيَ الْحُسَيْنِ الشَّهيدِ الزَّكِيِّ الْمَقْتُولِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ سَيِّدِ الْعابِدينَ ذِي الثَّفِناتِ عَلِيٍّ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْباقِرِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ جَعْفَرٍ الصّادِقِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ مُوسَى الْكاظِمِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ عَلِيٍّ الرِّضا، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الثِّقَةِ التَّقِيِّ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ عَلِيٍّ النّاصِحِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ الْحَسَنِ الْفاضِلِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْمُسْتَحْفَظِ مِنْ آلِ‌مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلامُ، فَذَلِكَ اثْنا عَشَرَ إِماماً، ثُمَّ يَكُونُ مِنْ بَعْدِهِ اثْنا عَشَرَ مَهْدِيّاً (فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ) فَلْيُسَلِّمْها إِلَى ابْنِهِ أَوَّلِ الْمُقَرَّبينَ،‏ لَهُ ثَلاثَةُ أَسامِيَ؛ اسْمٌ كَاسْمِي وَ اسْمِ أَبي، وَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ، وَ أَحْمَدُ، وَ الِاسْمُ الثّالِثُ الْمَهْدِيُّ هُوَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنينَ‏. از او: بحارالأنوار: ج۳۶ ص ۲۶۰ ح ۸۱ و مختصر البصائر: ص۳۹ و إثبات الهداة: ج۱ ص ۵۴۹ ح ۳۷۶ و الإيقاظ من الهجعة: ص۳۹۳٫

[۳۱۶] – سوره (۳) آل‏عمران آیه ۱۴۵٫

[۳۱۷] – کفایة الأثر: ص۱۶۲و بحار الأنوار: ج۲۷ ص۲۱۷ ح۱۸٫

[۳۱۸] – إعلام الورى بأعلام الهدى: ج۲ ص۱۳۲ ف۱روي عن الصادق عليه السّلام من قوله: «وَ اللهِ ما مِنّا إِلّا مَقْتُولٌ‏ شَهيدٌ». مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۲ ص۲۰۹ بقول الصّادق علیه السّلام: «وَ اللهِ ما مِنّا إِلّا مَقْتُولٌ‏ شَهيدٌ».

[۳۱۹] – من لا يحضره الفقيه: ج۲ ص۵۸۵ ح۳۱۹۲- و روي عن أبي الصلت عبد السّلام بن صالح الهرويّ قال: سمعت الرضا علیه السّلام يقول: ‏ «وَ اللهِ ما مِنّا إِلّا مَقْتُولٌ‏ شَهيدٌ». و الأمالي: ص۶۳ مجلس۱۵ ح۸- حدّثنا محمّد بن موسى بن المتوكّل رحمه الله قال: حدّثنا عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن أبي الصلت عبد السّلام بن صالح الهرويّ قال: سمعت الرضا علیه السّلام يقول: «وَ اللهِ ما مِنّا إِلّا مَقْتُولٌ‏ شَهيدٌ». و عيون أخبار الرضا عليه السّلام: ج۲ ص۲۵۶ ب۶۶ ح۹ – سند و متن مانند الأمالي-. و روضة الواعظين: ج۱ ص۲۳۳ و جامع الأخبار: ص۳۲ ف۱۴٫

[۳۲۰] – كتاب سليم بن قيس الهلالي: ج۲ ص۸۳۸ ح۴۲٫ از او: بحار الأنوار: ج۳۳ ص۲۶۷ ب ۲۰ ح۵۳۴٫

[۳۲۱] – الخرائج و الجرائح: ج۱ ص۲۴۱ ح۷ ما روي عن الصّادق، عن آبائه علیهم السّلام:‏ أنّ الحسن علیه السّلام قال لأهل بيته: «إِنّي‏ أَمُوتُ‏ بِالسَّمِّ‏ كَما ماتَ‏ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏… ». و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۴ ص۸ الحسن بن أبي العلی، عن جعفر بن محمّد قال الحسن بن عليّ لأهل بيته: «إِنّي‏ أَمُوتُ‏ بِالسَّمِّ‏ كَما ماتَ‏ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏… ». و تسلية المجالس و زينة المجالس: ج۲ ص۱۲الحسين بن أبي‌العلاء، عن جعفر بن محمّد عليه السّلام: قال الحسن بن عليّ عليه السّلام لأهل بيته: «يا قَوْمِ!‏ إِنّي‏ أَمُوتُ‏ بِالسَّمِّ‏ كَما ماتَ‏ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ‏ … ».

[۳۲۲]– مستدرک الصحیحین: ج۳ ص۵۸- ۵۹ حدّثنا أبو العبّاس محمّد بن يعقوب، ثنا أحمد بن عبد الجبّار، ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عبد الله بن مرّة، عن أبي الأحوص، عن عبد الله رضي الله عنه قال: لإن أحلف تسعاً أنّ رسول الله صلّى الله عليه و آله قتل قتلاً أحبّ إليّ من أن أحلف واحدة أنّه لم يقتل، و ذلك أنّ الله عزّ وجلّ اتّخذه نبيّاً واتّخذه شهيداً. هذا حديث صحيح على شرط الشيخين و لم يخرجاه. و از او: السيرة النبويّة، ابن‌كثير الدمشقي: ج۴ ص۴۴۹و قال البيهقي: أنبأنا الحاكم، أنبأنا الأصم… .

مناقب آل‌محمّد (صلّی الله علیهم) المسمّى بالنعيم المقيم لعترة النبأ العظيم‏، عمر بن شجاع الدين محمّد بن عبد الواحد الموصليّ‏ المتوفی۶۵۷ القمریّة: ص۴۵: و دفن ليلة الأربعاء أوسط الليل. و قيل: ليلة الثلاثاء. و قيل: يوم الثلاثاء. و [أما] عمره: قال ابن‌عبدة العبقسي‏: مات مسموماً و هو ابن ثلاث و ستّين سنة. و هي‏ أصحّ‏ الروايات.‏

المجدي، ابن الصوفيّ النسّاب المتوفی۴۶۶القمریّة: ص۱۸۶ فولد رسول اللّه محمّد صلّى اللّه عليه و آله،‌ماتت أمّه و له ستّ سنين، و هذا قول ابن عبدة، ولد عام الفيل و لم يدرك يرى أباه،‌و أدرك الفجار و له عشرون‌سنة، و تزوّج خديجة عليها‌السّلام و له خمس و عشرون سنة، و مات‌مسموماً و له ثلاث و‌ستّون‌سنة.‌هذا قول ابن عبدة، و‌قبره بالمدينة.

[۳۲۳] – مستدرک الصحیحین: ج۳ ص۵۸- ۵۹٫

[۳۲۴]– المقنعة: ص۴۵۶ و تهذيب الأحكام: ج۶ ص۱ و منتهى المطلب: ج۲ ص۸۸۷ و جامع الرواة: ج۲ ص۴۶۳ و بحار الأنوار: ج۲۲ ص۵۱۴٫ و المجدي في الأنساب: ص۶ از ابن سعد نقل کرده که او گفت: در روایتی چنین آمده: و مات مسموماً و له ثلاث و ستّون سنة. هذا قول ابن عبدة. و در کتاب أنساب الأشراف: ج۱ ص۵۷۶ ح۱۱۶۸ آمده است که: دخل في قبر رسول الله صلّى الله عليه و آله عليّ بن أبي طالب عليه السّلام و الفضل و أسامة فقال رجل من الأنصار يقال له ابن خولي: قد علمتم أنّي كنت أدخل قبور الشّهداء، و رسول الله صلّى الله عليه و آله أفضل الشّهداء فأدخل معهم؟.

[۳۲۵] – تفسير العيّاشي: ج۱ ص۲۰۰ ح۱۵۲ عن عبد الصمد بن بشير، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال:‏ «تَدْرُونَ ماتَ النَّبِيُّ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَوْ قُتِلَ؟ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:‏«أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلىٰ‏ أَعْقابِكُمْ»‏ فَسُمَّ‏ قَبْلَ‏ الْمَوْتِ،‏ إِنَّهُما سَقَتاهُ (سَمَّتاهُ) [قَبْلَ الْمَوْتِ]». فقلنا: إنّهما و أبوهما شر ّمن خلق الله. از او: بحار الأنوار: ج۲۲ ص۵۱۶ ب۲ ح۲۳ و ج۲۸ ص۲۱ ب۱ ح۲۸ و ج۳۱ ص۶۴۱ ح۱۵۸ و تفسير الصافي: ج۱ ص۳۹۰ و البرهان في تفسير القرآن:‌ج۱‌ص۷۰۰‌ح۱۹۴۱ و تفسير نور الثقلين:‌ج‌ص۴۰۱‌ح‌و‌تفسير‌كنز‌الدقائق:‌ج‌ص۲۳۹٫

و بحار الأنوار: ج۲۲ ص۲۳۹ ب۴ از تفسیر القمي: ج۲ ص۳۷۶ «… فَاجْتَمَعُوا أَرْبَعَةً عَلىٰ أَنْ يَسُمُّوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَنَزَلَ جَبْرَئيلُ عَلىٰ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِهٰذِهِ السُّورَةِ: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ‏ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ‏ تَبْتَغي مَرْضاتَ أَزْواجِكَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ* قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ»‏ يعني قد أباح الله لك أن تكفّر عن يمينك‏ «وَ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَ هُوَ الْعَليمُ الْحَكيمُ وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلىٰ‏ بَعْضِ أَزْواجِهِ حَديثاً فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ‏» أي أخبرت به‏ «وَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ»‏ يعني أظهر الله نبيّه على ما أخبرت به و ما همّوا به‏ من‏ قتله‏ «عَرَّفَ بَعْضَهُ»‏ أي خبرها و قال: «لِمَ أَخْبَرْتِ بِما أَخْبَرْتُكِ؟».‏ و قوله:‏ «وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ»‏ قال لم يخبرهم بما يعلم ممّا همّوا به‏ من‏ قتله… . و تفسير الصافي: ج۵ ص۱۹۴ و البرهان في تفسير القرآن: ج۵ ص۴۲۰ و تفسير نور الثقلين: ج۵ ص۳۶۸ و تفسير كنز الدقائق: ج۱۳ ص۳۲۵٫

تأويل الآيات الظاهرة: ص۲۱۴ ذکره عليّ بن إبراهيم في تفسيره قال: «نَزَلَتْ هٰذِهِ الْآيَةُ بَعْدَ ما رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنْ حِجَّةِ الْوَداعِ في أَصْحابِ الْعَقَبَةِ الَّذينَ تَحالَفُوا فِي الْكَعْبَةِ أَنْ لا يَرُدُّوا الْخِلافَةَ في أَهْلِ بَيْتِهِ ثُمَّ قَعَدُوا لَهُ فِي الْعَقَبَةِ لِيَقْتُلُوهُ‏ مَخافَةَ إِذا رَجَعَ إِلَى الْمَدينَةِ أَنْ يَأْخُذَهُمْ بِبَيْعَةِ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ فَأَطْلَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ عَلىٰ ما هَمُّوا بِهِ‏ مِنْ‏ قَتْلِهِ‏ وَ عَلىٰ ما تَعاهَدُوا عَلَيْهِ فَلَمّا جاءُوا إِلَيْهِ حَلَفُوا أَنَّهُمْ ما قالُوا وَ لا هَمُّوا بِشَيْ‏ءٍ مِنْ ذٰلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحانَهُ هٰذِهِ الْآيَةَ تَكْذيباً لَهُمْ».

[۳۲۶] – قرب الإسناد: ص۱۲۹ ح۴۵۲- محمّد بن خالد الطيالسيّ قال: حدّثني فضيل بن عثمان الأعور قال: سمعت أبا عبد الله عليه السّلام يقول‏: «اتَّقُوا اللَّهَ، وَ عَظِّمُوا اللَّهَ، وَ عَظِّمُوا رَسُولَ‏ اللَّهِ‏ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، وَ لا تَفَضِّلُوا عَلىٰ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَحَداً، فَإِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ قَدْ فَضَّلَهُ. وَ أَحِبُّوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ حُبّاً مُقْتَصِداً وَ لا تَغُلُّوا، وَ لا تَفَرَّقُوا، وَ لا تَقُولُوا ما لا نَقُولُ، فَإِنَّكُمْ إِنْ قُلْتُمْ وَ قُلْنا مِتُّمْ وَ مِتْنا ثُمَّ بَعَثَكُمُ اللَّهُ وَ بَعَثَنا، فَكُنّا حَيْثُ يَشاءُ اللَّهُ وَ كُنْتُمْ».

[۳۲۷]– مطالب السّؤول: ص۶۳ و مسارّ الشّیعة.

[۳۲۸]– بحار الأنوار: ج۳۵ ص۷ خ۱۰٫

[۳۲۹]– کنز الفوائد: ج۱ ص۲۵۵٫

[۳۳۰]– مصباح‌المتهجّد و سلاح‌المتعبّد: ج۲ ص۸۵۲- روى صفوان الجمّال، عن أبي‌عبدالله جعفر بن محمّد علیهما السّلام قال: «وُلِدَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ عَلَیْهِ السَّلامُ في يَوْمِ الْأَحَدِ لِسَبْعٍ‏ خَلَوْنَ‏ مِنْ‏ شَعْبانَ»‏.

[۳۳۱]– الفهرست رقم۳۵۷٫

[۳۳۲]– الفهرست رقم۵۲۵٫

[۳۳۳]– از او: مرآة العقول: ج۵ ص۲۷۶ و بحار الأنوار: ج۳۵ ص۷ ب۱ و ج ص۳۸۳ ب۵ و الحدائق النّاضرة في أحکام العترة الطّاهرة: ج۱۷ ص۴۳۳ و كشف الغطاء عن مبهمات الشّريعة الغرّاء: ص۱۲و جواهر الکلام في شرح شرائع الإسلام: ج۲۰ ص۸۹٫

[۳۳۴]– سوره (۵۴) القمر آیه۲۰٫

[۳۳۵]– سوره (۴۱) فصّلت آیه۱۷٫

[۳۳۶]– مكارم الأخلاق: ص۴۷۴ فصل۶عن الصّادق علیه السّلام: «… الثّالِثَ‏ عَشَرَ يَوْمُ‏ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ فَاتَّقُوا فيهِ جَميعَ الْأَعْمالِ … ».

الدّروع الواقية، سیّد عليّ بن طاووس: ص۲۶۲ فصل۲۳ – حدّثنا أبو نصر محمّد بن أحمد بن حمدون الواسطيّ قال: حدّثنا أبو الفرج محمّد بن عليّ القنانيّ قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن موسی قال: محمّد بن عليّ بن معمر  الکوفيّ قال: حدّثنا عليّ بم محمّد الزّاهد قال: حدّثنا عاصم بن حمید قال: قال جعفر بن محمّد صلوات الله علیه و قد سئل عن إختیارات الأیّام فقال: «… (الْيَوْمُ الثّالِثَ‏ عَشَرَ مِنَ الشَّهْرِ) يَوْمٌ نَحْسٌ‏، وَ هُوَ يَوْمٌ سُوءٌ، فَاتَّقِ فيهِ السُّلْطانَ أَوْ عُمّالَهُ وَ غَيْرَ ذٰلِكَ، وَ لا تَطْلُبَنَّ فيهِ حاجَةً أَصْلاً … ».

وسائل الشّيعة: ج۱۱ ص۴۰۰ ب۲۷ ح۱۵۱۰۹- ۲- عليّ بن موسى بن جعفر بن طاوس في كتاب الدّروع الواقية بإسناده عن الشيخ أبي جعفر الطّوسيّ، عن جماعة، عن أبي المفضّل محمّد بن عبد الله بن المطّلب الشيبانيّ- و ذكر أنّه كثير الرّواية حسن الحفظ- ، عن محمّد بن معقل بن وضّاح العجليّ، عن محمّد بن الحسن بن بنت إلياس، عن أبيه، عن صدقة بن غزوان، عن أخيه سعيد بن غزوان، عن يونس بن ظبيان، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد الصّادق علیه‌السّلام‏ أنّه ذكر لهم إختيارات الأيّام إلى أن قال‏: «… الثّالِثَ‏ عَشَرَ يَوْمُ نَحْسٍ‏ يُكْرَهُ في كُلِّ أَمْرٍ وَ يُتَّقىٰ فيهِ الْمُنازَعاتُ وَ الْحُكُومَةُ وَ لِقاءُ السُّلْطانِ وَ غَيْرُهُ وَ لا‌يُدْهَنُ فيهِ الرَّأْسُ وَ لا يُحْلَقُ الشَّعْرُ وَ مَنْ ضَلَّ أَوْ هَرَبَ فيهِ سَلِمَ … ».

بحار الأنوار: ج۵۶ ص۹۶ ب۲۲ ح۱- أقول: رأیت في بعض الکتب المعتبرة روی فضل الله بن عليّ بن عبید الله بن محمّد بن عبد الله بن محمّد بن محمّد بن عبید الله بن الحسین بن عليّ بن محمّد بن الحسن بن جعفر بن الحسن بن الحسن بن عليّ بن أبي طالب تولّاه الله في الدّارین بالحسنی، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد بن أحمد بن العبّاس الدوریستيّ، عن أبي محمّد جعفر بن أحمد بن عليّ المونسيّ القمّيّ، عن عليّ بن بلال، عن أحمد بن محمّد بن یوسف، عن حبیب الخیر، عن محمّد بن الحسین الصّائغ، عن أبیه، عن معلّی بن خنیس قال: دخلت علی الصّادق جعفر بن محمّد علیه السّلام: «… الثّالِثَ‏ عَشَرَ تيرْرُوزُ اسْمُ الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِالنُّجُومِ يَقُولُ الْفُرْسُ إِنَّهُ يَوْمٌ ثَقيلٌ شُؤْمِيٌّ جِدّاً وَ يَقُولُ الصّادِقُ: إِنَّهُ يَوْمُ نَحْسٍ‏ مُسْتَمِرٍّ فَاتَّقُوهُ في جَميعِ الْأَعْمالِ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ لا تَقْصِدُوا وَ لا تَطْلُبُوا فيهِ الْحاجَةَ أَصْلاً وَ لا تَدْخُلُوا فيهِ عَلَى السُّلْطانِ وَ غَيْرِهِ جُهْدَكُمْ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظيمِ … ».

بحار الأنوار: ج۵۶ ص۱۰۲ ب۲۲ ح۴- و أقول: وجدت في بعض کتب المنجّمین مرویاً عن مولانا الصّادق علیه السّلام في أیّام شهور الفرس: « … الثّالِثَ‏ عَشَرَ تيرُ اسْمُ مَلَكٍ مُوَكَّلٍ بِالْكَواكِبِ يَوْمُ نَحْسٍ‏ يَصْلُحُ لِمُجالَسَةِ أَهْلِ الصَّلاحِ وَ الإِشْتِغالِ بِالدُّعاءِ وَ لْيَحْذَرْ فيهِ جَميعَ الْأَعْمالِ لا سِيَّما لِقاءَ الْأَكابِرِ … ».

بحار الأنوار: ج۵۶ ص۱۰۵ ب۲۲ح۵- روایة أخری روی أبونصر یحیی بن جریر التکریتيّ في کتاب المختار في الإختیارات عن أبي الحسن القاریء عن الحسن بن أحمد بن روح، عن محمّد بن إبراهیم، عن أبي عبد الله جعفر بن محمّد علیه‌السّلام أنّه قال: «… الْيَوْمُ الثّالِثَ‏ عَشَرَ نَحْسٌ‏ رَدي‏ءٌ فَتَوَقَّ فيهِ لِقاءَ السُّلْطانِ وَ غَيْرَهُ وَ احْذَرْ فيهِ الرَّمْيَ فَإِنَّهُ مَشُومٌ … ».

بحار الأنوار: ج۵۶ ص۱۰۸ ب۲۲ ح۶- أقول: و قد روي أیضاً في بعض الکتب عن الصّادق علیه السّلام إختیارات أیّام شهور الفرس علی وجه آخر هکذا: «… الثّالِثَ‏ عَشَرَ تيرٌ سَعْدٌ في فَرْوَرْدينَ وَ أُرْدِيبِهِشْتَ نَحْسٌ في تيرٍ وَسَطٌ في سائِرِ الشُّهُورِ … ».

مستدرك الوسائل: ج۸ ص۱۴۶ ب۲۱ ح۹۲۵۳- السّیّد أبوالقاسم عليّ بن رضيّ الدین عليّ بن طاوس في زوائد الفوائد، عن الصّادق علیه السّلام أنّه قال: «… الثّالِثَ‏ عَشَرَ يَوْمٌ نَحْسٌ‏ فيهِ هَلَكَ ابْنُ نُوحٍ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ امْرَأَةُ لُوطٍ وَ هُوَ يَوْمٌ مَذْمُومٌ في كُلِّ حالٍ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهِ وَ مَنْ وُلِدَ فيهِ كانَ مَشْئُوماً عَسيرَ الرِّزْقِ كَثيرَ الْحِقْدِ نَكِدَ الْخُلُقِ وَ مَنْ‏ مَرِضَ فيهِ أَوْ في لَيْلَتِهِ يُخافُ عَلَيْهِ.و الله أعلم. و في روایة أخری: تُتَّقىٰ فيهِ الْمُنازَعاتُ وَ لِقاءُ السَّلاطينِ وَ الْحُكُوماتُ وَ حَلْقُ الرَّأْسِ وَ دُهْنُ الشَّعْرِ وَ مَنْ هَرَبَ فيهِ سَلِمَ وَ إِنْ وُلِدَ فيهِ ذَكَرٌ لَمْ يَعِش … ». و سفينة البحار: ج۸ ص۷۶۸  «… اليوم الثّالث‏ عشر: يوم نحس‏ فاتّق فيه المنازعة و لقاء السّلطان و كلّ أمر، و لا تدّهن فيه رأساً و لا‌تحلق فيه شعراً و من ضلّ فيه أو هرب سلم، و من مرض فيه أجهد و المولود فيه ذكر إنّه لا يعيش».

[۳۳۷]– مصباح المتهجّد: ص۸۰۵ قال ابن عيّاش: و خرج إلى أهلي على يد الشيخ الكبير  أبي القاسم رضي‏ الله عنه في مقامه عندهم هذا الدعاء في أيّام رجب‏:… . و الإقبال بالأعمال الحسنة: ج۳ ص۲۱۵ الفصل۲۳ و من الدعوات كلّ يوم من رجب، ما رويناه أيضاً عن جدّي أبي جعفر الطوسيّ قدّس الله روحه، فقال: قال ابن عيّاش: و خرج إلى أهلي على يد الشيخ أبي القاسم رضي الله عنه في مقامه عندهم هذا الدعاء في أيّام رجب:. البلد الأمين و الدّرع الحصين: ص۱۸۰ و المصباح للكفعمي (جنّة الأمان الواقية): ص۵۳۰ و بحار الأنوار: ج۵۰ ص۱۴ ب۱ ح۱۴-  عن المصباحين، و بحار الأنوار: ج۵۰ ص۱۱۶ ب۱ ح۵ و ج۹۵ ص۳۹۴ ب۲۳ عن المتهجّد، و  زاد المعاد – مفتاح الجنان، العلّامة محمّد باقر المجلسيّ: ص۱۷ الفصل۳ قال: و روى الشّيخ الطوسيّ و السّيّد و آخرون بسند معتبر عن الإمام صاحب الزمان‏ أنّه من السّنّة أن يقرأ هذا الدعاء في كلّ يوم من أيّام رجب،  و رياض الأبرار في مناقب الأئمّة الأطهار، السّیّد نعمة الله الجزائريّ: ج۲ ص۴۳۹ الفصل۱ از المتهجّد.

[۳۳۸] – جمال الأسبوع بكمال العمل المشروع: ص۳۱- زيارة أمير المؤمنين علیه السّلام برواية من شاهد صاحب الزّمان علیه السّلام و هو يزور بها في اليقظة لا في النّوم‏ يوم‏ الأحد و هو يوم أمير المؤمنين علیه السّلام: السَّلامُ عَلَى الشَّجَرَةِ النَّبَوِيَّةِ، وَ الدَّوْحَةِ الْهاشِمِيَّةِ الْمُضيئَةِ، الْمُثْمِرَةِ بِالنُّبُوَّةِ، الْمُونِقَةِ بِالْإِمامَةِ، وَ عَلىٰ ضَجيعَيْكَ آدَمَ وَ نُوحٍ عَلَیْهِمَا السَّلامُ. السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلىٰ أَهْلِ بَيْتِكَ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ. السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى الْمَلائِكَةِ الْمُحْدِقينَ بِكَ وَ الْحافّينَ بِقَبْرِكَ. يا مَوْلايَ يا أَميرَ الْمُؤْمِنينَ! هٰذا يَوْمُ الْأَحَدِ وَ هُوَ يَوْمُكَ‏ وَ بِاسْمِكَ، وَ أَنَا ضَيْفُكَ فيهِ وَ جارُكَ، فَأَضِفْني يا مَوْلايَ، وَ أَجِرْني، فَإِنَّكَ كَريمٌ تُحِبُّ الضِّيافَةَ، وَ مَأْمُورٌ بِالْإِجارَةِ، فَافْعَلْ ما رَغِبْتُ إِلَيْكَ فيهِ، وَ رَجَوْتُهُ مِنْكَ، بِمَنْزِلَتِكَ وَ آلِ‌بَيْتِكَ عِنْدَ اللهِ، وَ مَنْزِلَتِهِ عِنْدَكُمْ، وَ بِحَقِّ ابْنِ عَمِّكَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ عَلَيْهِمْ أَجْمَعينَ.

[۳۳۹] – مولود کعبه، علّامه اردوبادی، ترجمه عیسی اهری: ص۱۵۸٫

[۳۴۰] – تاریخ دمشق: ج۴۳ ص۲۵ خ۴۹۵۱٫

[۳۴۱] – صحیح مسلم: ج۳ ص۱۴۰۴ خ۱۷۷۹ و البدایة و النهایة: ج۳ ص۳۲۱٫

[۳۴۲] – تهذيب الأحكام: ج۳ص۲۶۹ ب۲۵ ح۷۷۴- ۹۴ محمّد بن عليّ بن محبوب، عن القاسم بن عروة، عن عبيد بن‏ زرارة، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: قلت إنّي أدخل المسجد و قد صلّيت فأصلّي معهم فلا أحتسب بتلك الصلاة؟ قال: «لا بَأݩݩْسَ وَ أݩَمّا أݩَنَا فَأݩُصَلّي مَعَهُمْ وَ أݩݩُریهِمْ‏ أݩَنّي‏ أَسْجُدُ وَ ما أݩَسْجُدُ».

[۳۴۳] – غرر الأخبار و درر الآثار، الواعظ الديلمي از علماء امامیّه در قرن۱۰: ص۲۸۰ الفصل۲۲ ممّا ننقله عن كتاب السقيفة رواية أبي صالح السّليل بن أحمد بن عيسى بن شيخ الحاسبين- معلّق) قال:.

[۳۴۴] – غرر الأخبار و درر الآثار، الواعظ الديلمي: ص۲۸۵ و روى أيضاً صاحب كتاب السقيفة أبو صالح السليل، قال:.

[۳۴۵] – الذّرّيّة الطّاهرة، الدولابيّ: ص۹۲ ح۸۲ حدّثني احمد بن عبد اللّه بن عبد الرّحيم، نا عبد اللّه بن صالح، حدّثني الّليث بن سعد، قال: تزوّج عليّ بن أبي طالب فاطمة بنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، فولدت له: حسناً و حسيناً و زينب و أمّ كلثوم و رقيًة، فماتت رقيًة و لم تبلغ.

و ذخائر العقبى، محبّ الطبري: ص۵۵ (ذكر ولد فاطمة عليها السّلام) عن الليث بن سعد قال: تزوّج عليّ فاطمة فولدت له حسناً و حسيناً و محسّناً و زينب و أمّ كلثوم و رقيّة فماتت رقيّة و لم تبلغ، و قال غيره ولدت حسناً و حسيناً و محسّناً فهلك محسّن صغيراً و أمّ كلثوم و زينب و لم يتزوّج عليها حتّى ماتت عليها السّلام. و لم يكن لرسول اللّه صلّى‌اللّه‌عليه‌(و‌آله)‌و‌سلّم عقب إلّا من بنته فاطمة عليها‌السّلام و أعظم بها مفخرة.

و نهاية الأرب، النويري: ج۱۸ ص۲۱۳… ثم قال (الرّسول صلّی الله علیه و آله): «إِنّي سَمَّيْتُهُمْ بِأَسْماءِ وُلْدِ هارونَ شُبَّرٌ وَ شُبَّيْرٌ وَ مُشَبَّرٌ ». و ولدت له رقيّة و زينب‏ و أمّ كلثوم، فهلكت رقيّة، و لم تبلغ.و ملحقات إحقاق الحقّ: ج۲۵ ص۵۸۸ از «إتحاف أهل الإسلام»، محمّد بن عليّ الحنفي المصري(ص۳۵ و النسخة مصوّرة من المكتبة الظاهريّة بدمشق) قال: و قد ولدت فاطمة من عليّ رضي اللّه تعالى عنه ستّة؛ ثلاثة ذكور و ثلاث إناث، فالذكور الحسن و الحسين و المحسّن و المُحَسِّن بضم الميم و فتح الحاء و تشديد السين مكسورة، و الإناث زينب و أمّ كلثوم و رقيّة، و ماتت و لم تبلغ. نقله ابن الجوزيّ.

و تاريخ الخميس، الديار البكري: ج۱ ص۲۷۸ (ذكر ولد فاطمة) عن الليث بن سعد قال تزوّج عليّ‏ فاطمة فولدت له حسناً و حسيناً و محسّناً و زينب و أمّ كلثوم و رقيّة فماتت رقيّة و لم تبلغ … .

و نور الأبصار، الشبلنجي: ص۹۹ و أمّا أولادها (فاطمة) رضي اللّه عنها فالحسن و الحسين و محسّن و هذا مات صغيراً و أمّ كلثوم و زينب، و زاد الليث بن سعد رقيّة و ماتت و هي صغيرة لم تبلغ، و لم يتزوّج عليّ رضي اللّه عنه على فاطمة رضي اللّه عنها حتّى ماتت و كانت أوّل أزواجه رضي اللّه عنهما.

و الموسوعة الكبرى عن فاطمة الزهراء، الأنصاري: ج۵ ص۱۶ ح۴ عن الليث بن سعد، قال: تزوّج عليّ عليه السّلام فاطمة عليها السّلام، فولدت له حسنا و حسينا و محسنا و زينب و أم كلثوم و رقية، و ماتت رقية و لم تبلغ. از تاريخ الخميس: ص ۲۷۹ و ذخائر العقبى: ص ۵۵ و  إتحاف السائل: ص ۳۳ و سبل الهدى و الرشاد: ج ۱۱ ص ۵۰٫

[۳۴۶] – بحار الأنوار: ج۴۵ ص۳۰۹ – ۳۱۲ ب۴۶ ضمن ح۱۲روي في بعض كتب المناقب المعتبرة: و روي‏ أنّ رجلاً بلا أيد و لا أرجل‏ و هو أعمى‏ يقول: ربّ نجّني من النّار. فقيل له: لم تبق لك عقوبة و مع ذلك تسأل النجاة من النار؟! قال: كنت فيمن قتل الحسين علیه السّلام بكربلاء فلمّا قتل رأيت عليه سراويلاً و تكّة حسنة بعد ما سلبه النّاس فأردت أن أنزع منه التّكّة فرفع يده اليمنى و وضعها على التّكّة فلم أقدر على دفعها فقطعت يمينه ثمّ هممت أن آخذ التّكّة فرفع شماله فوضعها على تكّته فقطعت يساره ثمّ هممت بنزع التّكّة من السراويل فسمعت زلزلة فخفت و تركته فألقى الله عليّ النوم فنمت بين القتلى فرأيت كأنّ محمّداً صلّی الله علیه و آله أقبل و معه عليّ‏ و فاطمة فأخذوا رأس الحسين فقبّلته فاطمة ثمّ قالت: «يا وَلَدي قَتَلوكَ قتَلَهُمُ اللهُ مَنْ فَعَلَ هٰذا بِكَ؟» فكان يقول: «قَتَلَني شِمْرٌ وَ قَطَعَ يَدايَ هٰذَا النّائِمُ» و أشار إليّ فقالت فاطمة لي: «قَطَعَ اللهُ يَدَيْكَ وَ رِجْلَيْكَ وَ أَعْمٰى بَصَرَكَ وَ أَدْخَلَكَ النّارَ». فانتبهت و أنا لا أبصر شيئاً و سقطت منّي يداي و رجلاي و لم يبق من دعائها إلّا النّار. از او:  عوالم العلوم: ج۱۷ ص۶۲۸- ۶۲۹ و الدّمعة السّاكبة: ج۵ ص۱۸۴٫

بحار الأنوار: ج۴۵ ص۳۱۶ – ۳۱۹ ب۴۶ و روي في الكتاب المذكور عن سعيد بن المسيّب قال:‏ لمّا استشهد سيّدي و مولاي الحسين علیه السّلام و حجّ النّاس من قابل دخلت على عليّ بن الحسين فقلت له: يا مولاي! قد قرب الحجّ فما ذا تأمرني؟ فقال: «امْضِ عَلىٰ نِيَّتِكَ وَ حُجَّ». فحججت فبينما أطوف بالكعبة و إذا أنا برجل مقطوع اليدين و وجهه كقطع اللّيل المظلم و هو متعلّق بأستار الكعبة و هو يقول: الّلهمّ ربّ هذا البيت الحرام اغفر لي و ما أحسبك تفعل و لو تشفّع فيّ سكّان سماواتك و أرضك و جميع ما خلقت لعظم جرمي. قال سعيد بن المسيّب: فشغلت و شغل النّاس عن الطواف حتّى حفّ به النّاس و اجتمعنا عليه فقلنا: يا ويلك لو كنت إبليس ما كان ينبغي لك أن تيأس من رحمة الله فمن أنت و ما ذنبك؟ فبكى و قال: يا قوم أنا أعرف بنفسي و ذنبي و ما جنيت. فقلنا له: تذكره لنا. فقال: أنا كنت جمّالاً لأبي عبد الله علیه السّلام لمّا خرج من المدينة إلى العراق و كنت أراه إذا أراد الوضوء للصلاة يضع سراويله عندي فأرى تكّة تغشي الأبصار بحسن إشراقها و كنت أتمنّاها تكون لي إلى أن صرنا بكربلاء و قتل الحسين و هي معه فدفنت نفسي في مكان من الأرض فلمّا جنّ الليل خرجت من مكاني فرأيت من تلك المعركة نوراً لا ظلمة و نهاراً لا ليلاً و القتلى مطرحين على وجه الأرض فذكرت لخبثي و شقائي التّكّة فقلت: و الله لأطلبنّ الحسين و أرجو أن تكون التّكّة في سراويله فآخذها و لم أزل أنظر في وجوه القتلى حتّى أتيت إلى الحسين علیه السّلام فوجدته مكبوباً على وجهه و هو جثّة بلا رأس و نوره مشرق مرمّل بدمائه و الرياح سافية عليه فقلت: هذا و الله الحسين، فنظرت إلى سراويله كما كنت أراها فدنوت منه و ضربت بيدي إلى التّكّة لآخذها فإذا هو قد عقدها عقداً كثيرةً فلم أزل أحلّها حتّى حللت عقدة منها فمدّ يده اليمنى و قبض على التّكّة فلم أقدر على أخذ يده عنها و لا أصل إليها فدعتني النفس الملعونة إلى أن أطلب شيئا أقطع به يديه فوجدت قطعة سيف مطروح فأخذتها و اتّكيت على يده و لم أزل أحزّها حتّى فصلتها عن زنده ثمّ نحّيتها عن التّكّة و مددت يدي إلى التّكّة لأحلّها فمدّ يده اليسرى فقبض عليها فلم أقدر على أخذها فأخذت قطعة السيف فلم أزل أحزّها حتّى فصلتها عن التّكّة و مددت يدي إلى التّكّة لآخذها فإذا الأرض ترجف و السماء تهتزّ و إذا بغلبة عظيمة و بكاء و نداء و قائل يقول: «وا إِبْناه وا مَقْتولاهُ وا ذَبيحاهُ وا حُسَيْناهُ وا غَريباهُ يا بُنَيَّ قَتَلُوكَ وَ ما عَرَفُوكَ وَ مِنْ شُرْبِ الْماءِ مَنَعُوكَ:. فلمّا رأيت ذلكَ صَعقت و رميت نفسي بين القتلى و إذا بثلاث نفر و امرأة و حولهم خلائق وقوف و قد امتلأت الأرض بصور النّاس و أجنحة الملائكة و إذا بواحد منهم يقول: «يا ابْناهْ يا حُسَيْنُ! فِداكَ جَدُّكَ وَ أَبُوكَ وَ أَخُوكَ وَ أُمُّكَ». و إذا بالحسين علیه السّلام قد جلس و رأسه على بدنه و هو يقول: «لَبَّيْكَ يا جَدّاهْ يا رَسُولَ اللَّهِ وَ يا أَبَتاهْ                يا أَميرَ الْمُؤْمِنينَ وَ يا أُمّاهْ يا فاطِمَةُ الزَّهْراءُ وَ يا أَخاهْ الْمَقْتُولَ بِالسَّمِّ عَلَيْكُمْ مِنِّي السَّلامُ». ثمّ إنّه بكى و قال: «يا جَدّاهْ قَتَلُوا وَ اللَّهِ رِجالَنا. يا جَدّاهْ سَلَبُوا وَ اللَّهِ نِساءَنا. يا جَدّاهْ نَهَبُوا وَ اللَّهِ رِحالَنا. يا جَدّاهْ ذَبَحُوا وَ اللَّهِ أَطْفالَنا. يا جَدّاهْ يَعَزُّ وَ اللَّهِ عَلَيْكَ أَنْ تَرىٰ حالَنا وَ ما فَعَلَ الْكُفّارُ بِنا». و إذا هم جلسوا يبكون حوله على ما أصابه و فاطمة تقول: «يا أَباهْ            يا رَسُولَ اللَّه!ِ أَ ما تَرىٰ ما فَعَلَتْ أُمَّتُكَ بِوَلَدي، أَ تَأْذَنُ لي أَنْ آخُذَ مِنْ دَمِ شَيْبِهِ وَ أُݥݥخَضِّبَ بِهِ ناصِيَتي وَ أَلْقَى اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَ أَنَا مُخْتَضِبَةٌ بِدَمِ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ؟» فقال لها: «خُذي وَ نَأْخُذُ يا فاطِمَةُ». فرأيتهم يأخذون من دم شيبه و تمسح به فاطمة ناصيتها و النّبيّ و عليّ و الحسن علیهم السّلام يمسحون به نحورهم و صدورهم و أيديهم إلى المرافق و سمعت رسول اللَّه يقول: «فَدَيْتُكَ يا حُسَيْنُ يَعَزُّ وَ اللَّهِ عَلَيَّ أَنْ أَراكَ مَقْطُوعَ الرَّأْسِ مُرَمَّلَ الْجَبينَيْنِ دامِيَ النَّحْرِ مَكْبُوباً عَلىٰ قَفاكَ قَدْ كَساكَ الذّارِئُ مِنَ الرُّمُولِ‏ وَ أَنْتَ طَريحٌ مَقْتُولٌ مَقْطُوعُ الْكَفَّيْنِ يا بُنَيَّ مَنْ قَطَعَ يَدَكَ الْيُمْنىٰ وَ ثَنّىٰ بِالْيُسْریٰ؟» فقال: «يا جَدّاهْ كانَ مَعي جَمّالٌ مِنَ الْمَدينَةِ وَ كانَ يَراني إِذا وَضَعْتُ سَراويلي لِلْوُضُوءِ فَيَتَمَنّىٰ أَنْ يَكُونَ تِكَّتي لَهُ فَما مَنَعَني أَنْ أَدْفَعَها إِلَيْهِ إِلّا لِعِلْمي أَنَّهُ صاحِبُ هٰذَا الْفِعْلِ فَلَمّا قُتِلْتُ خَرَجَ يَطْلُبُني بَيْنَ الْقَتْلیٰ فَوَجَدَني جُثَّةً بِلا رَأْسٍ فَتَفَقَّدَ سَراويلي فَرَأَى التِّكَّةَ وَ قَدْ كُنْتُ عَقَدْتُها عُقَداً كَثيرَةً- فَضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَى التِّكَّةِ فَحَلَّ عُقْدَةً مِنْها فَمَدَدْتُ يَدِيَ الْيُمْنىٰ فَقَبَضْتُ عَلَى التِّكَّةِ فَطَلَبَ فِي الْمَعْرَكَةِ فَوَجَدَ قِطْعَةَ سَيْفٍ مَكْسُورٍ فَقَطَعَ بِهِ يَميني ثُمَّ حَلَّ عُقْدَةً أُخْرىٰ فَقَبَضْتُ عَلَى التِّكَّةِ بِيَدِيَ الْيُسْرىٰ كَيْ لا يَحُلَّها فَتَنْكَشِفُ عَوْرَتي فَحَزَّ يَدِيَ الْيُسْرىٰ فَلَمّا أَرادَ حَلَّ التِّكَّةِ حَسَّ بِكَ فَرَمىٰ نَفْسَهُ بَيْنَ الْقَتْلىٰ». فلمّا سمع النَبيّ كلام الحسين بكى بكاءً شديداً و أتى إليّ بين القتلى إلى أن وقف نحوي فقال: «ما لي وَ ما لَكَ يا جَمّالُ تَقْطَعُ يَدَيْنِ طالَ ما قَبَّلَهُما جَبْرَئيلُ وَ مَلائِكَةُ اللَّهِ أَجْمَعُونَ وَ تَبارَكَتْ بِها أَهْلُ السَّماوَاتِ وَ الْأَرَضينَ أَ ما كَفاكَ ما صَنَعَ بِهِ الْمَلاعينُ مِنَ الذُّلِّ وَ الْهَوانِ؟ هَتَكُوا نِساءَهُ مِنْ بَعْدِ الْخُدُورِ وَ انْسِدالِ السُّتُورِ سَوَّدَ اللَّهُ وَجْهَكَ يا جَمّالُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ قَطَعَ‏ اللَّهُ‏ يَدَيْكَ‏ وَ رِجْلَيْكَ وَ جَعَلَكَ في حِزْبِ مَنْ سَفَكَ دِماءَنا وَ تَجَرَّأَ عَلَى اللَّهِ». فما استتمّ دعاءه حتّى شلّت يداي و حسست بوجهي كأنّه ألبس قطعاً من اللّيل مظلماً و بقيت على هذه الحالة فجئت إلى هذا البيت أستشفع و أنا أعلم أنّه لا يغفر لي أبداً فلم يبق في مكّة أحد إلّا و سمع حديثه و تقرّب إلى اللَّه بلعنته و كلّ يقول: حسبك ما جنيت يالعين. «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ».

الأنوار النّعمانيّة: ج۳ ص۲۵۶- ۲۶۰ و روينا حديث الجمّال لعنه اللّه بإسناده (نا) إلى سعيد بن المسيّب، قال: لمّا استشهد مولانا أبو عبد اللّه الحسين عليه السّلام، و حجّ النّاس من قابل، دخلت على مولاي عليّ بن الحسين عليه السّلام، فقلت له: يا مولاي قد قرب الحجّ فما تأمرني؟ فقال: امض على نيّتك، فحجّ. فحججت، فبينما أنا أطوف في الكعبة و إذا أنا برجل مقطوع اليدين، و وجهه كقطع اللّيل المظلم، و هو متعلّق بأستار الكعبة و هو يقول: اللّهمّ ربّ هذا البيت الحرام اغفر لي و ما أحسبك تفعل، و لو تشفّعت فيّ سكّان سماواتك و أرضك و جميع ما خلقت لعظم جرمي. قال سعيد بن المسيّب: فشغلت، و شغل النّاس عن الطّواف حتّى حفّ به النّاس و اجتمعنا عليه، فقلت: أيا ويلك لو كنت إبليس لما كان ينبغي لك أن تيأس من رحمة اللّه، فما أنت؟ و ما ذنبك؟ فبكى، و قال: يا قوم أنا أعرف بنفسي، و ذنبي، و ما جنيت. فقالوا له: تذكره لنا. فقال: أنا كنت جمّالا لأبي عبد اللّه الحسين عليه السّلام لمّا خرج من المدينة إلى العراق، و كنت أراه إذا أراد الوضوء للصّلاة يضع سراويله عندي، فأرى تكّة تغشي الأبصار بحسن إشراقها و ألوانها، و كنت أتمنّاها أن تكون لي، إلى أن سرنا بكربلا فقتل الحسين عليه السّلام و هي معه، فدفنت نفسي في مكان من الأرض فلم أطلب أنا و أمثالي، فلمّا جنّ اللّيل خرجت من مكاني، فرأيت في تلك المعركة نوراً لا ظلمة، و نهاراً لا ليلاً، و القتلى مطرحون (حين) على وجه الأرض، فذكرت لحيني و شقائي التّكّة، فقلت: و اللّه لأطلبنّ الحسين عليه السّلام و أرجو أن تكون التّكّة في سراويله، فآخذها. و لم أزل أنظر في وجوه القتلى، حتّى أتيت إلى الحسين عليه السّلام، فوجدته مكبوباً على وجهه و هو جثّة بلا رأس و نوره مشرق، مرمّل بدمائه، و الرّياح سافية عليه، فقلت: هذا و اللّه الحسين عليه السّلام. فنظرت إلى سراويله كما كنت أراها، فدنوت منه، فضربت يدي إلى التّكّة لآخذها، فإذا هو قد عقدها عقداً كثيرة، فلم أزل أحلّها حتّى حللت عقدة منها، فمدّ يده اليمنى، و قبض على التّكّة، فلم أقدر على أخذ يده، عنها و لا أصل إليها، فدعتني النّفس الملعونة إلى أن أطلب شيئاً، أقطع به يده فوجدت قطعة سيف مطروح، فأخذتها، فلم أزل أجزّ يده حتّى فصلتها عن زنده، ثمّ نحيّتها عن التّكّة، فمددت يدي إلى التّكّة لأحلّها، فمدّ يده اليسرى، فقبض عليها فلم أقدر على أخذها، فأخذت قطعة السّيف و قطعتها بها، فمددت يدي إلى التّكّة لأخذها، فإذا بالأرض ترجف، و السّماء تهتزّ، و إذا بغلبة (بغلغلة) عظيمة، و بكاء و نداء، يقول: «يا إِبْناهُ! يا مَقْتولاهُ! واذَبيحاهُ! واحُسَيْناهُ! وا غَريباهُ! يا بُنَيَّ! قَتَلُوكَ وَ ما عَرَفُوكَ؟ وَ مِنْ شُرْبِ الْماءِ مَنَعُوكَ وَ ما عَرَفُوا جَدَّكَ وَ أَباكَ؟» فلمّا رأيت ذلك صعقت و رميت نفسي بين القتلى و إذا بثلاث نفر، و امرأة تقول:

ألا يا نورَ عَيْني يا حُسَيْنا * فَمَنْ قَطَعَ الْيَسارَ مَعَ الْيَمينا

وَ مَنْ أَرْداكَ فِي الْبَيْداءِ طَريحا * وَ مَنْ أَيْتَمَ بَناتَكَ وَ الْبَنينا

وَ مَنْ سَلَبَ الثِّيابَ أَيا حَبيبي* وَ يا ذُخْري وَ يا عَيْنِي الْيَمينا

عَفيراً بِالتُّرابِ بِغَيْرِ رَأْسٍ * خَضيبَ النَّحْرِ مَتْلولَ الْجَبينا

فَمَنْ أَوْصَيْتَ بَعْدَكَ بِالْيَتامىٰ * وَ مَنْ لِسَكينَةَ حِصْناً حَصينا

وَ مَنْ لِلثّاكِلاتِ وَ لِلضّياعا (لِلصَّبايا*( لَقَدْ أَضْحَوْا بِأَيْدِي الْكافِرِينا

يَعَزُّ عَلَيَّ أَنْ أَلْقاكَ مُلْقىݨݨݧً * بِلا غُسْلٍ وَ لا كَفَنٍ رَهينا

أَيا روحي لَقَدْ طَوَّلْتَ حُزْني* لِقَتْلِكَ يَا ابْنَ خَيْرِ الْعالَمينا

لِمَقْتَلِهِ بَكَتْ أَمْلاكُ رَبّي* وَ حُورُ الْعينِ يَبْكي وَ الْأَمينا

لَقَدْ أَوْرَثْتَني حُزْناً طَويلاً  *عَلىٰ طولِ اللَّيالي وَ السِّنينا

فَآهٍ لِما جَرىٰ لَكَ يا حَبيبي* نِساؤُكَ حاسِراتٌ مُجَرَّرينا

فَنُوحوا وَ انْدُبُوا مَولىً قَتيلاً * حَبيبَ رَسولِ رَبِّ الْعالَمينا

و قد امتلأت الأرض و حولها خلايق وقوفاً، و قد امتلأت الأرض بصور النّاس و أجنحة الملائكة، و إذا بواحد منهم يقول: «يا إِبْناهُ! يا حُسَيْن! فِداؤُكَ جَدُّكَ وَ أَبُوكَ وَ أݩُمُّكَ‏ وَ أَخُوكَ». و إذا بالحسين عليه السّلام و رأسه على بدنه، و هو يقول: «يا جَدّاهُ! يا رَسُولَ‌اللّهِ! وَ يا أَبَتاهُ! يا أَميرَ الْمُؤْمِنينَ! وَ يا أݩُمّاهُ! يا فاطِمَةُ الزَّهْراءُ! وَ يا أَخاهُ الْمَقْتولُ بِالسَّمِّ قَبْلي! عَلَيْكُمْ مِنِّي السَّلامُ». ثمّ إنّه بكى، و قال: «يا جَدّاهُ! قَتَلوا وَ اللّهِ رِجالَنا، يا جَدّاهُ! سَلَبُوا وَ اللّهِ نِسائَنا، يا جَدّاهُ! نَهَبُوا وَ اللّهِ رِحالَنا، وَ يا جَدّاهُ! ذَبَحُوا وَ اللّهِ أَطْفالَنا، يا جَدّاهُ! يَعَزُّ وَاللّهِ عَلَيْكَ أَنْ تَرىٰ حالَنا، وَ  ما فَعَلَ الْكُفّارُ بِنا». و إذا بهم قد جلسوا حوله يبكون على ما أصابهم من الكفّار، و فاطمة تقول: «يا أَباهُ يا رَسُولَ اللّهِ! أَما تَرىٰ ما فَعَلَ أݩُمَّتُكَ بِوَلَدي؟ أَتَأْذَنُ لي أݩَنْ آخُذَ مِنْ دَمِ شَيْبِهِ، وَ أݩُخَضِّبُ بِهِ ناصِيَتي، وَ أَلْقَى اللّهَ عَزَّوَجَلَّ، وَ أَنَا مُتُخَضِّبَةٌ (مُخْتَضِبَةٌ) بِدَمِ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ؟». فقال لها: «خُذي وَ نَأْخُذُ يا فاطِمَةُ». فرأيتهم يأخذون من دم شيبه و تمسح به فاطمة ناصيتها، و النّبيّ و عليّ و الحسن يمسحون به نحورهم، و صدورهم و أيديهم إلى المرافق، و سمعت فاطمة الزّهراء تقول و هي مقروحة الفؤاد: «يابُنَيَّ! مَنِ الَّذي قَطَعَ رَأْسَكَ الشَّريفَ؟ يا بُنَيَّ! مَنْ ذَا الَّذي رَضَّ صَدْرَكَ‏ الْعَفيفَ؟ يا بُنَيَّ مَنْ     ذَا الَّذي أَيْتَمَ أَطْفالَكَ؟ يا بُنَيَّ! مَنْ ذَا الَّذي قَتَلَ رِجالَكَ؟». قال: و سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله يقول له: «فَدَيْتُكَ يا حُسَيْنُ! يَعَزُّ عَلَيَّ وَ اللّهِ أَنْ أَراكَ مَقْطوعَ الرَّأْسِ، مُرَمَّلُ الْجَبينِ، دامِي النَّحْرِ، مَكْبوباً عَلىٰ قَفاكَ، قَدْ كَسَتْكَ الذَّواري مِنَ الرَّمْلِ (مُولِ)، وَ أَنْتَ طَريحٌ مَقْتولٌ، مَقْطوعُ الْكَفَّيْنِ، يا بُنَيَّ! مَنْ قَطَعَ يَدَك الْيُمْنىٰ وَ ثَنّىٰ بِالْيُسْرىٰ؟». فقال: «يا جَدّاهُ! كانَ مَعي جَمّالٌ مِنَ الْمَدينَةِ، وَ كانَ يَراني إِذا وَضَعْتُ سَراويلي لِلْوُضُوءِ، فَيَتَمَنّىٰ أَنْ تَكونَ‏ لَهُ، فَما مَنَعَني أَنْ أَدْفَعَها إِلَيْهِ إِلّا لِعِلْمي أَنَّهُ صاحِبُ هٰذَا الْفِعْلِ، فَلَمّا قُتِلْتُ خَرَجَ يَطْلُبُني مِنْ بَيْنِ الْقَتْلىٰ، فَوَجَدني جُثَّةً بِلا رَأْسٍ، فَتَفَقَّدَ سَراويلي، فَرَأىَ التِّكَّةَ، وَ قَدْ كُنْتُ عَقَدْتُها عُقَداً كَثيرَةً، فَضَرَبَ يَدَهُ إِلَى التِّكَّةِ، فَحَلَّ عُقْدَةً مِنْها، فَمَدَدْتُ يَدِيَ الْيُمْنىٰ، فَقَبَضْتُ عَلَى التِّكَّةِ، فَطَلَبَ الْمَعْرَكَةَ، فَوَجَدَ قِطْعَةَ سَيْفٍ، فَقَطَعَ بِهِ يَميني، ثُمَّ حَلَّ‏ عُقْدَةً أُخْرىٰ، فَقَبَضْتُ عَلَى التِّكَّةِ بِيَدِيَ الْيُسْرىٰ، لِئَلّا يَحُلَّها، فَتَنْكَشِفَ عَوْرَتي، فَجَزَّ يَدِيَ الْيُسْرىٰ، فَلَمّا أَرادَ حَلَّ التِّكَّةِ حَسَّ بِكَ فَرَمىٰ نَفْسَهُ بَيْنَ الْقَتْلىٰ». فلمّا سمع النّبيّ صلّى اللّه عليه و اله كلام الحسين عليه السّلام بكى بكاءً شديداً، و أتى بين القتلى إلى أن وقف نحوي، و قال: «ما لي وَ ما لَكَ يا جَمّالُ! تَقْطَعُ أَيْدِياً طالَما قَبَّلَها جَبْرَئيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ وَ مَلائِكَةُ اللّهِ أَجْمَعينَ، وَ تَبَرَّكَتْ بِها أَهْلُ السَّماواتِ وَ الْأَرَضينَ؟ أَما كَفاكَ ما صَنَعَ بِهِ الْمَلاعينُ مِنَ الذُّلِّ وَ الْهَوانِ؟ هَتَكوا نِساءَهُ بَعْدَ الْخُدورِ، وَ انْسِباكِ السُّتُورِ، وَ قَدْ سَلَبَهُنَّ الْأَعْداءُ، سَوَّدَ اللّهُ وَجْهَكَ يا جَمّالُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، وَ قَطَعَ اللّهُ يَدَيْكَ وَ رِجْلَيْكَ، وَ جَعَلَكَ في حِزْبِ مَنْ سَفَكَ دِماءَنا وَ جَزاؤُكَ عَلَى اللّهِ». فما استتمّ دعاؤه حتّى شلّت يداي، و حسبت بوجهي كأنّه ألبس قطعاً من اللّيل مظلماً، و بقيت على هذه الحالة، فجئت إلى هذا البيت، أستشفع و أنا أعلم أنّه لا يغفر لي أبداً. فلم يبق في مكّة أحد إلّا و سمع حديثه، و تقرّب إلى اللّه بلعنه، و كلّ يقول: حسبك ما جنيت يالعين.

أسرار الشّهادة: ص۴۴۱- ۴۴۲و قد روي هذا الحديث بغير هذا الطّريق في بعض كتب أصحابنا، نقلا عن صاحب كتاب تاج الملوك بإسناده عن عبد اللّه النّقيّ الحجازيّ، قال: كنت ببعض طرق المدينة المشرّفة أمضي لقضاء حاجة لي، و إذا أنا بجابر بن عبد اللّه الأنصاريّ، و يقوده مولى له بعد أن كفّ بصره، و هو يبكي بكاء الثّكلى، فانزعجت، و قلت له: ما يبكيك يا جابر! هل من فقر؟ أم من مفترى عليك؟ أم مطالب بدين؟ فقال: كلّ هذا لم يكن. قلت: أجل. قال: يا أخي! خرجت من عند قبر النّبيّ صلّى اللّه عليه و اله هذه السّاعة، و إذا مولاي هذا يقول لي: يا سيّدي! قد اقشعرّ جسمى من رؤيتي لجسم من شخص أراه يطلب في الأسواق. و قلت له: رجل؟ قال: نعم. قلت: و ما صفته؟ قال: وجهه كالقار، شعره كأنّما مسّته نار، و عيناه زايدتان عليهما الأحمرار، و يداه كأنّما قطعتا بمنشار. فقلت له: أدعه لي. فدعاه، فأخذته إلى خارج السّوق و سألته: من أيّ البلاد أنت؟ فقال: من الكوفة. قلت: و ما سبب ابتلائك بهذا الحال؟ فأنكر، فأقسمت عليه، و سمّيت له نفسي، و قلت: عساك تخشى منّي. فقال: منذ رأيتك عرفتك من أصحاب النّبيّ‏ صلّى اللّه عليه و اله، و أنت جابر بن عبد اللّه الأنصاريّ، و أمّا أنا فما تعرفني؟ فقلت له: لو‌عرفتك ما سألتك؟ فقال: أنا بريدة بن وابل جمّال الحسين عليه السّلام. فبكى، و بكيت معه، و تيقّن أنّي متوجّع له، فقال: يا جابر، اعلم! إنّ هواي غلبني، و أعانت عليه شقوتي مع إحسان الحسين عليه السّلام عليّ، و تلطّفه لديّ، و كان قائماً بي و بعيالي، فانتهت قصّتي أنّي رأيت عنده تكّة حجازيّة، فأحببتها و أرددتها تكون لي لأهديها إلى بعض الحكّام، فلم أزل أرتقب فرصة عليها إذ هي في لباسه إلى أن قتل، و قد كنت ممّن ردّ عن نصرته حين أخبرنا: أنّ القوم يريدون سفك دمي، و أنتم ظننتم غير ذلك، فاذهبوا حيث شئتم، و لا تقولوا خدعنا ابن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله. فتفرّقنا عنه، و لم‌يلبث معه سوى بنيه، و بني أخيه، و إخوته و بعض الأنصار، ما يقرب من نيّف و سبعين رجلاً، و كنت بمفازة من شرق كربلا، فلمّا قتل الحسين عليه السّلام و أصحابه و أهل بيته، و ساقوا نسائه سبايا، عرايا ظمايا، و حملوا رؤوس أنصارهم، يقدّمهم رأس الحسين عليه السّلام إلى الكوفة، خرجت من المفازة و قصدت جثّته الطّاهرة و إذا عليها بردة قد قرضها في حال حياته بالمقراض، لئلّا تسلب منه، و يبقى عارياً و في رجليه سروال، فقصدته طلباً للتّكّة و إذا به قد عقدها، عقداً كثيرة، فعالجت حلّها و إذا بيمينه قد امتدّت عليها، فقهرتها، و عالجت تحريكها، فلم أقدر، فاخترطت خنجري. و قطعت يمينه و حذفتها، ثمّ مددت يدي ثانية، فمدّ يده اليسرى، و قبض على التّكّة، فقهرتها، و عالجت رفعها، فلم أقدر فقطعتها بخنجري، و رميتها، ثمّ تيقنّت أخذ التّكّة، فهمت أن أخترطها. و إذا بصيحة و ضجّة من خلفي، فارتهبت لذلك و ماتت يدي و يبست و إذا بنور قد ضرب على بصري ساقطاً من السّماء، فظننته نجماً، فرميت نفسي بين القتلى، و إذا بذي شيبة بهيّة أتى يمشي حتّى جلس عند رأسه، فحقّقته و إذا هو رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و إذا بأمير المؤمنين عليه السّلام خلفه، و إذا بفاطمة و الحسن عليهما السّلام و إذا برجال كثيرة، لم أعرفهم، و إذا بالنّبيّ صلّى اللّه عليه و آله قد مدّ يده إلى نحو الكوفة، فما ردّها إلّا و فيها رأس الحسين، فركّبه على الجسد و أجلسه، فو اللّه الّذي لا إله إلّا هو لقد خلته كأنّه لم يذبحه الشّمر، فلمّا رأى جدّه‏ نادى: «السَّلامُ عَلَيْكَ يا جَدّاهُ! فردّ عليه السّلام. فقال: وَ عَلَيْكَ السَّلامُ يا وَلَدي! وَ يا ثَمَرَةَ فُؤادي! يَعَزُّ عَلَيَّ أَنْ أَراكَ عَلىٰ هٰذِهِ الصِّفَةِ. ما لِجِسْمِكَ مُبَضَّعٌ وَ عَظْمَكَ مُرَضَّضٌ؟ فقال: يا جَدّاهُ! مِنْ سَنابِكِ الْخَيْلِ. فصاح رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله: وا وَلَداهُ! وا مُهْجَةَ قَلْباهُ! وا حُسَيْناهُ! فدنى منه أبوه عليه السّلام، و قال: يا وَلَدي! أَرىٰ شَيْبَكَ مُضَمَّخاً بِالدِّماءِ وَ وَجْهَكَ مُضَرَّجاً مُرَمَّلاً، وَ قَدْ ذُبِحْتَ ذَبْحَ الشّاةِ. فقال: نَعَمْ يا أَبَتاهُ! ذَبَحَنِي الشِّمْرُ الضَّبابِيُّ مِنَ الْقَفاءِ. فبكى أميرالمؤمنين عليه السّلام، و قال: لَيْتَني كُنْتُ حاضِراً لِأُجَدِّلُ دُونَكَ الْأَعْداءَ وَ أَسْقيهِمْ كَأْسَ الرَّدىٰ، يالَيْتَ نَفْسي لِنَفْسِكَ الْفِداءُ. ثمّ دنت أمّه فاطمة الزّهراء عليها السّلام، و قالت له: يا نُورَ عَيْني أَرىٰ جِسْمَكَ عَلَى الثَّرىٰ، وَ رَأْسَكَ عَلَى السَّمْهَرِيِّ يُعْلىٰ، يا شَقَّ رُوحي وَ سَمْعي، فِي الْمَلَأِ بَقيتَ إِلَى الْآنِ بِلا غُسْلٍ وَ كَفَنٍ تُرىٰ، وَ ما لِقَبْرِكَ عَنْ قُبُورِنا نَاٰى، ثمّ مرّغت ناصيتها بدمه، و نادت: وا وَلَداهُ! واحُسَيْناهُ! واقَتيلاهݧُ! واجَديلاهُ! وا غَريباهُ!». هذا، و دم الحسين عليه السّلام على وجهها يسيل، و تقول: «بِهٰذا أَلْقَى اللّهَ الْجَليلَ». هذا وجدّه و أبوه و أمّه و أخوه في بكاء و عويل. فمدّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، يده و قلّب كفّي الحسين عليه السّلام، و قال: «مَنْ قَطَعَ يا وَلَدي كَفَّيْكَ؟». فقال: «يا جَدّاهُ! قَطَعَهُما جَمّالٌ لي». قال: «وَ ما مُرادُهُ بِذٰلِكَ؟». فقال: «يا جَدّاهُ! لِأَجْلِ هٰذِهِ التِّكَّةِ الَّتي في سَراويلي، كُلَّما مَدَّ يَدَهُ لِيَأْخُذَها قَبَضْتُ عَلَيها لِئَلّا تَنْكَشِفَ عَوْرَتي، وَ كُنْتُ كُلَّما مَدَدْتُ يَداً قَطَعَها حَتّىٰ أَتىٰ عَلَيْهِما، فَلَمّا سَمِعَ بِذٰلِكَ رَمىٰ نَفْسَهُ بَيْنَ الْقَتْلىٰ خَشْيَةً مِنْكَ يا جَدّاهُ». فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله: «يا أَخَسَّ الْأَنامِ عَلَيْكَ لَعْنَةُ اللّهِ الْمَلِكِ الْعَلّامُ، فَعَلْتَ هٰذا بِوَلَدي، سَوَّدَ اللّهُ وَجْهَكَ، وَ قَطَعَ يَدَيْكَ فِي الدُّنْيا، قَبْلَ الْآخِرَةِ». فلم أشعر إلّا و قد سقطتا إلى الأرض كالعجين، و الوجه كما ترى كقالب قار، فلعلّك تدعو لي بالموت، ففارقته بعد أن لعنته، ألا لعنة اللّه على القوم الظّالمين.

الهداية الكبرى: ص۲۰۷- ۲۰۹عن الحسين بن عليّ الصّائغ، عن محمّد بن شهاب الوشّاء، عن كثير بن وهب، عن الحدا بن يونس بن ظبيان، عن جابر بن يحيى المعبراني، عن سعيد بن المسيّب قال: لمّا استشهد أبو عبد اللّه الحسين عليه السّلام و حجّ النّاس من قابل، …- مانند بحارالأنوار-. از الهدایة: إثبات الهداة: ج۲ ص۵۸۸٫

و مانند بحار الأنوار کتاب المنتخب، فخر الدین الطریحی: ج۱ ص۹۲- ۹۴٫ از او: الدّمعة السّاكبة: ج۵ ص۷- ۱۰ و أسرار الشّهادة: ص۴۴۰- ۴۴۱٫ و مانند المنتخب: عوالم العلوم: ج۱۷ ص۶۲۹- ۶۳۱ و معالي السّبطين: ج۲ ص۶۰- ۶۳٫

مدينة المعاجز: ج۴ ص۶۷ – ۷۰ ب۱۲۶ ح۱۰۹۰/۱۴۳ روي عن يوسف بن يحيى، عن أبيه، عن جدّه، قال: رأيت رجلاً بمكّة شديد السّواد له بدن، و خلق غابر، و هو ينادي: أيّها النّاس! دلّوني على أولاد محمّد. فأشار بعضهم، و قال: ما لك؟ قال: أنا فلان بن فلان. قالوا: كذبت إنّ فلاناً كان صحيح البدن، صبيح الوجه، و أنت شديد السّواد، غابر الخلق. قال: و حقّ محمّد أنّي لفلان، اسمعوا حديثي: إعلموا أنّي كنت جمّال الحسين. فلمّا أن صرنا إلى بعض المنازل برز للحاجة و أنا معه، فرأيت تكّة لباسه، و كان أهداها له ملك فارس حين تزوّج بنت أخيه شاه زنان‏ بنت يزدجرد، فمنعني هيبته أن أسأله إيّاها، فدرت حوله لعلّ‏ أن أسرقها، فلم أقدر عليها، فلمّا صار القوم بكربلاء و جرى ما جرى، و صارت أبدانهم ملقاة تحت سنابك الخيل، و أقبلنا نحو الكوفة راجعين، فلمّا أن صرت إلى بعض الطّريق ذكرت التّكّة، فقلت في نفسي: قد خلا ما عنده. فصرت إلى موضع المعركة، فقربت منه، فإذا هو مرمّل بالدّماء، قد جزّ رأسه من قفاه، و عليه جراحات كثيرة من السّهام و الرّماح، فمددت يدي إلى التّكّة، و هممت أن أحلّ عقدها، فرفع يده، و ضرب بها يدي، فكادت أوصالي و عروقي تتقطّع‏، ثمّ أخذ التّكّة من يدي، فوضعت رجلي على صدره، و جهدت جهدي لأزيل أصبعاً من أصابعه، فلم أقدر، فأخرجت سكّينا كان معي، فقطعت أصابعه، ثمّ مددت يدي إلى التّكّة، و هممت بحلّها ثانية، فرأيت خيلاً أقبلت من نحو الفرات و شممت رائحة لم أشمّ رائحة أطيب منها، فلمّا رأيتهم، قلت: إنّا للّه و إنّا إليه راجعون، إنّما أقبل‏ هؤلاء لينظروا إلى كلّ إنسان به رمق. فصرت بين القتلى، و غاب عنّي عقلي من شدّة الجزع، فإذا رجل يقدمهم كأنّ وجهه الشّمس، و هو ينادي: «أَنَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ». و الثّاني ينادي: «أَنَا حَمْزَةُ أَسَدُ اللّهِ». و الثّالث ينادي: «أَنَا جَعْفَرٌ الطَّيّارُ». و الرّابع ينادي: «أَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ»، و كذٰلك عليٌّ، و أقبلت فاطمة و هي تبكي، و تقول: «حَبيبي وَ قُرَّةُ عَيْني، أَبْكي عَلىٰ رَأْسِكَ الْمَقْطوعِ؟ أَمْ عَلىٰ يَدَيْكَ الْمَقْطوعَتَيْنِ‏؟ أَمْ عَلىٰ بَدَنِكَ الْمَطْروحِ؟ أَمْ عَلىٰ أَوْلادِكَ الْأُسارىٰ؟». ثمّ قال النّبيّ عليه السّلام: «أَيْنَ رَأْسُ حَبيبي، وَ قُرَّةُ عَيْنِيَ الْحُسَيْنِ؟». فرأيت الرّأس في كفّ النّبيّ صلّى اللّه عليه و آله، و وضعه على بدن الحسين، فاستوى جالساً فاعتنقه النّبيّ عليه السّلام، و بكى، ثمّ‏ قال: «يا بُنَيَّ! أَراكَ جائِعاً عَطْشاناً، أَما لَهُمْ‏ أَجاعُوكَ، وَ أَظْمَاُؤكَ، لا أَطْعَمَهُمُ اللّهُ وَ لا سَقاهُمْ‏ يَوْمَ الظَّمَأ. ثمّ قال: حَبيبي قَدْ عَرَفْتُ قاتِلَكَ، فَمَنْ قَطَعَ أَصابِعَكَ؟». فقال الحسين: «هٰذَا الَّذي بِجَنْبي يا جَدّاهُ!». فقيل لي: «أَجِبْ رَسُولَ اللّهِ يا شَقِيُّ». فاوقعت بين يديه، فقال: «يا عَدُوَّ اللّهِ! ما حَمَلَكَ عَلىٰ قَطْعِ أَصابِعِ حَبيبي وَ قُرَّةِ عَيْنِيَ الْحُسَيْنِ؟». فقلت: يا رسول اللّه! لست ممّن أعان على قتله. قال: «الّذي قَطَعَ إِصْبَعاً واحِدَةً أَكْبَرُ:. ثمّ قال النّبيّ صلّى اللّه عليه و اله: «إِخْسَ‏ يا عَدُوَّ اللّهِ غَيَّرَ اللّهُ لَوْنَكَ». فقمت، فاذا أنا بهذه الحالة، فما بقى أحد ممّن حضر إلّا لعنه، و دعا عليه. ألا لعنة اللّه على القوم الظّالمين.

مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزمي: ج۲ ص۱۱۵ فصل۱۲ ح۴۸ و رئي رجل بلا يدين، و لا رجلين، و هو أعمى، يقول: ربّي نجّني من النّار! فقيل له: لم تبق عليك عقوبة و أنت تسأل النجاة من النار؟ قال: إنّي كنت في من قاتل الحسين بن عليّ في كربلاء، فلمّا قتل رأيت عليه سراويل و تكّة حسنة، و ذلك بعد ما سلبه النّاس، فأردت أن أنتزع التكّّة، فرفع يده اليمنى و وضعها على التّكّة، فلم أقدر على دفعها فقطعت يمينه، ثمّ أردت انتزاع التّكّة، فرفع شماله و وضعها على التّكّة، فلم أقدر على دفعها فقطعت شماله، ثمّ هممت بنزع السراويل، فسمعت زلزلة فخفت و تركته، فألقى اللّه عليّ النوم، فنمت بين القتلى، فرأيت كأنّ النّبيّ محمّداً صلّى اللّه عليه و آله أقبل و معه: عليّ؛ و فاطمة؛ و الحسن عليهم السّلام، فأخذوا رأس الحسين فقبّلته فاطمة، و قالت: «يا بُنَيَّ! قَتَلوكَ؟ قَتَلَهُمُ اللّهُ». و كأنّه يقول: «ذَبَحَني شِمْرُ، وَ قَطَعَ يَدي هٰذَا النّائِمُ»- و أشار إليّ- فقالت فاطمة: «قَطَعَ‏ اللّهُ‏ يَدَيْكَ‏، وَ رِجْلَيْكَ، وَ أَعْمىٰ بَصَرَكَ، وَ أَدْخَلَكَ النّارَ». فانتبهت و أنا لا‌أبصر شيئا، ثمّ سقطت يداي و رجلاي منّي، فلم يبق من دعائها إلّا النّار.

مقتل الحسين عليه السّلام، السیّد عبد الرزّاق الموسوي المقرّم: ص۳۵۹- ۳۶۰ و أقبل القوم على سلبه، فأخذ إسحاق بن حويّة قميصه، … و أخذ رجل منهم تكّة سرواله، و كان لها قيمة و ذلك بعدما سلبه النّاس يقول: أردت أن أنزع التّكّة، وضع يده‏ اليمنى عليها، فلم أقدر على رفعها، فقطعت يمينه، فوضع يده‏ اليسرى عليها، فلم أقدر على رفعها، فقطعتها، و هممت بنزع السّروال، فسمعت زلزلة، فخفت، و تركته، و غشي عليّ و في هذه الحال رأيت النّبيّ و عليّا، و فاطمة، و الحسن. و فاطمة تقول: «يا بُنَيَّ قَتَلُوكَ قَتَلَهُمُ اللّهُ. فقال لها: يا أُمّ! قَطَعَ‏ يَدي هٰذَا النّائِمُ. فدعت عليّ و قالت: قَطَعَ‏ اللّهُ يَدَيْكَ وَ رِجْلَيْكَ، وَ أَعْمىٰ بَصَرَكَ، وَ أَدْخَلَكَ النّارَ». فذهب بصري، و سقطت يداي، و رجلاي، فلم يبق من دعائها إلّا النّار.

[۳۴۷] – بصائر الدرجات: ص۳۳۷ ب۱۲ ح۱٫ از او: الخرائج و الجرائح: ج۲ ص۷۵۳ ب۱۵ و بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۷۷ ب۳۹ ح۲۵و ج۴۶ ص۷۰ ب۵ ح۴۷ و الدّمعة السّاكبة: ج۵ ص۱۲۰ و معالي السّبطين: ج۲ ص۱۶۷ و نفس المهموم: ۴۵۲٫ و مناقب آل أبي طالب عليهم السّلام: ج۴ ص۱۴۵مانند آن با اختلافی اندک.  و دلائل الإمامة: ص۲۰۴ ح۱۲۵/۱۵ و روى الحسين بن سعيد و البرقيّ، عن النّضر بن سويد، عن يحيى بن عمران الحلبي‏، قال: سمعت أبا عبد اللّه عليه السّلام يقول: «أُݥݥتِيَ بِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلامُ إِلٰى يَزِيدَ بْنَ مُعاوِيَةَ وَ مَنْ مَعَهُ مِنَ النِّساءِ أَسْرٰى فَجَعَلُوهُمْ في بَيْتٍ، وَ وَكَّلُوا بِهِمْ قَوْماً مِنَ الْعَجَمِ لا يَفْهَمُونَ الْعَرَبِيَّةَ. فَقالَ بَعْضٌ لِبَعْضٍ: إِنَّمَ جُعِلْنا في هٰذَا الْبَيْتِ‏ لِيَهْدِمَ‏ عَلَيْنا فَيَقْتُلَنا فيهِ. فَقالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلامُ لِلْحَرَسِ بِالرَّطانَةِ: تَدْرُونَ ما يَقُولُ هٰؤُلاءِ النِّساءُ؟ يَقُلْنَ كَيْتَ وَ كَيْتَ. فَقالَ الْحَرَسُ: قَدْ قالُوا إِنَّكُمْ تُخْرُجُونَ غَداً وَ تُقْتَلُونَ. فَقالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلامُ: كَلّا، يَأْبَى اللَّهُ ذٰلِكَ. ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ يُعْلِمُهُمْ بِلِسانِهِمْ. وَ الرَّطانَةُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَدينَةِ اللُّغَةُ الْفارِسِيَّةُ». از او: مدينة المعاجز: ج۴ ص۲۶۴ ب۱۴ ح۱۲۹۸/۴۶٫

[۳۴۸] – الأمالي، الشّیخ الصّدوق: ص۱۶۷ مجلس۳۱ ح۴٫ از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۴۰ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۴۴۰و الدّمعة السّاكبة: ۵ ص۱۱و نفس المهموم: ص۴۴۸و معالي السّبطين: ج۲ ص۱۶۶و وسيلة الدّارين: ص۳۹۵٫ مانند آن: روضة الواعظين: ج۱ ص۱۹۱ روي عن فاطمة بنت الحسين علیهما السّلام أنّها قالت: «… ثُمَّ إِنَّ يَزيدَ لَعَنَهُ اللَّهُ أَمَرَ بِنِساءِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ الْأَطْفالِ مَعَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِمَا السَّلامُ في مَجْلِسٍ لا يَكِنُّهُمْ‏ مِنْ‏ حَرٍّ وَ لا بَرْدٍ حَتّٰى تَقَشَّرَتْ وُجُوهُهُنَّ… ». الإرشاد: ج۲ ص۱۲۲ قالت فاطمة بنت الحسين علیهما السّلام:‏ «…ثُمَّ أَمَرَ بِالنِّسْوَةِ أَنْ يُنْزَلْنَ في‏ دارٍ عَلىٰ‏ حِدَةٍ مَعَهُنَّ أَخُوهُنَّ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِمَا السَّلامُ فَأُفْرِدَ لَهُمْ دارٌ تَتَّصِلُ بِدارِ يَزيدَ فَأَقامُوا أَيّاماً… ». و در شرح الأخبار، القاضي نعمان المصريّ: ج۳ ص۲۶۸ و قيل: إنّ ذلك بعد أن أجلسهنّ في منزل لا يكنّهنّ‏ من‏ برد و لا حرّ. فأقاموا فيه شهراً و نصف حتّى اقشرّت وجوههنّ من حرّ الشمس، ثمّ أطلقهم…. و قيل: إنّ‏ ذلك بعد أن أجلسهنّ في منزل لايكنّهنّ من برد و لا حرّ. فأقاموا فيه شهراً و نصف حتّى اقشرّت وجوههنّ من حرّ الشّمس، ثمّ أطلقهم. و إقبال الأعمال (ط – القديمة): ‌ج۲ ص۵۸۹ و ط جدیدة: ج۳ ص۱۰۱ و لأنّه لمّا حملهم إلى الشّام روي أنّهم أقاموا فيها شهراً في موضع لا يكنّهم‏ من‏ حرّ و لا برد. اللهوف: ص۱۸۸ المسلك۳ قال الرّاوي:…ثمّ أمر بهم إلى منزل لا يكنّهم‏ من‏ حرّ و لا برد فأقاموا به حتّى تقشّرت وجوههم و كانوا مدّة إقامتهم في البلد الْمُشارِ إِلَيْهِ يَنُوحُونَ عَلَى الْحُسَيْنِ علیه السّلام. تسلية المجالس: ج۲ ص۴۰۱ ثمّ إنزاله إيّاهم في دار لايكنّهم‏ من‏ حرّ و لا قرّ حتّى تقشّرت وجوههم، و تغيّرت ألوانهم.‏ مثير الأحزان: ص۱۰۲ و كانت النّساء مدّة مقامهنّ‏ بدمشق ينحن عليه بشجوٍ و أنّةٍ و يندبن بعويلٍ و رنّةٍ و مصاب الأسرىٰ عظم خطبه و الأسىٰ لكلم الثكلىٰ عال طبّه و أسكن في‏ مساكن لاتقيهنّ من حرّ و لا برد حتّى تقشّرت الجلود و سال الصديد بعد كنّ الخدود و ظلّ الستور و الصبر ظاعن و الجزع مقيم و الحزن لهنّ نديم‏.

و اللّهوف: ص۱۸۸ قال الرّاوي: و وعد يزيد لعنه اللّه تعالى عليّ بن الحسين عليهما السّلام في ذلك اليوم أنّه‏ يقضي له ثلاث حاجات‏ ثمّ أمر بهم‏ إلى منزل لا يكنّهم من‏ حرّ و لا برد، فأقاموا به حتّى تقشّرت وجوههم و كانوا مدّة إقامتهم‏في البلد المشار إليه ينوحون على الحسين عليه السّلام. از او: تسلية المجالس: ج۲ ص۳۹۶ و الدّمعة السّاكبة: ج۵ ص۱۱۹ و أسرار الشّهادة: ص۵۱۵ ونفس المهموم: ص۴۵۳ و معالي السّبطين: ج۲ ص۱۶۶ و وسيلة الدّارين: ص۳۹۵٫ و در الأنوار النّعمانيّة: ج۳ ص۲۵۱- ۲۵۲  و روي عن المنهال بن عمر قال: بينما أتمشّى‏ في السّوق من دمشق‏، وإذا أنا بعليّ بن الحسين عليه السّلام‏ يتوكّأ على عصا ورجلاه كأ نّهما قصبتان، والدّم يسيل‏ من ساقيه، والصّفرة قد ازدادت‏ عليه، فخنقتني العبرة، فاعترضته وقلت: كيف أصبحت يا ابن رسول اللَّه؟ قال: فبكى‏ و قال: «كَيْفَ حالُ مَنْ أَصْبَحَ أَسيراً لِيَزيدِ بْنِ مُعاوِيَةَ،وَ نِسائي إِلَى الْآنِ‏ ما شَبِعْنَ بُطونُهُنَّ وَ لا كُسينَ رُؤُوسُهُنَّ، نائحِاتِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ، وَ نَحْنُ يا مِنْهالُ‏ كَمِثْلِ‏ بَني إِسْرائيلَ في آلِ فِرْعَوْنَ يُذبِّحونَ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيونَ نِساءَهُمْ‏؛ أَمْسَتِ‏ الْعَرَبُ تَفْتَخِرُ عَلَى الْعَجَمِ بِأَنَّ مُحَمَّداً عَرَبِيٌّ‏، وَ أَمْسَتْ قُرَيْشُ تَفْتَخِرُ عَلَى الْعَرَبِ بِأَنَّ مُحَمَّداً مِنْهُمْ، أَمْسَيْنا مَعْشَرَ أَهْلِ الْبَيْتِ مَغْصوبينَ مُقَتَّلينَ مُشَرَّدينَ؛ ما يَدْعونا يَزيدُ إِلَيْهِ مَرَّةً إِلّانَظُنُّ الْقَتْلَ، إِنّا ِللَّهِ‏وَإِنّا إِلَيْهِ راجِعونَ». قلت: سيّدي! وإلى أين تريد؟ قال: «الْمَحْبَسَ الَّذي نَحْنُ فيهِ لَيْسَ لَهُ سَقْفٌ، وَ الشَّمْسُ تُصْهِرُنا بِهِ، وَ لا نَرَى الْهَواءَ، فَأَفِرَّ مِنْهُ لِضَعْفِ بَدَني سُوَيْعَةً، وَ أَرْجِعَ‏ خَشْيَةً عَلَى النِّساءِ». فبينما هو يخاطبني أخاطبه وإذا بامرأة تناديه، فتركني ورجع إليها، فحقّقت النّظر إليها وإذا بها زينب‏ بنت عليّ عليه السّلام تدعوه: إلى أين تمضي ياقرّة عيني‏؟ فرجع و انحرفت‏ عنه؛ و لم أزل أذكره و أبكي. از او: الدّمعة السّاكبة: ج۵ ص۱۳۴ و أسرار الشّهادة: ج۵۰۸ و معالي السّبطين: ج۲ ص۱۶۷٫

[۳۴۹] – سوره (۱۵) الحجر آیه۴۰ و ۴۱٫

[۳۵۰] – سوره (۳۸) ص آیه۸۳ و ۸۴٫

[۳۵۱] – سوره (۱۶) النحل آیه ۱۰۰ و ۱۰۱٫

[۳۵۲] – المحاسن: ج۱ ص۱۳۳ ب۳ ح۹ البرقيّ، عن أبيه و ابن أبي نجران، عن حمّاد بن عيسى، عن حريز، عن زرارة و محمّد بن مسلم، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: «الْمُؤْمِنُ لا يُنَجِّسُهُ شَيْ‏ءٌ». و الكافي: ج۳ ص۲۱ ح۲- عليّ بن إبراهيم، عن أبيه و محمّد بن إسماعيل، عن الفضل بن شاذان، عن حمّاد، عن حريز، عن زرارة و محمّد بن مسلم، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: «إِنَّمَا الْوُضُوءُ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ، لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يُطيعُهُ وَ مَنْ يَعْصيهِ، وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ‏ لا يُنَجِّسُهُ‏ شَيْ‏ءٌ، إِنَّما يَكْفيهِ مِثْلُ الدَّهْنِ». و من لا يحضره الفقيه: ج۱ ص۳۹ ح۷۸- و قد روي:‏ «أَنَّ الْوُضوءَ حَدٌّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ، لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يُطيعُهُ وَ مَنْ يَعْصِيهِ، وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ‏ لا يُنَجِّسُهُ‏ شَيْ‏ءٌ، وَ إِنَّما يَكْفيهِ مِثْلُ الدَّهْنِ». و علل الشرائع: ج۱ ص۲۷۹ ب۱۸۹ ح۱- أبي رحمه الله قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن يعقوب بن يزيد، عن حمّاد بن عيسى، – بقیه مانند الکافي-. و تهذيب الأحكام: ج۱ ص۱۳۸ ب۶ ح۷۸- عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن حمّاد، -بقیه مانند الکافي-.

[۳۵۳] – المحاسن: ۱ ص۱۳۳ ب۳ ح۷ البرقي، عن أبيه، عن صالح بن سهل الهمداني قال: قلت لأبي عبد الله علیه‌السّلام: جعلت فداك! من أيّ شي‏ء خلق الله طينة المؤمن؟ قال: «مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ، فَلَنْ‏ يَنْجُسَ‏ أَبَداً». و المؤمن: ص۳۵ ب۲ ح۷۴ و عن أبي عبد اللَّه علیه‌السّلام‌قال:‌«إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَلَقَ طينَةَ الْمُؤْمِنِ مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ، فَلَنْ‏ تَخْبُثَ‏ أَبَداً».

بحار الأنوار: ج۲۷ ص۱۳۲ ب۴ ح۱۲۵ عن الإحتضار قال: و من كتاب الشّفاء و الجلاء، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام قال: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَلَقَ طينَةَ الْمُؤْمِنِ مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ فَلا يَنْجَسُ‏ أَبَداً». و قال: «إِنَّ عَمَلَ الْمُؤْمِنِ يَذْهَبُ فَيَمْهَدُ لَهُ فِي الْجَنَّةِ كَما يُرْسِلُ الرَّجُلُ غُلامَهُ فَيَفْرُشُ لَهُ» – ثمّ تلا: «وَ مَنْ‏ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ‏». و المحاسن: ۱ ص۱۳۳ ب۳ ح۸ البرقي، عن أبيه، عن صالح بن سهل من أهل همدان قال: قلت لأبي عبد اللَّه علیه‌السّلام: المؤمنون من طينة الأنبياء؟ قال: «نَعَمْ‏». و بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد صلىّ‌الله‌عليهم: ص۱۸ ب۹ ح حدّثنا أحمد بن محمّد…- مانند المحاسن. و الكافي:  ج۲ ص۵ ح۶- محمّد بن يحيى، عن أحمد بن محمّد، …- مانند المحاسن-.

[۳۵۴] – الإختصاص: ص۲۵و قال محمّد بن حمران:‏ سألت الصادق علیه السّلام: من أيّ شي‏ء خلق الله طينة المؤمن؟‏ قال:‏ «مِنْ‏ طينَةِ عِلِّيّينَ». ‏قال: قلت: فمن أيّ شي‏ء خلق المؤمن؟ قال: «مِنْ طينَةِ الْأَنْبِياءِ، فَلَنْ‏ يُنَجِّسَهُ شَيْ‏ءٌ».

[۳۵۵] – الأمالي، الشیخ الصّدوق: ص۱۱۲-۱۱۵ المجلس۲۴ ح۲- حدّثنا عليّ بن أحمد بن موسى الدقّاق رحمه الله قال: حدّثنا محمّد بن أبي عبد الله الكوفيّ قال: حدّثنا موسى بن عمران النخعيّ، عن عمّه الحسين بن يزيد النوفليّ، عن الحسن بن عليّ بن أبي حمزة، عن أبيه، عن سعيد بن جبير، عن ابن عبّاس قال: إنّ رسول الله صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله كان جالساً ذات يوم إذ أقبل الحسن علیه‌السّلام فلمّا رآه بكى ثمّ قال: «إِلَيَّ إِلَيَّ يا بُنَيَّ». فما زال يدنيه حتى أجلسه على فخذه اليمنى. ثمّ أقبل الحسين علیه‌السّلام فلمّا رآه بكى ثمّ قال: «إِلَيَّ إِلَيَّ يا بُنَيَّ». فما زال يدنيه حتّى أجلسه على فخذه اليسرى. ثمّ أقبلت فاطمة علیهاالسّلام فلمّا رآها بكى ثمّ قال: «إِلَيَّ إِلَيَّ يا بُنَيَّةُ». فأجلسها بين يديه ثمّ أقبل أميرالمؤمنين علیه‌السّلام فلمّا رآه بكى ثمّ قال: «إِلَيَّ إِلَيَّ يا أَخي». فما زال يدنيه حتّى أجلسه إلى جنبه الأيمن. فقال له أصحابه: يا رسول الله! ما ترى واحداً من هؤلاء إلّا بكيت، أ و ما فيهم من‏ تسرّ برؤيته؟! فقال صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله: «وَ الَّذي بَعَثَني بِالنُّبُوَّةِ، وَ اصْطَفاني عَلىٰ جَميعِ الْبَرِيَّةِ، إِنّي وَ إِيّاهُمْ لَأَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، وَ ما عَلىٰ وَجْهِ الْأَرْضِ نَسَمَةٌ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْهُمْ، أَمّا عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ عَلَیْهِ‌السَّلامُ فَإِنَّهُ أَخي وَ شَقيقي، وَ صاحِبُ الْأَمْرِ بَعْدي، وَ صاحِبُ لِوائي فِي الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ، وَ صاحِبُ حَوْضي وَ شَفاعَتي، وَ هُوَ مَوْلىٰ كُلِّ مُسْلِمٍ، وَ إِمامُ كُلِّ مُؤْمِنٍ، وَ قائِدُ كُلِّ تَقِيٍّ، وَ هُوَ وَصِيّي وَ خَليفَتي عَلىٰ أَهْلي وَ أُمَّتي، في حَياتي وَ بَعْدَ مَوْتي، مُحِبُّهُ مُحِبّي، وَ مُبْغِضُهُ مُبْغِضي، وَ بِوَلايَتِهِ صارَتْ أُمَّتي مَرْحُومَةً، وَ بِعَداوَتِهِ صارَتِ الْمُخالَفَةُ لَهُ مِنْها مَلْعُونَةً، وَ إِنّي بَكَيْتُ حينَ أَقْبَلَ لِأَنّي ذَكَرْتُ غَدْرَ الْأُمَّةِ بِهِ بَعْدي، حَتّىٰ إِنَّهُ لَيُزالُ عَنْ مَقْعَدي، وَ قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ بَعْدي، ثُمَّ لايَزالُ الْأَمْرُ بِهِ حَتّىٰ يُضْرَبَ عَلىٰ قِرْنِهِ ضَرْبَةً تُخْضَبُ مِنْها لِحْيَتُهُ، في أَفْضَلِ الشُّهُورِ «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدىٰ‏ وَ الْفُرْقانِ»‏. وَ أَمَّا ابْنَتي فاطِمَةُ فَإِنَّها سَيِّدَةُ نِساءِ الْعالَمينَ مِنَ الْأَوَّلينَ وَ الْآخِرينَ، وَ هِيَ بَضْعَةٌ مِنّي، وَ هِيَ نُورُ عَيْني، وَ هِيَ ثَمَرَةُ فُؤادي، وَ هِيَ رُوحِيَ الَّتي بَيْنَ جَنْبَيَّ، وَ هِيَ الْحَوْراءُ الْإِنْسِيَّةُ، مَتىٰ قامَتْ في مِحْرابِها بَيْنَ يَدَيْ رَبِّها جَلَّ‌جَلالُهُ، ظَهَرَ نُورُها لِمَلائِكَةِ السَّماءِ كَما يَظْهَرُ نُورُ الْكَواكِبِ لِأَهْلِ الْأَرْضِ، وَ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لِمَلائِكَتِهِ: يا مَلائِكَتي! انْظُرُوا إِلىٰ أَمَتي فاطِمَةَ سَيِّدَةِ إِمائي، قائِمَةً بَيْنَ يَدَيَّ تَرْتَعِدُ فَرائِصُها مِنْ خيفَتي، وَ قَدْ أَقْبَلَتْ بِقَلْبِها عَلىٰ عِبادَتي، أُشْهِدكُمْ أَنّي قَدْ آمَنْتُ شيعَتَها مِنَ النّارِ، وَ أَنّي لَمّا رَأَيْتُها ذَكَرْتُ ما يُصْنَعُ بِها بَعْدي، كَأَنّي بِها وَ قَدْ دَخَلَ الذُّلُّ بَيْتَها، وَ انْتُهِكَتْ حُرْمَتُها، وَ غُصِبَتْ حَقَّها، وَ مُنِعَتْ‏ إِرْثَها، وَ كُسِرَ جَنْبُها [وَ كُسِرَتْ جَنْبَتُها]، وَ أَسْقَطَتْ جَنينَها، وَ هِيَ تُنادي: يا مُحَمَّداهْ! فَلا تُجابُ، وَ تَسْتَغيثُ فَلا تُغاثُ، فَلا تَزالُ بَعْدي مَحْزُونَةً مَكْرُوبَةً باكِيَةً، تَتَذَكَّرُ انْقِطاعَ الْوَحْيِ عَنْ بَيْتِها مَرَّةً، وَ تَتَذَكَّرُ فِراقي أُخْرىٰ، تَسْتَوْحِشُ إِذا جَنَّهَا اللَّيْلُ لِفَقْدِ صَوْتِيَ الَّذي كانَتْ تَسْتَمِعُ إِلَيْهِ إِذا تَهَجَّدْتُ بِالْقُرْآنِ، ثُمَّ تَرىٰ نَفْسَها ذَليلَةً بَعْدَ أَنْ كانَتْ في أَيّامِ أَبيها عَزيزَةً، فَعِنْدَ ذٰلِكَ يُؤْنِسُهَا اللَّهُ تَعالىٰ ذِكْرُهُ بِالْمَلائِكَةِ، فَنادَتْها بِما نادَتْ بِهِ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرانَ، فَتَقُولُ: يا فاطِمَةُ! «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلىٰ‏ نِساءِ الْعالَمينَ‏، يافاطِمَةُ! اقْنُتي لِرَبِّكِ وَ اسْجُدي وَ ارْكَعي مَعَ الرّاكِعينَ»،‏ ثُمَّ يَبْتَدِئُ بِهَا الْوَجَعُ فَتَمْرَضُ فَيَبْعَثُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَيْها مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرانَ تُمَرِّضُها وَ تُؤْنِسُها في عِلَّتِها، فَتَقُولُ عِنْدَ ذلِكَ: يا رَبِّ! إِنّي قَدْ سَئِمْتُ الْحَياةَ، وَ تَبَرَّمْتُ بِأَهْلِ الدُّنْيا فَأَلْحِقْني بِأَبي، فَيَلْحَقُهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ ،بي فَتَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَلْحَقُني مِنْ أَهْلِ بَيْتي، فَتَقْدَمُ عَلَيَّ مَحْزُونَةً مَكْرُوبَةً، مَغْمُومَةً مَغْصُوبَةً مَقْتُولَةً، فَأَقُولُ عِنْدَ ذلِكَ: اللَّهُمَّ الْعَنْ مَنْ ظَلَمَها، وَ عاقِبْ مَنْ غَصَبَها، وَ ذَلِّلْ مَنْ أَذَلَّها، وَ خَلِّدْ في نارِكَ مَنْ ضَرَبَ جَنْبَها حَتّىٰ أَلْقَتْ وَلَدَها، فَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ عِنْدَ ذٰلِكَ: آمينَ. وَ أَمَّا الْحَسَنُ فَإِنَّهُ ابْني وَ وَلَدي، وَ بَضْعَةٌ مِنّي، وَ قُرَّةُ عَيْني، وَ ضِیاءُ قَلْبي، وَ ثَمَرَةُ فُؤادي، وَ هُوَ سَيِّدُ شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْأُمَّةِ، أَمْرُهُ أَمْري، وَ قَوْلُهُ قَوْلي، مَنْ تَبِعَهُ فَإِنَّهُ مِنّي، وَ مَنْ عَصاهُ فَلَيْسَ مِنّي، وَ إِنّي لَمّا نَظَرْتُ إِلَيْهِ تَذَكَّرْتُ ما يَجْري عَلَيْهِ مِنَ الذُّلِّ بَعْد،ي فَلا يَزالُ الْأَمْرُ بِهِ حَتّىٰ يُقْتَلَ بِالسَّمِّ ظُلْماً وَ عُدْواناً، فَعِنْدَ ذٰلِكَ تَبْكِي الْمَلائِكَةُ وَ السَّبْعُ‏ الشِّدادُ لِمَوْتِهِ، وَ يَبْكيهِ كُلُّ شَيْ‏ءٍ، حَتَّى الطَّيْرُ في جَوِّ السَّماءِ، وَ الْحيتانُ في جَوْفِ الْماءِ، فَمَنْ بَكاهُ لَمْ تَعْمَ عَيْنُهُ يَوْمَ تَعْمَى الْعُيُونُ، وَ مَنْ حَزِنَ عَلَيْهِ لَمْ يَحْزَنْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَحْزَنُ الْقُلُوبُ، وَ مَنْ زارَهُ في بَقيعِهِ، ثَبَتَتْ قَدَمُهُ عَلَى الصِّراطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدامُ. وَ أَمَّا الْحُسَيْنُ فَإِنَّهُ مِنّي، وَ هُوَ ابْني وَ وَلَدي، وَ خَيْرُ الْخَلْقِ بَعْدَ أَخيهِ، وَ هُوَ إِمامُ الْمُسْلِمينَ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ، وَ خَليفَةُ رَبِّ الْعالَمينَ، وَ غِياثُ الْمُسْتَغيثينَ، وَ كَهْفُ الْمُسْتَجيرینَ، وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلىٰ خَلْقِهِ أَجْمَعينَ، وَ هُوَ سَيِّدُ شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ بابُ نَجاةِ الْأُمَّةِ، أَمْرُهُ أَمْري، وَ طاعَتُهُ طاعَتي، مَنْ تَبِعَهُ فَإِنَّهُ مِنّ،ي وَ مَنْ عَصاهُ فَلَيْسَ مِنّي، وَ إِنّي لَمّا رَأَيْتُهُ تَذَكَّرْتُ ما يُصْنَعُ بِهِ بَعْدي، كَأَنّي بِهِ وَ قَدِ اسْتَجارَ بِحَرَمي وَ قُرْبي، فَلا يُجارُ، فَأَضُمُّهُ في مَنامِهِ إِلىٰ صَدْري، وَ آمُرُهُ بِالرِّحْلَةِ عَنْ دارِ هِجْرَتي، وَ أُبَشِّرُهُ بِالشَّهادَةِ، فَيَرْتَحِلُ عَنْها إِلىٰ أَرْضِ مَقْتَلِهِ، وَ مَوْضِعِ مَصْرَعِهِ، أَرْضِ كَرْبٍ وَ بَلاءٍ، وَ قَتْلٍ وَ فَناءٍ، تَنْصُرُهُ‏ عِصابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمينَ، أُولٰئِكَ مِنْ سادَةِ شُهَداءِ أُمَّتي يَوْمَ الْقِيامَةِ، كَأَنّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ قَدْ رُمِيَ بِسَهْمٍ فَخَرَّ عَنْ فَرَسِهِ صَريعاً، ثُمَّ يُذْبَحُ كَما يُذْبَحُ الْكَبْشُ مَظْلُوماً »- ثمّ بكى رسول اللَّه صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله و بكى من حوله و ارتفعت أصواتهم بالضّجيج ثمّ قال صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله و هو يقول: «اللّٰهُمَّ إِنّي أَشْكُو إِلَيْكَ ما يَلْقىٰ أَهْلُ بَيْتي بَعْدي» – ثمّ دخل منزله.

از او: بشارة المصطفى: ص۱۹۷ و مثير الأحزان: ص۲۲ و ذوب النضّار، ابن نما الحلي: ص۱۱و الفضائل، شاذان بن جبرئیل: ص۸ و۱۱ و إرشاد القلوب: ج۲ ص۲۹۵و المحتضر: ص۱۰۸ و إثبات الهداة: ج۱ ص۲۸۰ ح۱۵۰ و بحار الأنوار: ج۱۴ ص۲۰۵ ح۲۲ و ج ۲۸ ص۳۷و ج۴۳ ص۱۷۳ ح۱۳و الدمعة الساكبة: ج۱ ص۲۹۹ و تظلّم الزّهراء علیها‌السّلام: ص۱۰۸ و نفس المهموم: ص۶۱ و الجنّة العاصمة: ص۶۰۱٫ و مثل آن، المنتخب، فخر الدّین الطريحي: ص۴۱۶٫

و المحتضر: ص۱۹۶ و چاپ جدید: ص۳۹۴ ح۳۷۳ از نوادر الحکمة نقل از کتاب «الدّرّ المنتقی في مناقب أهل التقی»: به سند خود از  سعید بن جبیر، از ابن عبّاس مثل الأمالی صدوق. از او: بحار الأنوار: ج ۲۸ ص ۸۲ ح ۴۳٫

منابع عامّه:

فرائد السّمطين: ج ۲ ص ۳۴ ب۷ ح ۳۷۱-أنبأني الشيخ أبو طالب عليّ بن أنجب بن عبيد اللّه بن الخازن، عن كتاب الإمام برهان الدين أبي الفتح ناصر بن أبي المكارم المطرّزي، عن أبي المؤيّد ابن الموفّق، أنبأنا عليّ بن أحمد بن موسى الدّقّاق قال: أنبأنا محمّد بن أبي عبد اللّه الكوفيّ قال: أنبأنا موسى بن عمران، عن عمّه الحسين بن يزيد النوفليّ، عن الحسن بن عليّ بن حمزة، عن أبيه،عن سعيد بن جبير، عن ابن‌عبّاس ـ مانند الأمالی ـ.

[۳۵۶]– تهذیب الأحکام: ج۶ ص۷۲ ب۲۲ ح۷، الخرائج و الجرائح: ج۱ ص۱۸۳ ب۲، وسائل الشّیعة: ج۱۴ ص۵۱۶ ب۶۸ ح۱۹۷۲۴٫

[۳۵۷] – الغيبة، النعماني: ص۲۱۱ ب۱۲ ح۱۹- حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعيد ابن عقدة قال: حدّثنا جعفر بن عبد الله المحمّديّ قال: حدّثني شريف بن سابق التفليسيّ، عن الفضل بن أبي قرّة التفليسيّ، عن جعفر بن محمّد، عن أبيه علیهما السّلام أنّه قال:.

از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۸۰ ب۳۷ ح۵ و ج۵۲ ص۱۱۷ ب۲۱ ح۳۹ و در آن است: «قَتْلانا قَتْلَى‏ النَّبِيّينَ وَ آلِ‌النَّبِيّينَ». و العوالم: ج۱۷ ص و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۳۰۵٫

[۳۵۸] – مقتل الحسين عليه السّلام، السّیّد المقرّم: ص۴۱۲-۴۱۸ ذكر أهل التّاريخ: إنّ سيّد الشّهداء أفرد خيمة في حومة الميدان و كان يأمر بحمل من قتل من صحبه، و أهل بيته إليها، و كلّما يؤتی بشهيد يقول عليه السّلام: «قَتَلَةٌ مِثْلَ‏ قَتَلَةِ النَّبِييّنَ‏ وَ آلِ النَّبِييّنَ».

[۳۵۹] – و الأخبار الطّوال، احمد بن داود الدینوريّ المتوفی۲۸۲: ص۲۴۷- ۲۴۸ و ذکر منبع نکرده است: و سار، فلمّا انتصف النّهار، و اشتدّ الحرّ، و كان ذلك في القيظ تراءت لهم الخيل، فقال الحسين لزهير بن القين: أما هاهنا مكان يلجأ إليه؟ أو شرف نجعله خلف ظهورنا، و نستقبل من وجه واحد؟ قال له زهير: بلى، هذا جبل ذي جشم‏ يسرة عنك، فمل بنا إليه، فإن سبقت إليه فهو كما تحبّ. فسار حتّى سبق إليه، و جعل ذلك الجبل وراء ظهره، و أقبلت الخيل و كانوا ألف فارس مع الحرّ بن يزيد التّميميّ ثمّ اليربوعيّ، حتّى إذا دنوا أمر الحسين عليه السّلام فتيانه أن‏ يستقبلوهم بالماء، فشربوا، و تغمّرت خيلهم، ثمّ جلسوا جميعا في ظلّ خيولهم، و أعنّتها في أيديهم حتّى إذا حضرت الظّهر، قال الحسين عليه السّلام للحرّ: «أتصلّي معنا، أو تصلّي بأصحابك و أصلّي بأصحابي؟». قال الحرّ: بل نصلّي جميعا بصلاتك. فتقدّم الحسين عليه السّلام، فصلّى بهم جميعاً. فلمّا انفتل من صلاته حوّل وجهه إلى القوم، ثمّ قال: «أيّها النّاس، معذرة إلى اللّه، ثمّ إليكم، إنّي لم‌آتكم حتّى أتتني كتبكم، و قدمت عليّ رسلكم، فإن أعطيتموني ما أطمئنّ إليه من عهودكم و مواثيقكم، دخلنا معكم مصركم، و إن تكن الأخرى انصرفت من حيث جئت. فأسكت القوم، فلم يردّوا عليه‏، حتّى إذا جاء وقت العصر، نادى مؤذّن الحسين، ثمّ أقام، و تقدّم الحسين، فصلّى بالفريقين، ثمّ انفتل إليهم، فأعاد مثل القول الأوّل. فقال الحرّ بن يزيد: و اللّه ما ندري ما هذه الكتب الّتي تذكر. فقال الحسين عليه السّلام: ائتني بالخرجين اللّذين فيهما كتبهم. فأتي بخرجين مملوءين كتبا فنثرت بين يدي الحرّ و أصحابه، فقال له الحرّ: يا هذا، لسنا ممّن كتب إليك شيئا من هذه الكتب، و قد أمرنا أن لا نفارقك إذا لقيناك، أو نقدم بك الكوفة على الأمير عبيد اللّه بن زياد. فقال الحسين عليه السّلام: الموت دون ذلك. ثمّ أمر بأثقاله فحملت، و أمر أصحابه فركبوا. ثمّ ولّى وجهه منصرفا نحو الحجاز، فحال القوم بينه و بين ذلك، فقال الحسين للحرّ: ما الّذي تريد؟ قال: أريد و اللّه أن أنطلق بك إلى الأمير عبيد اللّه بن زياد. قال الحسين: إذن و اللّه أنابذك الحرب. فلمّا كثر الجدال بينهما، قال الحرّ: إنّي لم أؤمر بقتالك، و إنّما أمرت أن لا‌أفارقك، و قد رأيت رأيا فيه السّلامة من حربك، و هو أن تجعل بيني و بينك طريقا لا‌تدخلك الكوفة، و لا تردّك إلى الحجاز، تكون نصفا بيني و بينك حتّى يأتينا رأي الأمير. قال الحسين: فخذ هاهنا. فآخذ متياسرا من طريق العذيب‏. و من ذلك المكان إلى العذيب ثمانية و ثلاثون ميلاً.  از او: بغية الطّلب: ج۶ ص۲۶۲۲- ۲۶۲۳٫

أنساب الأشراف، أحمد بن یحی بن جابر البلاذري القرن۳: ج۳ ص۱۶۹- ۱۷۱…فقال الحرّ: فإنّا لسنا من هؤلاء الّذين كتبوا إليك، و قد أمرنا إن نحن لقيناك أن لا نقاتلك، و أن نقدمك الكوفة على عبيد اللّه بن زياد. فقال الحسين: الموت أدنى إليك من ذلك. ثمّ قال لأصحابه: قوموا، فاركبوا. فركبت النّساء، ثمّ أراد الإنصراف، و أمر به أصحابه. فلمّا ذهبوا لينصرفوا حال القوم بينهم و بين ذلك. فقال الحسين للحرّ: ثكلتك‏ أمّك‏، ما تريد؟ فقال الحرّ: و اللّه لو غيرك يقولها ما تركت ذكر أمّه، و لكنّه و اللّه مالي إلى ذكر أمّك من سبيل إلّا بأحسن ما أقدر عليه. فقال الحسين: فما تريد؟ قال: أريد أن أقدمك على عبيد اللّه بن زياد. قال: فإنّي و اللّه لا أتبعك. فقال الحرّ: و أنا و اللّه لا أدعك. فلمّا ترادّا الكلام، قال له الحرّ: لم أؤمر بقتالك، و إنّما أمرت أن أقدم بك الكوفة، فإذا أبيت فخذ طريقاً لا يدخلك الكوفة، و لا يردّك إلى المدينة، يكون بيني و بينك نصفاً حتّى أكتب إلى الأمير عبيد اللّه بن زياد، و تكتب أنت إلى يزيد بن معاوية إن أحببت ذلك، أو إلى ابن زياد إن شئت، فلعلّ اللّه أن يرزقني العافية من أن ابتلى بشي‏ء من أمرك. فلقيته جنود بكربلاء، فناشدهم اللّه.

و تاريخ الأمم و الملوك‏، محمّد بن جریر الطبري المتوفی۳۱۰: ج۵ ص۴۰۰ -۴۰۳ حدّثت عن هشام، عن أبي مخنف، قال: حدّثنى أبو جناب، عن عديّ بن حرمله، عن عبد الله بن سليم و المذري بن المشمعلّ الأسديّين قالا: أقبل الحسين علیه السّلام حتّى نزل شراف، فلمّا كان في السحر أمر فتيانه فاستقوا من الماء فأكثروا، ثمّ ساروا منها، فرسموا صدر يومهم حتّى انتصف النهار ثمّ إنّ رجلاً قال: الله اكبر! فقال الحسين: الله اكبر ما كبّرت؟ قال: رايت النخل، فقال له الأسديّان: إنّ هذا المكان ما رأينا به نخلة قطّ، قالا: فقال لنا الحسين: فما تريانه راىٰ؟ قلنا: نراه راى هوادي الخيل، فقال: و انا و الله أرى ذلك، فقال الحسين: اما لنا ملجأ نلجأ اليه، نجعله في ظهورنا، و نستقبل القوم من وجه واحد؟ فقلنا له: بلى، هذا ذو حسم إلى جنبك، تميل اليه عن يسارك، فإن سبقت القوم اليه فهو كما تريد، قالا: فأخذ اليه ذات اليسار، قالا: و ملنا معه فما كان بأسرع من أن طلعت علينا هوادي الخيل، فتبيّنّاها، وعدنا، فلمّا رأونا و قد عدلنا عن الطريق عدلوا إلينا كأنّ أسنّتهم اليعاسيب، و كأنّ راياتهم أجنحه الطير، قال: فاستبقنا إلى ذي حسم، فسبقناهم اليه، فنزل الحسين، فأمر بأبنيته فضربت، و جاء القوم و هم الف فارس مع الحرّ بن يزيد التميميّ اليربوعيّ حتّى وقف هو و خيله مقابل الحسين في حرّ الظهيره، و الحسين و أصحابه معتمّون متقلّدو أسيافهم، فقال‏ الحسين لفتيانه: اسقوا القوم و ارووهم من الماء و رشّفوا الخيل ترشيفاً، فقام فتيانه فرشفوا الخيل ترشيفاً، فقام فتية و سقوا القوم من الماء حتّى ارووهم، و أقبلوا يملئون القصاع و الأتوار و الطساس من الماء ثمّ يدنونها من الفرس، فإذا عبّ فيه ثلاثاً او أربعاً او خمساً عزلت عنه، و سقوا آخر حتّى سقوا الخيل كلّها. قال هشام: حدّثني لقيط، عن عليّ بن الطعّان المحاربيّ: كنت مع الحرّ بن يزيد، فجئت في آخر من جاء من اصحابه، فلمّا راى الحسين ما بي و بفرسي من العطش قال: أنخ الراويه    ـ  و الراويه عندي السقاء ـ ثمّ قال: يا بن أخ، أنخ الجمل، فأنخته، فقال: اشرب، فجعلت كلّما شربت سال الماء من السقاء، فقال الحسين: اخنث السقاء- اى اعطفه- قال: فجعلت لا ادرى كيف افعل! قال: فقام الحسين فخنثه، فشربت و سقيت فرسي قال: و كان مجي‏ء الحرّ بن يزيد و مسيره الى الحسين من القادسيّة، و ذلك أنّ عبيد الله بن زياد لمّا بلغه إقبال الحسين بعث الحصين ابن تميم التميميّ- و كان على شرطه- فأمره أن ينزل القادسيّة، و أن يضع المسالح فينظّم ما بين القطقطانة إلى خفّان، و قدّم الحرّ بن يزيد بين يديه في هذه الألف من القادسيّة، فيستقبل حسيناً. قال: فلم يزل موافقاً حسيناً حتّى حضرت الصلاة صلاه الظهر، فامر الحسين الحجاج بن مسروق الجعفى ان يؤذن، فاذن، فلما حضرت الإقامة خرج الحسين في إزار و رداء و نعلين، فحمد الله و أثنى عليه ثمّ قال: أيّها الناس! إنّها معذره إلى الله عزّوجلّ و إليكم، إنّي لم آتكم حتّى أتتني كتبكم، و قدمت عليّ رسلكم: أنْ أقدم علينا، فإنّه ليس لنا إمام، لعلّ الله يجمعنا بك على الهدى، فإن كنتم على ذلك فقد جئتكم، فإن تعطوني ما أطمانّ اليه من عهودكم و مواثيقكم أقدم مصركم، و إن لم تفعلوا و كنتم لمقدمي كارهين انصرفت عنكم الى المكان الذى اقبلت منه إليكم. قال: فسكتوا عنه و قالوا للمؤذّن: أقم، فأقام الصلاة، فقال الحسين علیه السّلام للحرّ: أ تريد أن تصلّي بأصحابك؟ قال: لا، بل‏ تصلّي أنت و نصلّي بصلاتك، قال: فصلّى بهم الحسين، ثمّ إنّه دخل و اجتمع إليه أصحابه، و انصرف الحرّ إلى مكانه الذّي كان به، فدخل خيمة قد ضربت له، فاجتمع إليه جماعة من أصحابه، و عاد أصحابه إلى صفّهم الذي كانوا فيه، فأعادوه، ثمّ أخذ كلّ رجل منهم بعنان دابّته و جلس في ظلّها، فلمّا كان وقت العصر أمر الحسين أن يتهيّئوا للرحيل ثمّ إنّه خرج فأمر مناديه فنادى بالعصر، و أقام فاستقدم الحسين فصلّى بالقوم ثمّ سلّم، و انصرف إلى القوم بوجهه فحمد الله و أثنى عليه ثمّ قال: أمّا بعد، ايها الناس! فإنّكم إن تتّقوا و تعرفوا الحقّ لأهله يكن أرضى لله، و نحن أهل البيت أولى بولاية هذا الأمر عليكم من هؤلاء المدّعين ما ليس لهم، و السائرين فيكم بالجور و العدوان، و إن أنتم كرهتمونا، و جهلتم حقّنا، و كان رأيكم غير ما أتتني كتبكم، و قدمت به عليّ رسلكم، انصرفت عنكم. فقال له الحرّ بن يزيد: إنّا و الله ما ندري ما هذه الكتب التي تذكر! فقال الحسين: يا عقبه بن سمعان، أخرج الخرجين اللذين فيهما كتبهم إليّ، فأخرج خرجين مملوءين صحفاً، فنشرها بين أيديهم، فقال الحرّ: فإنّا لسنا من هؤلاء الذين كتبوا إليك، و قد أمرنا إذا نحن لقيناك ألّا نفارقك حتّى نقدمك على عبيد الله بن زياد، فقال له الحسين: الموت أدنى إليك من ذلك، ثمّ قال لأصحابه: قوموا فاركبوا، فركبوا و انتظروا حتّى ركبت نساؤهم، فقال لأصحابه: انصرفوا بنا، فلمّا ذهبوا لينصرفوا حال القوم بينهم و بين الإنصراف، فقال الحسين للحرّ: ثكلتك أمّك! ما تريد؟ قال: أما و الله لو غيرك من العرب يقولها لي و هو على مثل الحال التي أنت عليها ما تركت ذكر أمّه بالثكل أن اقوله كائناً من كان، و لكن و الله ما لي إلى ذكر أمّك من سبيل إلّا بأحسن ما يقدر عليه، فقال له الحسين: فما تريد؟ قال الحرّ: أريد و الله أن انطلق بك إلى عبيد الله بن زياد، قال له الحسين: إذن و الله لا اتّبعك، فقال له الحرّ: إذن و الله لا أدعك، فترادّا القول ثلاث مرّات، و لمّا كثر الكلام بينهما قال له الحرّ: إنّي لم أومر بقتالك، و إنّما أمرت ألّا أفارقك حتّى أقدمك الكوفه، فإذا أبيت فخذ طريقاً لا تدخلك الكوفه، و لا تردّك الى المدينة، تكون بيني و بينك نصفاً حتّى أكتب إلى ابن زياد، و تكتب أنت إلى يزيد ابن معاوية إن أردت أن تكتب اليه، أو إلى عبيد الله بن زياد إن شئت، فلعلّ الله إلى ذاك أن يأتى بأمر يرزقني فيه العافية من أن أبتلى بشي‏ء من أمرك، قال: فخذ هاهنا، فتياسر عن طريق العذيب و القادسيّة، و بينه و بين العذيب ثمانية و ثلاثون ميلاً ثمّ إنّ الحسين سار في أصحابه و الحرّ يسايره.

و الفتوح، ابن أعثم الکوفي المتوفی۳۱۴: ج۵ ص۱۳۴- ۱۴۰ قال: فتكلّم الحرّ بن يزيد بينه و بين أصحابه، فقال: أبا عبد اللّه! ما نعرف هذه الكتب و لا من هؤلاء الرّسل. قال: فالتفت الحسين إلى غلام له يقال له عقبة بن سمعان فقال: يا عقبة! هات الخرجين اللّذين‏  فيهما الكتب. فجاء عقبة بكتب أهل الشّام و الكوفة، فنثرها بين أيديهم، ثمّ تنحّى، فتقدّموا و نظروا إلى عنوانها، ثمّ تنحّوا، فقال الحرّ بن يزيد : أبا عبد اللّه! لسنا من القوم الّذين كتبوا إليك هذه الكتب، و قد أمرنا إن لقيناك لا نفارقك حتّى نأتي بك على الأمير. فتبسّم الحسين، ثمّ قال: يا ابن الحرّ! أو تعلم أنّ الموت أدنى [إليك] من ذلك. ثمّ التفت الحسين، فقال: احملوا النّساء ليركبوا حتّى ننظر ما الّذي يصنع هذا و أصحابه! قال: فركب أصحاب الحسين، و ساقوا النّساء بين أيديهم. فقدمت‏  خيل الكوفة حتّى حالت بينهم و بين المسير ، فضرب الحسين‏ بيده إلى سيفه، ثمّ صاح بالحرّ: ثكلتك أمّك! ما الّذي تريد أن تصنع؟ فقال الحرّ: أما و اللّه لو قالها غيرك من العرب لرددتها عليه كائنا من كان، و لكن لا و اللّه ما [لي‏ ] إلى ذلك سبيل من ذكر أمّك، غير أنّه لا بدّ أن أنطلق بك إلى عبيد اللّه بن زياد. فقال له الحسين: إذا و اللّه لا أتبعك‏  أو تذهب نفسي. قال الحرّ: إذا و اللّه لا أفارقك أو تذهب نفسي‏ و أنفس أصحابي. قال الحسين: برز أصحابي و أصحابك، و أبرز إليّ، فإن قتلتني خذ برأسي‏  إلى [ابن‏] زياد، و إن قتلتك أرحت الخلق منك. فقال الحرّ: أبا عبد اللّه! إنّي لم أؤمر بقتلك، و إنّما أمرت أن لا أفارقك أو أقدم بك على ابن زياد، و أنا و اللّه كاره إن يبتليني اللّه بشي‏ء من أمرك غير أنّي قد أخذت ببيعة القوم و خرجت إليك، و أنا أعلم‏ أنّه لا يوافي‏ القيامة أحد من هذه الأمّة إلّا و هو يرجو شفاعة جدّك محمّد صلّى اللّه عليه و سلم. و أنا خائف إنّ أنا قاتلتك أن أخسر الدّنيا و الآخرة، و لكن أنا أبا عبد اللّه! لست أقدر الرّجوع إلى الكوفة في وقتي هذا، و لكن خذ عنّي هذا الطّريق، و امض حيث شئت حتّى أكتب إلى ابن زياد أنّ هذا خالفني في الطّريق، فلم أقدر عليه و أنا أنشدك اللّه في نفسك. فقال الحسين: يا حرّ! كأنّك تخبرني أنّي مقتول! فقال الحرّ: أبا عبد اللّه! نعم، ما أشكّ في ذلك إلّا أن ترجع من حيث جئت. فقال الحسين: ما أدري ما أقول لك، و لكنّي أقول كما قال أخو الأوس حيث يقول:

سأمضي و ما بالموت عار على الفتى‏		إذا ما نوى خيراً و جاهد مسلما
و واسى الرّجال الصّالحين بنفسه‏		و فارق مذموماض و خالف مجرما
أقدم نفسي لا أريد بقاءها		لتلقى خميسا في الوغاء عرمرما
فإن عشت لم ألم و إن متّ لم أذم‏		كفى بك ذلّاً أن تعيش مرغما

مقاتل الطالبييّن، أبو الفرج الإصفهاني المتوفی۳۶۲: ص۷۴ چاپ نجف از أبو مخنف: … و مضى حتّى دنا من الحرّ بن يزيد، فلمّا عاين أصحابه العسكر من بعيد كبّروا. فقال لهم الحسين: ما هذا التّكبير؟ قالوا: رأينا النّخل. فقال بعض أصحابه: ما بهذا الموضع و اللّه نخل، و لا أحسبكم ترون إلّا هوادي الخيل، و أطراف الرّماح. فقال الحسين: و أنا و اللّه أرى ذلك. فمضوا لوجوههم، و لحقهم الحرّ بن يزيد في أصحابه، فقال للحسين: إنّي أمرت أن أنزلك في أيّ موضع لقيتك، و اجعجع بك، و لا أتركك، أن تزول من مكانك. قال: إذا أقاتلك، فاحذر أن تشقى بقتلي، ثكلتك أمّك. فقال: أما و اللّه لو غيرك من العرب يقولها، و هو على مثل الحال الّتي أنت عليها، ما تركت ذكر أمّه بالثّكل. أن أقوله كائنا من كان، و لكن و اللّه ما لي إلى ذكر أمّك من سبيل إلّا بأحسن ما يقدر عليه. و مقتل الحسين علیه السّلام، أخطب خوارزم المتوفی۵۶۸: ج۱ ص۲۲۸-۲۳۳ قال عبد اللّه بن سليمان؛ و المنذر بن المشمعلّ- الأسديّان-: كنّا نساير الحسين… . و المنتظم، السبط ابن الجوزي المتوفی۵۹۷: ج۵ ص۳۳۵- ۳۳۶ ذکر منبع نکرده است. و تذکرةالخواص، السبط ابن‌الجوزي المتوفی۵۹۷: ص۲۳۲٫ و الكامل في التاریخ، ابن الأثير القرن۷: ج۳ ص۲۷۹- ۲۸۰ و چاپ دیگری: ج۴ ص۴۶-۴۸ و نهاية الإرب، أحمد بن عبد الوهّاب النويريّ القرن۸: ج۲۰ ص۴۱۶- ۴۱۸ و البدايةوالنهاية، إسماعیل بن کثیر دمشقي المتوفی۷۷۴: ج۸ ص۱۷۳٫

[۳۶۰] – الإرشاد: ج۲ ص۷۳ -۸۰ و روى عبد الله بن سليمان و المنذر بن المشمعل الأسديّان قالا: لمّا قضينا حجّنا لم تكن لنا همّة إلّا اللحاق بالحسين علیه السّلام في الطريق لننظر ما يكون من أمره فأقبلنا ترقل‏ بنا نياقنا مسرعين حتّى لحقنا بزرود فلمّا دنونا منه‏…فقال الحسين علیه السّلام للحرّ: ثكلتك‏ أمّك‏ ما تريد؟ فقال له الحرّ: أما لوغيرك من العرب يقولها لي و هو على مثل الحال التي أنت عليها ما تركت ذكر أمّه بالثكل كائناً من كان و لكن و الله ما لي إلى ذكر أمّك من سبيل إلّا بأحسن ما يقدر عليه. فقال له الحسين علیه السّلام: فما تريد؟ قال: أريد أن أنطلق بك إلى الأمير عبيد الله بن زياد … . و إعلام الورى: ج۱ ص۴۴۹ و روضة الواعظين: ج۱ ص۱۷۹ و مناقب آل‌أبي‌طالب عليهم‌السّلام: ج۴ ص۹۶٫ ر.ک. اللهوف: ص۷۶-۸۰ آن فراز از سخنان منسوب به امام و حرّ را ندارد.

[۳۶۱] – تاريخ‏الطبري: ج۵ ص۴۲۷ قال أبو مخنف: عن أبي جناب الكلبيّ، عن عديّ بن حرملة، قال: ثمّ انّ الحر ّبن يزيد لمّا زحف عمر بن سعد قال له: أصلحك الله! مقاتل أنت هذا الرجل؟ قال: إي و الله قتالاً أيسره أن تسقط الرّءوس و تطيح الأيدي، قال: أ فما لكم في واحدة من الخصال الّتي عرض عليكم رضاً؟ قال عمر بن سعد: أما و الله لو كان الأمر إليّ لفعلت، و لكن أميرك قد أبى ذلك، قال: فأقبل حتّى وقف من الّناس موقفاً، و معه رجل من قومه يقال له قرّة بن قيس، فقال: يا قرّة! هل سقيت فرسك اليوم؟ قال: لا، قال: إنّما تريدأن تسقيه؟ قال: فظننت و الله إنّه يريد أن يتنحّى فلا يشهد القتال، و كره أن أراه حين يصنع ذلك، فيخاف أن أرفعه عليه، فقلت له: لم أسقه، و أنا منطلق فساقيه، قال: فاعتزلت ذلك المكان الذى كان فيه، قال: فو الله لو أنّه اطلعني على الّذى يريد لخرجت معه الى الحسين، قال: فأخذ يدنو من حسين قليلاً قليلاً، فقال له رجل من قومه يقال له المهاجر ابن أوس: ما تريد يا بن يزيد؟ أ تريد أن تحمل؟ فسكت و اخذه مثل العرواء،  فقال له: يا بن يزيد! و الله إن أمرك لمريب، و الله ما رايت منك في موقف قطّ مثل شي‏ء أراه الآن، و لو قيل لي: من أشجع اهل الكوفه رجلاً ما عدوتك، فما هذا الّذي أرى منك! قال: إنّى و الله أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و و الله لا أختار على الجنّة شيئاً و لو قطّعت و حرّقت، ثمّ ضرب فرسه فلحق بحسين علیه‌السّلام، فقال له: جعلني الله فداك يا بن رسول الله! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرجوع، و سايرتك في الطريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و الله الّذي لا إله إلّا هو ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك ما عرضت عليهم أبداً، و لا يبلغون منك هذه المنزله فقلت في نفسي: لا أبالي أن أطيع القوم في بعض أمرهم، و لا يرون أنّي خرجت من طاعتهم و أمّا هم فسيقبلون من حسين هذه الخصال التي يعرض عليهم، و و الله لو ظننت أنّهم لا يقبلونها منك ما ركبتها منك، و إنّي قد جئتك تائباً ممّا كان منّي إلى ربّي، و مواسياً لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أ‌فترى ذلك لي توبه؟ قال: نعم، يتوب الله عليك، و يغفر لك، ما اسمك؟ قال: أنا الحرّ بن يزيد، قال: أنت الحرّ كما سمّتك أمّك، أنت الحرّ إن شاء الله في الدنيا و الآخرة، إنزل، قال: أنا لك فارساً خير منّي راجلاً، أقاتلهم على فرسي ساعة، و إلى النزول ما يصير آخر أمري. قال الحسين: فاصنع يرحمك الله ما بدا لك. فاستقدم أمام اصحابه ثمّ قال: أيّها القوم! ألا تقبلون من حسين خصلة من هذه الخصال الّتي عرض عليكم فيعافيكم الله من حربه و قتاله؟ قالوا: هذا الأمير عمر بن سعد فكلّمه، فكلّمه بمثل ما كلّمه به قبل، و بمثل ما كلّم به اصحابه، قال عمر: قد حرصت، لو وجدت إلى ذلك سبيلاً فعلت، فقال: يا أهل‌الكوفة! لأمّكم الهبل و العبر إذ دعوتموه حتّى إذا أتاكمأاسلمتموه، و زعمتم أنّكم قاتلوا أنفسكم دونه، ثمّ عدوتم عليه لتقتلوه، أمسكتم بنفسه، و أخذتم بكظمه، و أحطتم به من كلّ جانب، فمنعتموه التّوجّه في بلاد الله العريضة حتّى یأمن و يأمن أهل بيته، و أصبح في أيديكم كالأسير لا يملك لنفسه نفعاً، و لا يدفع ضرّاً، و حلأتموه و نساءه و أصيبيته و أصحابه عن ماء الفرات الجاري الّذى يشربه اليهوديّ و المجوسيّ و النصرانيّ، و تمرغ فيه خنازير السواد و كلابه، و ها هم أولاء قد صرعهم العطش، بئسما خلّفتم محمّداً في ذرّيّته! لا سقاكم الله يوم الظمأ إن لم تتوبوا و تنزعوا عمّا أنتم عليه من يومكم هذا في ساعتكم هذه.فحملت عليه رجاله‏ لهم ترميه بالنبل، فأقبل حتّى وقف أمام الحسين.

مقتل أبي مخنف (مستخرج از کتب): ص۷۴- ۷۶- و صار الإمام عليه السّلام ينظر يميناً و شمالاً، فلم ير أحداً حوله من أصحابه و أنصاره إلّا قتيل، و جديل، و طريح و جريح، فنادى: «أَما مِنْ مُغيثٍ يُغيثُنا؟ أَما مِنْ مُجيرٍ يُجيرُنا؟ أَما مِنْ ناصِرٍ فَيَنْصُرَنا؟ أَما مِنْ طالِبٍ لِلْجَنَّةِ فَيَذُبُّ عَنّا؟ أَما مِنْ خائِفٍ مِنْ عَذابِ اللّهِ فَيَرْحَمُنا؟ أَما مِنْ مُعينٍ فَيَكْشِفُ الْكَرْبَ عَنّا؟». ثمّ أنشأ يقول‏:

أنا ابن عليّ الطّهر من آل هاشم* كفاني بهذا مفخرا حين أفخر

و فاطمة أمّي و جدّي محمّد* و عمّي هو الطّيّار في الخلد جعفر

بنا بيّن اللّه الهدى عن ضلالة* و نحن سراج اللّه في الأرض نزهر

و نحن ولاة الحوض نسقي محبّنا * بكأس رسول اللّه من ليس ينكر

و شيعتنا في الخلق أكرم شيعة * و باغضنا يوم القيامة يخسر

و طوبى لعبد زارنا بعد موتنا * بجنّة عدن صفوها لا يكدّر.

قال أبو مخنف‏: فوقع كلامه في مسامع الحرّ رحمه اللّه‏، فأقبل‏ على ابن أخيه‏ قرّة، و قال: أتنظر إلى الحسين عليه السّلام يستغيث فلا يغاث‏، و يستجير فلا يجار، قد قتلت أنصاره و بنوه، و قد أصبح بين مجادل و مخاذل‏، فهل لك أن تسير بنا إليه، و تقاتل‏ بين يديه؟ فإنّ النّاس عن هذه الدّنيا راحلة، و كرامات الدّنيا زائلة، فلعلّنا نفوز بالشّهادة، و نكون‏ من أهل السّعادة. فقال له: ما لي بذلك حاجة. فتركه، و أقبل‏ على ولده، و قال له: يا‌بنيّ! لا صبر لي على النّار، و لا على غضب الجبّار، و لا أن يكون غداً خصمي أحمد المختار، يا بنيّ! أما ترى الحسين عليه السّلام يستغيث فلا يغاث، و يستجير فلا يجار، يا‌بنيّ!سر بنا إليه نقاتل بين يديه، فلعلّنا نفوز بالشّهادة، و نكون من أهل السّعادة. فقال له ولده: حبّاً و كرامة. قال: ثمّ إنّهما حملا من عسكر ابن زياد لعنه اللّه، كأنّهما يريدان القتال حتّى هجما على الحسين عليه السّلام، فنزل الحرّ رحمه اللّه عن ظهر جواده، و طأطأ رأسه، و جعل يقبّل يد الحسين عليه السّلام و رجليه، و هو يبكي بكاءً شديداً. فقال له الحسين عليه السّلام: «إِرْفَعْ رَأْسَكَ يا شَيْخُ». فرفع رأسه‏، و قال: يا مولاي! أنا الّذي منعتك عن الرّجوع، و اللّه يا مولاي ما علمت أنّ القوم يبلغون منك هذا، و قد جئتك تائباً ممّا كان منّي، و مواسيك بنفسي، و قليل في حقّك يا مولاي أن تكون نفسي لك الفداء، و ها أنا ألقى حمامي يا مولاي بين يديك، فهل من توبة عند ربّي؟ فقال له عليه السّلام: «إِنْ تُبْتَ، تابَ اللّهُ عَلَيْكَ، وَ يَغْفِرُ لَكَ، وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمينَ». از او: أسرار الشّهادة: ص۲۸۹ و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۱-۲۹۲ و وسيلة الدّارين: ص۱۲۹٫

[۳۶۲] – الأمالي، الشیخ الصّدوق: ص۱۵۴ – ۱۶۴ مجلس۳۰ ح۱ و چاپ بعثت ص۲۱۸- حدّثنا الشيخ الفقيه أبو جعفر محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي رحمه‌الله قال: حدّثنا محمّد بن عمر البغداديّ الحافظ رحمه الله قال: حدّثنا أبو سعيد الحسن بن عثمان بن زياد التستريّ من كتابه قال: حدّثنا إبراهيم بن عبيد الله بن موسى بن يونس بن أبي إسحاق السبيعيّ قاضي بلخ قال: حدّثتني مريسة بنت موسى بن يونس بن أبي إسحاق و كانت عمّتي قالت: حدّثتني صفيّة بنت يونس بن أبي إسحاق الهمدانيّة و كانت عمّتي قالت: حدّثتني بهجة بنت الحارث بن عبد الله التغلبيّ، عن خالها عبد الله بن منصور و كان رضيعاً لبعض ولد زيد بن عليّ علیه السّلام قال: سألت جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين علیه السّلام فقلت: حدّثني عن مقتل ابن رسول الله صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال: «حَدَّثَني أَبي، عَنْ أَبيهِ قالَ: لَمّا حَضَرَتْ مُعاوِيَةَ الْوَفاةُ دَعا ابْنَهُ يَزيدَ لَعَنَهُ اللَّهُ فَأَجْلَسَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقالَ لَهُ: يا بُنَيَّ! إِنّي قَدْ ذَلَّلْتُ لَكَ الرِّقابَ الصِّعابَ وَ وَطَّدْتُ لَكَ الْبِلادَ وَ جَعَلْتُ الْمُلْكَ وَ ما فيهِ لَكَ طُعْمَةً وَ إِنّي أَخْشىٰ عَلَيْكَ مِنْ ثَلاثَةِ نَفَرٍ يُخالِفُونَ عَلَيْكَ بِجَهْدِهِمْ وَ هُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطّابِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ فَأَمّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَهُوَ مَعَكَ فَالْزَمْهُ وَ لا تَدَعْهُ وَ أَمّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَقَطِّعْهُ إِنْ ظَفِرْتَ بِهِ إِرْباً إِرْباً فَإِنَّهُ يَجْثُو لَكَ كَما يَجْثُو الْأَسَدُ لِفَريسَتِهِ وَ يُوارِبُكَ مُوارَبَةَ الثَّعْلَبِ لِلْكَلْبِ وَ أَمَّا الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَقَدْ عَرَفْتَ حَظَّهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ وَ هُوَ مِنْ لَحْمِ رَسُولِ اللَّهِ وَ دَمِهِ وَ قَدْ عَلِمْتُ لا مََالَةَ أَنَّ أَهْلَ الْعِراقِ سَيُخْرِجُونَهُ إِلَيْهِمْ ثُمَّ يَخْذُلُونَهُ وَ يُضَيِّعُونَهُ فَإِنْ ظَفِرْتَ بِهِ فَاعْرِفْ حَقَّهُ وَ مَنْزِلَتَهُ مِنْ رَسُولِ‌اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ وَ لا تُؤاخِذْهُ بِفِعْلِهِ وَ مَعَ ذٰلِكَ فَإِنَّ لَنا بِهِ خِلْطَةً وَ رَحِماً وَ إِيّاكَ أَنْ تَنالَهُ بِسُوءٍ وَ يَرىٰ مِنْكَ مَكْرُوهاً. قالَ فَلَمّا هَلَكَ مُعاوِيَةُ وَ تَوَلَّى الْأَمْرَ بَعْدَهُ يَزيدُ بَعَثَ عامِلَهُ عَلىٰ مَدينَةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ هُوَ عَمُّهُ عُتْبَةُ بْنُ أَبي سُفْیانَ فَقَدِمَ الْمَدينَةَ وَ عَلَيْها مَرْوانُ بْنُ الْحَكَمِ وَ كانَ عامِلَ مُعاوِيَةَ فَأَقامَهُ عُتْبَةُ مِنْ مَكانِهِ وَ جَلَسَ فيهِ لِيُنْفِذَ فيهِ أَمْرَ يَزيدَ فَهَرَبَ مَرْوانُ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ وَ بَعَثَ عُتْبَةُ إِلَى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ فَقالَ: إِنَّ أَميرَ الْمُؤْمِنينَ أَمَرَكَ أَنْ تُبايِعَ لَهُ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: يا عُتْبَةُ! قَدْ عَلِمْتَ أَنّا أَهْلُ بَيْتِ الْكَرامَةِ وَ مَعْدِنُ الرِّسالَةِ وَ أَعْلامُ الْحَقِّ الَّذينَ أَوْدَعَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ قُلُوبَنا وَ أَنْطَقَ بِهِ أَلْسِنَتَنا فَنَطَقَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ‏ جَدّي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ يَقُولُ: إِنَّ الْخِلافَةَ مُحَرَّمَةٌ عَلىٰ وُلْدِ أَبي سُفْیانَ وَ كَيْفَ أُبايِعُ أَهْلَ بَيْتٍ قَدْ قالَ فيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ هٰذا؟! فَلَمّا سَمِعَ عُتْبَةُ ذٰلِكَ دَعَا الْكاتِبَ وَ كَتَبَ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ‏ إِلىٰ عَبْدِ اللَّهِ يَزيدَ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ مِنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبي سُفْیانَ أَمّا بَعْدُ فَإِنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ لَيْسَ يَرىٰ لَكَ خِلافَةً وَ لا بَيْعَةً فَرَأْيُكَ في أَمْرِهِ وَ السَّلامُ. فَلَمّا وَرَدَ الْكِتابُ عَلىٰ يَزيدَ لَعَنَهُ اللَّهُ كَتَبَ الْجَوابَ إِلىٰ عُتْبَةَ: أَمّا بَعْدُ فَإِذا أَتاكَ كِتابي هٰذا فَعَجِّلْ عَلَيَّ بِجَوابِهِ وَ بَيِّنْ لي في كِتابِكَ كُلَّ مَنْ في طاعَتي أَوْ خَرَجَ عَنْها وَ لْيَكُنْ مَعَ الْجَوابِ رَأْسُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ. فَبَلَغَ ذٰلِكَ الْحُسَيْنَ فَهَمَّ بِالْخُرُوجِ مِنْ أَرْضِ الْحِجازِ إِلىٰ أَرْضِ الْعِراقِ فَلَمّا أَقْبَلَ اللَّيْلُ راحَ إِلىٰ مَسْجِدِ النَّبِيِّ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ لِيُوَدِّعَ الْقَبْرَ فَلَمّا وَصَلَ إِلَى الْقَبْرِ سَطَعَ لَهُ نُورٌ مِنَ الْقَبْرِ فَعادَ إِلىٰ مَوْضِعِهِ فَلَمّا كانَتِ اللَّيْلَةُ الثّانِيَةُ راحَ لِيُوَدِّعَ الْقَبْرَ فَقامَ يُصَلّي فَأَطالَ فَنَعَسَ وَ هُوَ ساجِدٌ فَجاءَهُ النَّبِيُّ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ وَ هُوَ في مَنامِهِ فَأَخَذَ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ ضَمَّهُ إِلىٰ صَدْرِهِ وَ جَعَلَ يُقَبِّلُ عَيْنَيْهِ وَ يَقُولُ: بِأَبي أَنْتَ كَأَنّي أَراكَ مُرَمَّلاٰ بِدَمِكَ بَيْنَ عِصابَةٍ مِنْ هٰذِهِ الْأُمَّةِ يَرْجُونَ شَفاعَتي ما لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ خَلاقٍ. يا‌بُنَيَّ! إِنَّكَ قادِمٌ عَلىٰ أَبيكَ وَ أُمِّكَ وَ أَخيكَ وَ هُمْ مُشْتاقُونَ إِلَيْكَ وَ إِنَّ لَكَ فِي الْجَنَّةِ دَرَجاتٍ لا تَنالُها إِلّا بِالشَّهادَةِ. فَانْتَبَهَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ مِنْ نَوْمِهِ باكِياً فَأَتىٰ أَهْلَ‌بَيْتِهِ فَأَخْبَرَهُمْ بِالرُّؤْيا وَ وَدَّعَهُمْ وَ حَمَلَ أَخَواتِهِ عَلَى الْمَحامِلِ وَ ابْنَتَهُ وَ ابْنَ أَخيهِ الْقاسِمَ بْنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَیْهِمُ السَّلامُ ثُمَّ سارَ في أَحَدٍ وَ عِشْرينَ رَجُلاً مِنْ أَصْحابِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَلِيٍّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ وَ عُثْمانُ بْنُ عَلِيٍّ وَ الْعَبّاسُ بْنُ عَلِيٍّ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَقيلٍ وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ‏ الْأَكْبَرُ وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْأَصْغَرُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ وَ سَمِعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بِخُرُوجِهِ فَقَدَّمَ راحِلَتَهُ وَ خَرَجَ خَلْفَهُ مُسْرِعاً فَأَدْرَكَهُ في بَعْضِ الْمَنازِلِ فَقالَ: أَيْنَ تُريدُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! قالَ: الْعِراقَ. قالَ: مَهْلاً ارْجِعْ إِلىٰ حَرَمِ جَدِّكَ. فَأَبَى الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ عَلَيْهِ فَلَمّا رَأَى ابْنُ عُمَرَ إِباءَهُ قالَ: يا أَبا عَبْدِ‌اللَّهِ! اكْشِفْ لي عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذي كانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ يُقَبِّلُهُ مِنْكَ، فَكَشَفَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ عَنْ سُرَّتِهِ فَقَبَّلَهَا ابْنُ عُمَرَ ثَلاثاً وَ بَكى، وَ قالَ: أَسْتَوْدِعُكَ اللَّهَ يا أَبا عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّكَ مَقْتُولٌ في وَجْهِكَ هٰذا. فَسارَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ أَصْحابُهُ، فَلَمّا نَزَلُوا ثَعْلَبِيَّةَ وَرَدَ عَلَيْهِ رَجُلٌ يُقالُ لَهُ بِشْرُ بْنُ غالِبٍ فَقالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ! أَخْبِرْني عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»‏ قالَ: إِمامٌ دَعا إِلىٰ هُدًى فَأَجابُوهُ إِلَيْهِ، وَ إِمامٌ دَعا إِلىٰ ضَلالَةٍ فَأَجابُوهُ إِلَيْها، هٰؤُلاءِ فِي الْجَنَّةِ وَ هٰؤُلاءِ فِي النّارِ، وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: «فَريقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَريقٌ فِي السَّعيرِ» ثُمَّ سارَ حَتّىٰ نَزَلَ الْعُذَيْبَ، فَقالَ فیها قائِلَةَ الظَّهيرَةِ ثُمَّ انْتَبَهَ مِنْ نَوْمِهِ باكِياً، فَقالَ لَهُ ابْنُهُ: ما يُبْكيكَ يا أَبَتِ؟ فَقالَ: يا بُنَيَّ! إِنَّها ساعَةٌ لا‌تَكْذِبُ الرُّؤْیا فيها وَ إِنَّهُ عَرَضَ لي في مَنامي عارِضٌ فَقالَ: تُسْرِعُونَ السَّيْرَ وَ الْمَنايا تَسيرُ بِكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ. ثُمَّ سارَ حَتّىٰ نَزَلَ الرُّهَيْمَةَ فَوَرَدَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ يُكَنّىٰ أَبا‌هَرِمٍ فَقالَ: يَا ابْنَ النَّبِيّ! مَا الَّذي أَخْرَجَكَ مِنَ الْمَدينَةِ؟ فَقالَ: وَيْحَكَ يا أَبا هَرِمٍ! شَتَمُوا عِرْضي فَصَبَرْت،ُ وَ طَلَبُوا مالي فَصَبَرْت،ُ وَ طَلَبُوا دَمي فَهَرَبْتُ، وَ ايْمُ اللَّهِ لَيَقْتُلُني ثُمَّ لَيَلْبَسَنَّهُمُ اللَّهُ ذُلّاً شامِلاً وَ سَيْفاً قاطِعاً وَ لَيُسَلِّطَنَّ عَلَيْهِمْ مَنْ يُذِلُّهُمْ. قالَ: وَ بَلَغَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ زِيادٍ لَعَنَهُ اللَّهُ الْخَبَرُ وَ أَنَّ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ قَدْ نَزَلَ الرُّهَيْمِيَّةَ [الرهمية [الرُّهَيْمَةَ]] فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ الْحُرَّ بْنَ يَزيدَ في أَلْفِ فارِسٍ. قالَ الْحُرُّ: فَلَمّا خَرَجْتُ مِنْ مَنْزِلي مُتَوَجِّهاً  نَحْوَ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ نُوديتُ ثَلاثاً: يا حُرُّ! أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ. فَالْتَفَتُّ فَلَمْ أَرَ أَحَداً، فَقُلْتُ: ثَكِلَتِ الْحُرَّ أُمُّهُ، يَخْرُجُ إِلىٰ قِتالِ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ وَ يُبَشَّرُ بِالْجَنَّةِ! فَرَهِقَهُ عِنْدَ صَلاةِ الظُّهْرِ فَأَمَرَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ ابْنَهُ فَأَذَّنَ وَ أَقامَ وَ قامَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَصَلّىٰ‏ بِالْفَريقَيْنِ‏ جَميعاً فَلَمّا سَلَّمَ وَثَبَ الْحُرُّ بْنُ يَزيدَ فَقالَ: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: وَ عَلَيْكَ السَّلامُ مَنْ أَنْتَ َا عَبْدَ اللَّهِ؟ فَقالَ: أَنَا الْحُرُّ بْنُ يَزيدَ. فَقالَ: يا حُرُّ! أَ عَلَيْنا أَمْ لَنا؟ فَقالَ الْحُرُّ: وَ اللَّهِ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَدْ بُعِثْتُ لِقِتالِكَ، وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أُحْشَرَ مِنْ قَبْري وَ ناصِيَتي مَشْدُودَةٌ إِلىٰ رِجْلي، وَ يَدَيَّ مَغْلُولَةٌ إِلىٰ عُنُقي، وَ أُكَبَّ عَلىٰ حُرِّ وَجْهِي فِي النّارِ، يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَيْنَ تَذْهَبُ؟ ارْجِعْ إِلىٰ حَرَمِ جَدِّكَ فَإِنَّكَ مَقْتُولٌ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: ‏

سَأَمْضي فَما بِالْمَوْتِ عارٌ عَلَى الْفَتىٰ‏* إِذا ما نَوىٰ حَقّاً وَ جاهَدَ مُسْلِماً

وَ واسَى الرِّجالَ الصّالِحينَ بِنَفْسِهِ* وَ فارَقَ مَثْبُوراً وَ خالَفَ مُجْرِماً

فَإِنْ مِتُّ لَمْ أَنْدَمْ وَ إِنْ عِشْتُ لَمْ أُلَمْ‏* كَفىٰ بِكَ ذُلّاً أَنْ تَمُوتَ وَ تُرْغَما

ثُمَّ سارَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ حَتّىٰ نَزَلَ الْقُطْقُطانِيَّة فَنَظَرَ إِلىٰ فُسْطاطٍ مَضْرُوبٍ فَقالَ: لِمَنْ هٰذَا الْفُسْطاطُ؟ فَقيلَ: لِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُرِّ الْحَنَفِيِّ [الْجُعْفِيِّ‏]، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فَقالَ: أَيُّهَا الرَّجُلُ! إِنَّكَ مُذْنِبٌ‏ خاطِئٌ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ آخِذُكَ بِما أَنْتَ صانِعٌ إِنْ لَمْ‌تَتُبْ إِلَى اللَّهِ تَبارَكَ وَ تَعالىٰ في ساعَتِكَ هٰذِهِ فَتَنْصُرَني وَ يَكُونَ جَدّي شَفيعَكَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَبارَكَ وَ تَعالى. فَقالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَ اللَّهِ لَوْ نَصَرْتُكَ لَكُنْتُ أَوَّلَ مَقْتُولٍ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَ لٰكِنَّ هٰذا فَرَسي خُذْهُ إِلَيْكَ فَوَ اللَّهِ ما رَكِبْتُهُ قَطُّ وَ أَنَا أَرُومُ شَيْئاً إِلّا بَلَغْتُهُ وَ لا‌أݩݩَرادَني أَحَدٌ إِلّا نَجَوْتُ عَلَيْهِ فَدُونَكَ فَخُذْهُ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ بِوَجْهِهِ ثُمَّ قالَ: لا حاجَةَ لَنا فيكَ وَ لا في فَرَسِكَ «وَ ما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلّينَ عَضُداً» وَ لٰكِنْ فِرَّ فَلا لَنا وَ لا عَلَيْنا فَإِنَّهُ مَنْ سَمِعَ واعِيَتَنا أَهْلَ الْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يُجِبْنا كَبَّهُ اللَّهُ عَلىٰ وَجْهِهِ في نارِ جَهَنَّمَ. ثُمَّ سارَ حَتّىٰ نَزَلَ كَرْبَلاءَ فَقالَ: أَيُّ مَوْضِعٍ هٰذا؟ فَقيلَ: هٰذا كَرْبَلاءُ يَا ابْنَ رَسُولِ‌اللَّهِ، فَقالَ: هٰذا وَ اللَّهِ يَوْمُ كَرْبٍ وَ بَلاءٍ وَ هٰذَا الْمَوْضِعُ الَّذي يُهَراقُ فيهِ دِماؤُنا وَ يُباحُ فيهِ حَریمُنا. فَأَقْبَلَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيادٍ بِعَسْكَرِهِ حَتّىٰ عَسْكَرَ بِالنُّخَيْلَةِ وَ بَعَثَ إِلَى الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ رَجُلاً يُقالُ لَهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ في أَرْبَعَةِ آلافِ فارِسٍ وَ أَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحُصَيْنِ التَّميميُّ في أَلْفِ فارِسٍ يَتْبَعُهُ شَبَثُ بْنُ رِبْعِيٍّ في أَلْفِ فارِسٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ أَيْضاً في أَلْفِ فارِسٍ وَ كَتَبَ لِعُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَلَى النّاسِ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَسْمَعُوا لَهُ وَ يُطيعُوهُ، فَبَلَغَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ زِيادٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ يُسامِرُ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ يُحَدِّثُهُ وَ يَكْرَهُ قِتالَهُ، فَوَجَّهَ إِلَيْهِ شِمْرَ بْنَ ذِي الْجَوْشَنِ في أَرْبَعَةِ آلافِ فارِسٍ وَ كَتَبَ إِلىٰ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ: إِذا أَتاكَ كِتابي هٰذا فَلا تُمْهِلَنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ وَ خُذْ بِكَظَمِهِ وَ حُلْ بَيْنَ الْماءِ وَ بَيْنَهُ كَما حيلَ بَيْنَ عُثْمانَ وَ بَيْنَ الْماءِ يَوْمَ الدّارِ. فَلَمّا وَصَلَ الْكِتابُ إِلىٰ عُمَرَ بْنِ‏ سَعْدٍ لَعَنَهُ اللَّهُ أَمَرَ مُنادِيَهُ فَنادىٰ: إِنّا قَدْ أَجَّلْنا حُسَيْناً وَ أَصْحابَهُ يَوْمَهُمْ وَ لَيْلَتَهُمْ. فَشَقَّ ذٰلِكَ عَلَى الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ عَلىٰ أَصْحابِهِ، فَقامَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ في أَصْحابِهِ خَطيباً فَقالَ: اللّٰهُمَّ إِنّي لا أَعْرِفُ أَهْلَ بَيْتٍ أَبَرَّ وَ لا أَزْکىٰ وَ لا أَطْهَرَ مِنْ أَهْلِ بَيْتي وَ لا أَصْحاباً هُمْ خَيْرٌ مِنْ أَصْحابي وَ قَدْ نَزَلَ بي ما قَدْ تَرَوْنَ وَ أَنْتُمْ في حِلٍّ مِنْ بَيْعَتي لَيْسَتْ لي في أَعْناقِكُمْ بَيْعَةٌ وَ لا لي عَلَيْكُمْ ذِمَّةٌ وَ هٰذَا اللَّيْلُ قَدْ غَشِيَكُمْ فَاتَّخِذُوهُ جَمَلاً وَ تَفَرَّقُوا في سَوادِهِ فَإِنَّ الْقَوْمَ إِنَّما يَطْلُبُونّي وَ لَوْ ظَفِرُوا بي لَذَهَلُوا عَنْ طَلَبِ غَيْري. فَقامَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَقيلِ بْنِ أَبي طالِبٍ فَقالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! ما ذا يَقُولُ لَنَا النّاسُ إِنْ نَحْنُ خَذَلْنا شَيْخَنا وَ كَبيرَنا وَ سَيِّدَنا وَ ابْنَ سَيِّدِ الْأَعْمامِ وَ ابْنَ نَبِيِّنا سَيِّدِ الْأَنْبِياءِ لَمْ نَضْرِبْ مَعَهُ بِسَيْفٍ وَ لَمْ نُقاتِلْ مَعَهُ بِرُمْحٍ؟! لا وَ اللَّهِ أَوْ نَرِدَ مَوْرِدَكَ وَ نَجْعَلَ أَنْفُسَنا دُونَ نَفْسِكَ وَ دِماءَنا دُونَ دَمِكَ فَإِذا نَحْنُ فَعَلْنا ذٰلِكَ فَقَدْ قَضَيْنا ما عَلَيْنا وَ خَرَجْنا مِمّا لَزِمَنا، وَ قامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ يُقالُ لَهُ زُهَيْرُ بْنُ الْقَيْنِ الْبَجَلِيُّ فَقالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَدِدْتُ أَنّي قُتِلْتُ ثُمَّ نُشِرْتُ ثُمَّ قُتِلْتُ ثُمَّ نُشِرْتُ ثُمَّ قُتِلْتُ ثُمَّ نُشِْتُ فيكَ وَ فِي الَّذينَ مَعَكَ مِائَةَ قَتْلَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ دَفَعَ بي عَنْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ. فَقالَ لَهُ وَ لِأَصْحابِهِ: جُزيتُمْ خَيْراً. ثُمَّ إِنَّ الْحُسَيْنَ عَلَیْهِ السَّلامُ أَمَرَ بِحَفيرَةٍ فَحُفِرَتْ حَوْلَ عَسْكَرِهِ شِبْهَ الْخَنْدَقِ وَ أَمَرَ فَحُشِيَتْ حَطَباً وَ أَرْسَلَ عَلِيّاً ابْنَهُ عَلَیْهِ السَّلامُ في ثَلاثينَ فارِساً وَ عِشْرينَ راجِلاً لِيَسْتَقُوا الْماءَ وَ هُمْ عَلىٰ وَجَلٍ شَديدٍ. وَ أَنْشَأَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ يَقُولُ:

يا دَهْرُ أُفٍّ لَكَ مِنْ خَليلٍ‏* كَمْ لَكَ فِي الْإِشْراقِ وَ الْأَصيلِ

مِنْ طالِبٍ وَ صاحِبٍ قَتيلٍ* وَ الدَّهْرُ لا يَقْنَعُ بِالْبَديلِ

وَ إِنَّمَا الْأَمْرُ إِلَى الْجَليلِ* وَ كُلُّ حَيٍّ سالِكٌ سَبيلي‏

ثُمَّ قالَ لِأَصْحابِهِ: قُومُوا فَاشْرَبُوا مِنَ الْماءِ يَكُنْ آخِرَ زادِكُمْ وَ تَوَضَّئُوا وَ اغْتَسِلُوا وَ اغْسِلُوا ثِيابَكُمْ لِتَكُونَ أَكْفانَكُمْ. ثُمَّ صَلّىٰ بِهِمُ الْفَجْرَ وَ عَبَّأَهُمْ تَعْبِئَةَ الْحَرْبِ وَ أَمَرَ بِحَفيرَتِهِ الَّتي حَوْلَ عَسْكَرِهِ فَأُضْرِمَتْ بِالنّارِ لِيُقاتِلَ الْقَوْمَ مِنْ وَجْهٍ واحِدٍ، وَ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْ عَسْكَرِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَلىٰ فَرَسٍ لَهُ يُقالُ لَهُ: ابْنُ أَبي جُوَيْرِيَةَ الْمُزَنِيُّ فَلَمَا نَظَرَ إِلَى النّارِ تَتَّقِدُ صَفَقَ بِيَدِهِ وَ نادىٰ: يا حُسَيْنُ وَ أَصْحابَ الْحُسَيْنِ! أَبْشِرُوا بِالنّارِ فَقَدْ تَعَجَّلْتُمُوها فِي الدُّنْيا. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: مَنِ الرَّجُلُ؟ فَقيلَ: ابْنُ أَبي جُوَيْرِيَةَ الْمُزَنِيُّ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: اللّٰهُمَّ أَذِقْهُ عَذابَ النّارِ فِي الدُّنْيا. فَنَفَرَ بِهِ فَرَسُهُ فَأَلْقاهُ في تِلْكَ النَارِ فَاحْتَرَقَ، ثُمَّ بَرَزَ مِنْ عَسْكَرِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ رَجُلٌ آخَرُ يُقالُ لَهُ: تَميمُ بْنُ الْحُصَيْنِ الْفَزارِيُّ فَنادى: يا حُسَيْنُ وَ يا أَصْحابَ الْحُسَيْنِ! أَ ما تَرَوْنَ إِلىٰ ماءِ الْفُراتِ يَلُوحُ كَأَنَّهُ بُطُونُ الْحَيّاتِ [الْحيتانِ‏] وَ اللَّهِ لا ذُقْتُمْ مِنْهُ قَطْرَةً حَتّىٰ تَذُوقُوا الْمَوْتَ جَزَعاً. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: مَنِ الرَّجُلُ؟ فَقيلَ: تَميمُ بْنُ حُصَيْنٍ. فَقالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: هٰذا وَ أَبُوهُ مِنْ أَهْلِ النّارِ، اللّٰهُمَّ اقْتُلْ هٰذا عَطَشاً في هٰذَا الْيَوْمِ. قالَ: فَخَنَقَهُ الْعَطَشُ حَتّىٰ سَقَطَ عَنْ فَرَسِهِ فَوَطِئَتْهُ الْخَيْلُ بِسَنابِكِها فَماتَ. ثُمَّ أَقْبَلَ آخَرُ مِنْ عَسْكَرِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ يُقالُ لَهُ: مُحَمَّدُ بْنُ أَشْعَثَ بْنِ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ فَقالَ: يا حُسَيْنَ بْنَ فاطِمَةَ! أَيَّةُ حُرْمَةٍ لَكَ مِنْ رَسُولِ‌اللَّهِ لَيْسَتْ لِغَيْرِكَ؟ قالَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ: هٰذِهِ الْآيَةُ: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفىٰ‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمينَ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ»، ثُمَّ قالَ‏: وَ اللَّهِ إِنَّ مُحَمَّداً لَمِنْ آلِ إِبْراهيمَ وَ إِنَّ الْعِتْرَةَ الْهادِيَةَ لَمِنْ آلِ مُحَمَّدٍ، مَنِ الرَّجُلُ؟ فَقيلَ: مُحَمَّدُ بْنُ أَشْعَثَ بْنِ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ فَرَفَعَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ رَأْسَهُ إِلَى السَّماءِ فَقالَ: اللّٰهُمَّ أَرِ مُحَمَّدَ بْنَ الْأَشْعَثِ ذُلّاً في هٰذَا الْيَوْمِ لا تُعِزُّهُ بَعْدَ هٰذَا الْيَوْمِ أَبَداً، فَعَرَضَ لَهُ عارِضٌ فَخَرَجَ مِنَ الْعَسْكَرِ يَتَبَرَّزُ فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ عَقْرَباً فَلَذَعَهُ فَماتَ بادِيَ الْعَوْرَةِ. فَبَلَغَ الْعَطَشُ مِنَ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ أَصْحابِهِ فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ شيعَتِهِ يُقالُ لَهُ يَزيدُ بْنُ الْحُصَيْنِ الْهَمْدانِيُّ قالَ إِبْراهيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ راوِي الْحَديثِ: هُوَ خالُ أَبي إِسْحاقَ الْهَمْدانِيِّ فَقالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَ تَأْذَنُ لي فَأَخْرُجَ إِلَيْهِمْ فَأُكَلِّمَهُم؟ْ فَأَذِنَ لَهُ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقالَ: يا‌مَعْشَرَ النّاسِ! إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنيراً، وَ هٰذا ماءُ الْفُراتِ تَقَعُ فيهِ خَنازيرُ السَّوادِ وَ كِلابُها وَ قَدْ حيلَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ ابْنِهِ. فَقالُوا: يا يَزيدُ! فَقَدْ أَكْثَرْتَ الْكَلامَ فَاكْفُفْ فَوَ اللَّهِ لَيَعْطِشُ الْحُسَيْنُ كمَا عَطَشَ مَنْ كانَ قَبْلَهُ. فَقالَ الْحُسَيْنُ: اقْعُدْ يا يَزيدُ. ثُمَّ وَثَبَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ مُتَوَكِّئاً عَلىٰ سَيْفِهِ فَنادىٰ بِأَعْلىٰ صَوْتِهِ فَقالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْرِفُونّي؟ قالُوا: نَعَمْ أَنْتَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ وَ سِبْطُهُ. قالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ جَدّي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیْهِ‌وَ‌آلِهِ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ أُمّي فاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ أَبي عَلِيُّ بْنُ أَبي طالِبٍ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ جَدَّتي خَديجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ أَوَّلُ نِساءِ هٰذِهِ الْأُمَّةِ إِسْلاماً؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ سَيِّدَ الشُّهَداءِ حَمْزَةَ عَمُّ أَبي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: فَأَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ جَعْفَرَ الطَّيّارِ فِي الْجَنَّةِ عَمّي؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: فَأَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ هٰذا سَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَنَا مُتَقَلِّدُهُ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: فَأَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ هٰذِهِ عِمامَةُ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا لابِسُها؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: فَأَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِيّاً كانَ أَوَّلَهُمْ إِسْلاماً وَ أَعْلَمَهُمْ عِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَ أَنَّهُ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ؟ قالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قالَ: فَبِمَ تَسْتَحِلُّونَ دَمي وَ أَبِي الذّائِدُ عَنِ الْحَوْضِ غَداً يَذُودُ عَنْهُ رِجالاً كَما يُذادُ الْبَعيرُ الصّادِرُ عَنِ الْماءِ وَ لِواءُ الْحَمْدِ في يَدِ جَدِي يَوْمَ الْقِيامَةِ؟ قالُوا: قَدْ عَلِمْنا ذٰلِكَ كُلَّهُ وَ نَحْنُ غَيْرُ تارِكيكَ حَتّىٰ تَذُوقَ الْمَوْتَ عَطَشاً. فَأَخَذَ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ‌السَّلامُ بِطَرَفِ لِحْيَتِهِ وَ هُوَ يَوْمَئِذٍ ابْنُ سَبْعٍ وَ خَمْسينَ سَنَةً ثُمَّ قالَ: اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ حينَ قالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ‏، وَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى النَّصارىٰ حينَ قالُوا الْمَسيحُ ابْنُ اللَّهِ،‏ وَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى الْمَجُوسِ حينَ عَبَدُوا النّارَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلىٰ قَوْمٍ قَتَلُوا نَبِيَّهُمْ، وَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلىٰ هٰذِهِ الْعِصابَةِ الَّذينَ يُريدُونَ قَتْلَ ابْنِ نَبِيِّهِمْ. قالَ: فَضَرَبَ الْحُرُّ بْنُ يَزيدَ فَرَسَهُ وَ جازَ عَسْكَرَ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ لَعَنَهُ اللَّهُ إِلىٰ عَسْكَرِ الْحُسَيْنِ عَلَیْهِ‌السَّلامُ واضِعاً يَدَهُ عَلىٰ رَأْسِهِ وَ هُوَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أُنيبُ [أَنَبْتُ‏] فَتُبْ عَلَيَّ فَقَدْ أَرْعَبْتُ قُلُوبَ أَوْلِيائِكَ وَ أَوْلادَ نَبِيِّكَ، يَا ابْنَ رَسُولِ‌اللَّهِ! هَلْ لي مِنْ تَوْبَةٍ؟ قالَ: نَعَمْ تابَ اللَّهُ عَلَيْكَ. قالَ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَ تَأْذَنُ لي فَأُقاتِلَ عَنْكَ؟ فَأَذِنَ لَهُ فَبَرَزَ وَ هُوَ يَقُولُ:

أَضْرِبُ في أَعْناقِكُمْ بِالسَّيْفِ‏* عَنْ خَيْرِ مَنْ حَلَّ بِلادَ الْخَيْفِ

فَقَتَلَ مِنْهُمْ ثَمانِيَةَ عَشَرَ رَجُلاً ثُمَّ قُتِلَ، فَأَتاهُ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ‌السَّلامُ وَ دَمُهُ يَشْخَبُ فَقالَ: بَخْ بَخْ يا حُرُّ، أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمِّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ. ثُمَّ أَنْشَأَ الْحُسَيْنُ يَقُولُ:

لَنِعْمَ الْحُرُّ حُرُّ بَني رِياحٍ * وَ نِعْمَ الْحُرُّ عِنْدَ مُخْتَلَفِ الرِّماحِ

وَ نِعْمَ الْحُرُّ إِذْ نادىٰ حُسَيْناً* فَجادَ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الصَّباحِ

ثُمَّ بَرَزَ مِنْ بَعْدِهِ زُهَيْرُ بْنُ الْقَيْنِ الْبَجَلِّي… ».‏ از او: بحارالأنوار: ج۴۴ ص۳۱۴ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۱۶۳٫

[۳۶۳] – تا این‌جا در منابع دیگری نیز  وجود دارد.

[۳۶۴] – ذخیرة الدّارین: ج۱ ص۱۹۸٫ مانند آن: در أسرار الشهادة: ج۲ ص۳۱۳- ۳۱۸ با اندک تفاوتی.

[۳۶۵] – منابع شیعه:

شرح الأخبار: ج۳ص۱۵۱و لمّا عرض عليهم الحسين عليه السّلام ما عرضه، و بذل لهم ما بذله، و أبوا عليه، قال الحرّ لعمر بن سعد: إنّه و اللّه لو سألنا مثل الّذي سألنا الحسين التّرك و الدّيلم لما وسعنا قتالهم، فاقبلوا ذلك منه. قال عمر: و ما كنت بالّذي أقبله دون أمر الأمير- يعني عبيد الله بن زياد-. [قال: و كتب بذلك إليه. فقال: الآن لمّا علقته أيدينا ندعه، لا و اللّه إلّا أن يأتي على حكمي، و أنفّذ فيه ما رأيته. فكتب بذلك إليهما]. فأمّا الحرّ بن يزيد، فضرب وجه فرسه حتّى دخل في أصحاب الحسين عليه السّلام، و صار في جملته. و الإرشاد: ج۲ ص۱۰۲…فأقبلوا يزحفون نحوه، فلمّا رأى‏ الحرّ بن يزيد أنّ القوم قد صمّموا على قتال الحسين عليه السّلام قال لعمر بن سعد: أي عمر! أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه! قتالا شديداً أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. قال: أفما لكم فيما عرضه عليكم رضى؟ قال عمر: أما لو كان الأمر إليّ لفعلت، و لكن أميرك قد أبى. فأقبل الحرّ حتّى وقف من النّاس موقفا… فأخذ يدنو من الحسين قليلاً قليلاً، فقال له‏ المهاجر بن أوس‏: ما تريد يا ابن يزيد؟ تريد أن تحمل؟ فلم يجبه و أخذه مثل الأفكل، و هي‏ الرّعدة، فقال له المهاجر: إنّ أمرك لمريب، و اللّه ما رأيت منك‏ في موقف قطّ مثل هذا، و لو قيل لي: من أشجع أهل الكوفة، ما عدوتك‏؟ فما هذا الّذي أرى منك؟ فقال له الحرّ: إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه لا أختار على الجنّة شيئا، و لو‌قطّعت، و حرّقت‏. ثمّ ضرب فرسه و لحق بالحسين عليه السّلام‏ فقال له‏: جعلت فداك يا ابن رسول الله! أنا صاحبك الّذي‏ حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك ما عرضته عليهم، و لا‌يبلغون منك هذا المنزلة، و اللّه لو علمت‏ أنّهم ينتهون‏ بك إلى‏ ما أرى‏ ما ركبت مثل‏ الّذي ركبت، فإنّي‏ تائب إلى اللّه ممّا صنعت، فترى‏ لي من ذلك توبة؟ فقال له الحسين عليه السّلام: نعم يتوب الله عليك، فانزل. قال: فأنا لك فارساً خير منّي راجلاً أقاتلهم لك‏ على فرسي ساعة، و إلى النّزول آخر ما يصير أمري. فقال له الحسين عليه السّلام: فاصنع يرحمك الله ما بدا لك. از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۰ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۲۵۴ و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۱ و إعلام الورى: ص۲۴۲٫

روضة الواعظين: ص۱۵۸…فضرب الحرّ فرسه، فلحق بالحسين عليه السّلام فقال له: جعلت فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع و جعجعت بك في هذا المكان، و اللّه لو علمت أنّهم ينتهون بك إلى ما أرى ما ركبت منك الّذي ركبت، و إنّي تائب إلى اللّه عزّوجلّ ممّا صنعت، فترى ذلك توبة؟ فقال له الحسين: يتوب اللّه عليك.

مناقب آل أبي طالب علیهم‌السّلام: ج۴ ص۹۹ …فحرّك الحرّ دابّته حتّى استأمن إلى الحسين و قال له: بأبي أنت و أمّي! ما ظننت أنّ الأمر ينتهي بهؤلاء القوم إلى ما أرى، فأمّا الآن [فإنّي‏] جئتك تائبا، و مواسيا لك حتّى أموت بين يديك. أترى إلى ذلك توبة؟ قال: نعم، يتوب اللّه عليك، و يغفر لك. و مثير الأحزان: ص۳۰…فلمّا رأى الحرّ بن يزيد إقبال عمر بن سعد على الحسين عليه السّلام قال: أصلحك اللّه! أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه! قتالا أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. فتنحّى، حتّى وقف من النّاس موقفا، و معه قرّة بن قيس، فقال له المهاجر بن أوس: يا ابن يزيد! لو‌قيل لي من أشجع أهل الكوفة؟ ما عدوتك، و إنّي لمرتاب بك. فقال: إنّي خيّرت نفسي بين الجنّة و النّار، و إنّي لا أختار على الجنّة شيئا. … و أخذ يدنو قليلا، فقال له المهاجر بن أوس: تريد أن تحمل؟ فسكت، فأخذته الرّعدة، ثمّ لحق بالحسين عليه السّلام و قال له: جعلني اللّه فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك إلى هذا المكان، و ما ظننت أنّ القوم يبلغون منك هذه المنزلة، فهل لي توبة؟ قال: نعم، يتوب اللّه عليك. از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۵ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۲۵۸ و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۲ و  نفس المهموم: ص۲۵۶٫

اللّهوف: ص۱۰۲ قال الرّاوي: ثمّ صاح عليه السّلام: أما من مغيث يغيثنا لوجه اللّه؟ أما من ذابّ يذبّ عن حرم رسول اللّه؟ قال: فإذا الحرّ بن يزيد قد أقبل إلى عمر بن سعد، فقال: أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه قتالا أيسره أن تطير الرّؤوس، و تطيح الأيدي.  قال: فمضى الحرّ، و وقف موقفا من أصحابه، و أخذه مثل الأفكل. فقال له المهاجر بن أوس: و اللّه إنّ أمرك لمريب، و لو قيل لي: من أشجع أهل الكوفة؟ لما عدوتك، فما هذا الّذي أرى منك؟ فقال: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه لا أختار على الجنّة شيئا، و لو قطّعت و أحرقت. و أسرار الشّهادة: ص۲۷۷ …فاعلم إنّي رأيت كيفيّة شهادة جمع من الأصحاب في النّسخة الّتي كانت تنسب إلى شهاب الدّين العامليّ هكذا، و هو أنّه: لمّا رأى الحرّ بن يزيد الرّياحيّ القوم و قد صمّموا على حرب الحسين عليه السّلام. فقال الحرّ لابن سعد لعنه اللّه تعالى: أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ فقال: إي و اللّه قتالا أيسره أن تطيح فيه الأيدي، و تسقط الرّؤوس. قال: فما لكم فيما عرضه عليكم رضا؟ فقال ابن سعد لعنه اللّه تعالى: لو كان الأمر لي لفعلت، و لكن ابن زياد لعنه اللّه تعالى أبى عن ذلك… قال: و صار يتنحّى قليلا، فقال مهاجر بن أوس: إنّ أمرك يا حرّ لمريب، و اللّه إنّي لا أعلم أنّ في فرسان الكوفة أشجع منك، فما هذا الّذي أرى منك؟ فقال: إنّي مخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه ما أختار النّار على الجنّة. ثمّ ضرب فرسه و أتى إلى الحسين عليه السّلام، فقال: جعلت فداك يا مولاي! أنا صاحبك الّذي منعتك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و ما ظننت أنّ القوم يصنعون معك ما بلغوا، و يعرضون عمّا عرضته، و قد جئتك تائبا، فهل يا مولاي لي من توبة؟ فقال الحسين عليه السّلام: نعم، فانزل يا حرّ إليهم. فقال: يا مولاي! إنّي أريد أن أقاتلهم، و في عاقبة أمري أصير على النّزول. فقال له الحسين عليه السّلام: افعل ما بدا لك.

منابع عامّه:

أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۷۳ و كان ابن زياد ممّن بعث إليه الحرّ بن يزيد الحنظليّ، فقال: ألا تقبلون ما يسألكم من إتيان يزيد؟ فو اللّه لو سألكم هذا التّرك و الدّيلم، ما كان ينبغي أن تمنعوهم إيّاه. فضرب الحرّ وجه فرسه، و صار مع الحسين، فلمّا دنا منه، سلّم عليه و على أصحابه. و أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۸۹و قال الحرّ بن يزيد اليربوعيّ- و هو الّذي كان يساير الحسين و يواقفه-: و اللّه لا أختار النّار على الجنّة. ثمّ ضرب بفرسه، و صار إلى الحسين. و أنساب الأشراف: ج۳ ص۲۲۵و كان فيمن بعث [عبيد اللّه‏] إليه [إلى الحسين عليه السّلام‏] الحرّ بن يزيد الحنظليّ، فقال لهم: يا قوم! لو‌سألتكم هذا التّرك و الدّيلم ما حلّ لكم أن تمتنعوا منه. فأبوا إلّا أن يحملوه على حكم ابن زياد، فركب، و صار مع الحسين. و الأخبار الطّوال: ص۲۵۴و انحاز الحرّ بن يزيد، الّذي كان جعجع بالحسين إلى الحسين، فقال له: قد كان منّي الّذي كان، و قد أتيتك مواسيا لك بنفسي، أفترى ذلك لي توبة ممّا كان منّي؟ قال الحسين: نعم، إنّها لك توبة، فابشر، فأنت الحرّ في الدّنيا و أنت الحرّ في الآخرة إن شاء اللّه. و مقتل الحسين عليه السّلام، ابن سعد: ص۷۲ فأقبل الحرّ بن زيد- أحد بني رياح من يربوع- على عمر بن سعد فقال: أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: نعم. قال: أما لكم في واحدة من هذه الخصال الّتي عرض رضى؟ قال: لو كان الأمر إليّ فعلت. فقال: سبحان اللّه، ما أعظم هذا! أن يعرض ابن بنت رسول اللّه صلّى‌اللّه‌عليه‌‌(و‌آله)‌و‌سلّم عليكم ما يعرض. فتأبونه! ثمّ مال إلى الحسين. و تاريخ الطبري: ج۵ ص۳۹۲و كان‏ فيمن بعث إليه‏ الحرّ بن يزيد الحنظليّ، ثمّ النّهشليّ على خيل، فلمّا سمع ما يقول الحسين، قال لهم: ألا تقبلون من هؤلاء ما يعرضون عليكم؟ و اللّه لو سألكم‏ هذا التّرك و الدّيلم، ما حلّ لكم أن تردّوه‏! فأبوا إلّا على‏ حكم ابن زياد. فصرف الحرّ وجه فرسه، و انطلق إلى الحسين و أصحابه‏، فظنّوا أنّه إنّما جاء ليقاتلهم، فلمّا دنا منهم قلب ترسه، و سلّم عليهم. از او: البداية و النّهاية: ج۸ ص۱۷۰٫

تاریخ الطبري: ج۵ ص۴۲۷ قال أبو مخنف: عن أبي جناب الكلبيّ، عن عديّ بن حرملة، قال: ثمّ إنّ الحرّ بن يزيد لمّا زحف عمر بن سعد، قال له: أصلحك اللّه! مقاتل‏ أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه قتالا أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. قال: أفما لكم‏ في واحدة من‏ الخصال الّتي عرض عليكم رضا؟ قال عمر بن سعد: أما و اللّه‏ لو كان الأمر إليّ، لفعلت‏، و لكنّ أميرك قد أبى‏ ذلك… قال: فأخذ يدنو من حسين‏ قليلا قليلا، فقال له‏ رجل من قومه يقال‏ له: المهاجر بن أوس: ما تريد يا ابن يزيد؟ أتريد أن تحمل؟ فسكت، و أخذه‏ مثل‏ العرواء، فقال له: يا ابن يزيد!، و اللّه إنّ أمرك لمريب، و اللّه ما رأيت منك في موقف قطّ مثل‏ شي‏ء أراه الآن‏، و لو قيل لي: من أشجع أهل الكوفة رجلا ما عدوتك‏، فما هذا الّذي أرى‏ منك؟ قال: إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و واللّه‏ لا أختار على الجنّة شيئا و لو قطّعت و حرّقت‏. ثمّ ضرب‏ فرسه‏، فلحق بحسين عليه السّلام‏، فقال له: جعلني اللّه‏ فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت‏ بك في هذا المكان، و اللّه الّذي لا إله إلّا هو ما ظننت‏ أنّ القوم يردّون عليك ما عرضت‏ عليهم أبدا، و لا يبلغون منك هذه المنزلة؛ فقلت في نفسي: لا‌أبالي أن أطيع القوم في‏بعض أمرهم، و لا يرون أنّي خرجت من طاعتهم، و أمّا هم فسيقبلون من حسين هذه الخصال الّتي يعرض عليهم، و و اللّه لو ظننت أنّهم لا يقبلونها منك ما ركبتها منك‏؛ و إنّي قد جئتك تائبا ممّا كان منّي إلى ربّي، و مواسيا لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك لي توبة؟ قال: نعم، يتوب اللّه عليك، و يغفر لك؛ ما اسمك؟ قال: أنا الحرّ بن يزيد. قال: أنت الحرّ كما سمّتك أمّك، أنت الحرّ إن شاء اللّه في الدّنيا و الآخرة؛ انزل‏. قال: أنا لك فارسا خير منّي راجلا، أقاتلهم على فرسي ساعة، و إلى النّزول ما يصير آخر أمري. قال الحسين: فاصنع يرحمك‏ اللّه ما بدا لك. از او:نفس المهموم: ص۲۵۴؛ مقتل الحسين عليه السّلام، المقرّم: ص۲۹۰٫ ر.ک. معالي السّبطين: ج۱ ص۳۶۴٫

الفصول المهمّة، ابن الصّبّاغ: ص۱۹۲…فعند ذلك صاح الحسين عليه السّلام: أما من‏ ذابّ يذبّ عن حريم رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله؟ و إذا بالحرّ بن يزيد الرّياحيّ‏ الّذي تقدّم ذكره الّذي‏ كان خرج إلى الحسين أوّلاً من جهة ابن زياد قد خرج من عسكر عمر بن سعد راكبا على فرسه، و قال: يا ابن رسول اللّه! أنا كنت أوّل من خرج عليك‏ عينا، و لم‌أظنّ أنّ الأمر يصل إلى هذه الحال، و أنا الآن من‏ حزبك و أنصارك، أقاتل بين يديك حتّى أقتل، أرجو بذلك شفاعة جدّك‏. از او: نور الأبصار، الشّبلنجي: ص۲۶۲٫

مرآة الجنان: ج۱ ص۱۳۳ و قيل: إنّ ابن زياد كان قد بعث على الجيش أميراً و هو الحارث‏ بن يزيد التّميميّ، فلمّا حقّت له الحقايق و رأى الأمر يؤول إلى ما آل، تاب و انحاز إلى فئة الحسين. منهم: الحرّ بن يزيد أمير مقدمة جيش ابن زياد، فاعتذر إلى الحسين ممّا كان منهم، قال: و لو أعلم أنّهم على هذه النّيّة، لسرت معك إلى يزيد. فقبل منه الحسين.

البداية و النّهاية: ج۸ ص۱۷۹ و قال الحرّ بن يزيد لعمر بن سعد: أصلحك اللّه! أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه قتالا أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. و كان الحرّ من أشجع أهل الكوفة، فلامه بعض أصحابه على الذّهاب إلى الحسين، فقال له: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و و اللّه لا أختار على الجنّة غيرها، و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، فلحق بالحسين، فاعتذر إليه بما تقدّم. و مطالب السّؤول: ص۷۶…فعند ذلك ضرب الحسين بيده‏ على لحيته، و صاح: أما مغيث يغيثنا لوجه اللّه؟ أما ذابّ‏ يذبّ عن حرم رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله؟ و إذا بالحرّ بن يزيد الرّياحيّ الّذي تقدّم ذكره، قد أقبل على فرسه‏ إليه، و قال: يا ابن رسول اللّه! إنّي كنت أوّل من خرج عليك، و أنا الآن في حزبك، فمرني لأكون أوّل مقتول في نصرتك، لعلّي أنال شفاعة جدّك غداً. از او: كشف الغمّة: ج۲ ص۵۰٫

مقتل الحسين علیه‌السّلام، الخوارزمي: ج۲ ص۹…ثمّ صاح عليه السّلام: أما من مغيث يغيثنا لوجه اللّه تعالى؟ أما من ذابّ يذبّ عن حرم رسول اللّه؟ فلمّا سمع الحرّ بن يزيد هذا الكلام… أتى إلى عمر بن سعد، فقال له: أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه! قتالا شديدا أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. فقال: أما لكم في واحدة من الخصال الّتي عرض عليكم رضى؟ فقال: و اللّه لو كان الأمر إليّ، لفعلت، و لكن أميرك قد أبى ذلك. فأقبل الحرّ حتّى وقف عن النّاس جانبا…فأخذ يدنو قليلا قليلا. فقال له رجل من قومه: يا أبا يزيد! إنّ أمرك لمريب، فما الّذي تريد؟ قال: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و و اللّه لا أختار على الجنّة شيئا و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، و لحق بالحسين مع غلامه التّركيّ، فقال: يا ابن رسول اللّه، جعلني اللّه فداك، إنّي صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و اللّه الّذي لا‌إله إلّا هو، ما ظننت القوم يردّون عليك ما عرضت عليهم، و لا يبلغون بك هذه المنزلة، و إنّي لو سوّلت لي نفسي أنّهم يقتلونك، ما ركبت هذا منك، و إنّي قد جئتك تائبا إلى ربّي ممّا كان منّي، و مواسيك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك لي توبة؟ قال: نعم! يتوب الله عليك، و يغفر لك، ما اسمك؟ قال: أنا الحرّ. قال: أنت الحرّ كما سمّتك أمّك، أنت الحرّ في الدّنيا و الآخرة؛ انزل. فقال: أنا لك فارسا خير منّي لك راجلا، أقاتلهم على فرسي ساعة، و إلى النّزول ما يصير أمري.  ثمّ قال:  يابن رسول اللّه! كنت أوّل خارج عليك، فأذن لي أن أكون أوّل قتيل بين يديك؟ فلعلّي أن أكون ممّن يصافح جدّك محمّدا غدا في القيامة. فقال له الحسين عليه السّلام: إن شئت فأنت ممّن تاب الله عليه، و هو التّوّاب الرّحيم. و تجارب الأمم: ج۲ ص۷۰…فحرّك الحرّ دابّته، حتّى استأمن إلى الحسين، و قال له: بأبي أنت و أمّي، ما ظننت الأمر ينتهي بهؤلاء القوم إلى ما أرى، و ظننت أنّهم سيقبلون منك إحدى الخصال الّتي عرضتها عليهم، فقلت في نفسي: لا أبالي أن أطيع القوم في بعض أمورهم، و أمّا الآن فإنّي جئت تائبا، و مواسيا لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أترى لي ذلك توبة؟ قال: نعم. يتوب اللّه عليك و يغفر لك. انزل! قال: أنا فارسا خير لك منّي راجلا؛ أقاتلهم على فرسي ساعة، و إلى النّزول ما يصير آخر أمري. و الفتوح، ابن أعثم الکوفيّ: ج ۵ ص۱۸۴ قال: ثمّ صاح الحسين: أما من مغيث يغيثنا لوجه الله؟ أما من ذابّ يذبّ عن حرم رسول الله؟ قال: فإذا الحرّ بن يزيد الرّياحيّ قد أقبل يركض فرسه، حتّى وقف بين يدي الحسين رضى اللّه عنه، فقال: يا ابن بنت رسول اللّه! كنت أوّل من خرج عليك، أفتأذن‏ لي أن أكون أوّل مقتول بين يديك؟ لعلّي أبلغ بذلك درجة الشّهداء، فألحق بجدّك صلّى الله عليه و سلّم. فقال الحسين: يا أخي! إن تبت، كنت ممّن تاب اللّه عليهم، إنّ اللّه هو التّواب الرّحيم. و الكامل في التاریخ: ج۳ ص۲۸۸…و لمّا زحف عمر نحو الحسين، أتاه الحرّ بن يزيد، فقال له: أصلحك اللّه! أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال له: إي، إي‏ و اللّه! قتالا أيسره أن تسقط الرّؤوس، و تطيح الأيدي. قال: أفما لكم في واحدة من الخصال الّتي عرض عليكم رضا؟ فقال عمر بن سعد: و اللّه‏ لو كان الأمر إليّ‏، لفعلت، و لكنّ أميرك قد أبى ذلك،  فأقبل‏ يدنو نحو الحسين قليلا قليلا، و أخذته رعدة، فقال له رجل من قومه يقال له: المهاجر بن أوس: و اللّه‏ إنّ أمرك لمريب! و اللّه ما رأيت منك في موقف قطّ مثل ما أراه الآن! و لو قيل: من أشجع أهل الكوفة؟ لما عدوتك. فقال له: إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و لا أختار على الجنّة شيئا، و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، فلحق بالحسين، فقال له: جعلني اللّه فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و و اللّه‏ ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك، ما عرضت عليهم أبدا، و لا‌يبلغون منك هذه المنزلة أبداً! فقلت في نفسي: لا أبالي أن أطيع القوم في بعض أمرهم، و لا يرون أنّي خرجت من طاعتهم، و أمّا هم‏ فيقبلون بعض ما تدعوهم إليه‏ و و اللّه لو‌ظننت أنّهم لا يقبلونها منك، ما ركبتها منك. و إنّي قد جئتك تائبا ممّا كان منّي إلى ربّي، مواسيا لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك توبة؟ قال: نعم، يتوب اللّه عليك، و يغفر لك. و مانند آن: نهاية الإرب: ج۲۰ ص۴۴۴٫

[۳۶۶] – روضة الشّهداء: ص۳۲۳…على الصّباح روان شد و چون آفتاب به وسط السماء رسيد لشكر حرّ را ديد، كه در آن صحرا فرود آمده بودند و در سايه‏هاى اسبان خود نشسته، چون سياهى سپاه امام حسين را ديدند، سوار شده در پيش راه ايشان صف كشيدند. امام حسين كس فرستاد، كه مهتر آن سپاه كيست؟ حرّ بن يزيد پيش آمد و نام و نسب خود بگفت، امام حسين فرمود كه: «يا حرّ! أ لنا أم علينا»، بيارى ما آمده‏اى يا به حرب ما؟ حرّ گفت: كه به حرب شما. امام حسين فرمود: كه «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه العليّ العظيم» آنگه گفت، اى حر چه خيال دارى؟ گفت مرا پسر زياد فرستاده كه تو را رها نكنم كه بازگردى و نگذارم كه به طرف ديگر بيرون روى، بلكه ملازم تو باشم تا دروازه كوفه، آن حضرت بازنگريست وقت نماز پيشين بود، گفت: اى حرّ وقت نماز است فرود آى و تو با قوم خود نمازگزار و من با قوم خود نماز گزاريم حرّ گفت يا بن رسول اللّه! تو فراپيش شو تا هر دو لشكر در پى تو نماز گزاريم. كه تو پيشواى زمانى و امام اهل جهانى. و مضمون اين بيت را ادا كرد. من و اقتدا با تو در هر نمازى همين است تا زنده‏ام نيّت من‏ به محراب ابرويت ار، رو نيارم كجا در پذيرد، خدا طاعت من.  امام حسين او را دعا گفت: و فرود آمده، نماز پيشين بگزارد پس برخاست و بر شمشير خود تكيه فرموده خطبه‏اى فصيحانه ادا كرد و گفت ايّها الناس! من روى به دين صوب نياوردم و عزيمت اين جانب نكردم، تا رسولان شما متعاقب بيامدند و نامه‏هاى شما پى‏درپى رسيد، كه به سرعت هر چه تمام‏تر متوجّه ديار ما شو، كه امامى نداريم كه اقتدا به وى كنيم اگر تو در ميان ما باشى، مهمّات دنيا و آخرت ما انتظام پذيرد. و من به سخن شما آمدم اگر بر عهود و مواثيق خود راسخيد به تجديد آن پردازيد، تا من از سر اطمينان قدم در شهر شما نهم، و اگر از مبايعت و متابعت من پشيمانيد، عنان مراجعت برتافته به هر جانب كه خواهم بروم. حرّ گفت اى امام حسين! سوگند به خدا كه من از اين مكتوبات خبر ندارم. امام فرمود، كه جمعى در لشكر تواند كه نامه‏هاى ايشان با من است، پس فرمود، كه آن مكاتيب را آوردند و چون خوانده شد بعضى از آن مردم سر در پيش انداختند و خجل زده و منفعل شده و خاموش گشتند. پس امام حسين برخاست و نماز ديگر نيز به جماعت كرد كه ناگاه شتر سوارى در رسيد و نزد حرّ آمده، مكتوب ابن زياد به وى داد. مضمون آنكه در هر موضع كه اين مكتوب به تو رسد امام حسين را در آنجا موقوف‏دار و او را در منزلى كه از آب و گياه دور باشد فرود آر. حرّ نامه را مطالعه كرد و به امام حسين داد كه بنگر كه اينك: پسر زياد چه مبالغه دارد، در گرفتن تو، و من حيرانم كه اگر چنين نكنم از پسر زياد مى‏ترسم و اگر مباشر حرب شوم از خدا و رسول شرم مى‏دارم. پس پنهان از سپاه خود گفت يا بن رسول اللّه دست حر بريده باد اگر بر تو تيغ كشد و ديده‏اش بركنده باشد اگر به خيانت در تو نگرد. و من در اين راه كه مى‏آمدم به هيچ سنگ و كلوخى نگذشتم، الّا كه آوازى از ايشان به گوش من مى‏رسيد و مرا به بهشت بشارت مى‏دادند و من با خود مى‏گفتم ويلك واى بر تو به حرب پسر رسول خدا مى‏روى اين چه بشارت است؟ اكنون مخالفان با من همراهند و به ضرورت مرا با تو مى‏بايد بود اگر به بهانه آنكه حرم همراهست دورتر فرود آئيد و چون مردم به خواب روند برخيزيد و راه بگردانيد و از هر طرف كه خواهيد برويد و چون روز شود و مردم من بيدار گردند و معلوم شود كه شما رفته‏ايد، ما پاره‏اى در اين باديه به گرديم و رفتن شما را بهانه ساخته مراجعت نمائيم. امام حسين او را دعا گفت و سوار شده هر دو لشكر با يكديگر مى‏راندند تا دو دانگ از شب بگذشت، فرود آمدند و چون لشكر حرّ بخفتند و به خواب غفلت فرو رفتند امام حسين عليه السّلام برخاست و با مردم خود روى به راه نهادند. … . و  تذکرة الشهداء جلد۱ صفحه۲۴۰٫

[۳۶۷] – مثير الأحزان: ص۴۴ ورويت باسنادي أنّه قال للحسين علیه‌السّلام: وجّهني عبيد الله إليك خرجت من القصر فنوديت من خلفي: «أَبْشِرْ يا حُرُّ بِخَيْرٍ». فالتفتّ فلم أر أحداً، فقلت: و الله ما هذه بشارة و أنا أسير إلى الحسين عليه‌السّلام وما أحدّث نفسي باتّباعك. فقال عليه‌السّلام: «لَقَدْ أَصَبْتَ أَجْراً وَ خَيْراً». ثمّ خرج إلى القتال فبرز إليه زيد بن سفيان فقتله الحرّ، ثمّ بعث عمر بن سعد بعض الرماة فعقر فرس الحرّ، فكان يقاتل ويقول: إن تعقروني فأنا ابن الحرّ * أشجع من ذي لبدٍ هزبر. فلم يزل يقاتل إلى أن قتل رحمه الله. از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۵ ب۳۷ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۲۵۸ و سفينة البحار: ج۲ ص۱۴۷٫

[۳۶۸] – تسلية المجالس: ج۲ ص۲۷۹ و كان الحرّ حين أمره عبيد اللّه بن زياد بالمسير الى حرب الحسين علیه‌السّلام و خرج من منزله نودي ثلاث مرّات: يا حُرُّ! أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ، فالتفت فلم ير أحداً.

[۳۶۹] – أسرار الشّهادة: ج۲ ص۲۷۷٫

[۳۷۰] – جوهر الثمين، الشيخ حسين بن عليّ البغداديّ الّذي ألفّه في سنة ألف وتسعة عشر- روى فيه، عن أبي عبد اللَّه علیه السّلام أنّه قال: سمعت أبي يقول: لمّا التقى الحسين علیه السّلام و عمر بن سعد، و قامت الحرب … ثمّ قال الحرّ للحسين علیه السّلام: يا مولاي! لمّا خرجت من الكوفة، عقد لي ابن زياد رايات و أمرني على الف فارس،  و إذا أنا بمناد من خلفي و هو يقول: أبشر بالجنّة، فقلت في نفسي: هذا الشّيطان يهتف لي أبشر بالجنّة و أنا سائر إلى حرب ابن بنت رسول اللَّه صلّی الله علیه و آله. فقال الحسين علیه السّلام: «هٰذا هُوَ الْخَضِرُ  عَلَیْهِ السَّلامُ أݩُݥݥمِرَ أَنْ يُبَشِّرَكَ بِالْجَنَّةِ».

[۳۷۱] – شرح الأخبار: ج۳ ص۱۴۸٫

[۳۷۲] – مروج الذّهب: ج۳ ص۷۰ فلمّا بلغ الحسين القادسيّة لقيه الحرّ بن‏ يزيد التّميميّ، فقال له: أين تريد يا ابن رسول اللّه؟ قال: أُريدُ هٰذَا الْمِصْرَ. فعرّفه بقتل مسلم و ما كان من خبره، ثمّ قال: ارجع، فإنّي لم أدع خلفي خيراً أرجوه لك. فهمّ بالرّجوع، فقال له إخوة مسلم: و اللّه لا نرجع حتّى نصيب بثأرنا أو نقتل كلّنا. فقال الحسين: لا خَيْرَ فِي الْحَياةِ بَعْدَكُمْ. و تذكرة الخواصّ: ص۱۴۰ قال علماء السّير: و لم يزل الحسين قاصداً لكوفة، مجدّا في السّير، و لا علم له بما جرى على مسلم بن عقيل حتّى إذا كان بينه و بين القادسيّة ثلاثة أميال، تلقّاه الحرّ بن‏ يزيد التّميميّ، فسلّم عليه و قال له: أين تريد يا‌ابن رسول اللّه؟ فقال: أُريدُ هٰذَا الْمِصْرَ. فقال‏ له: ارجع، فو اللّه ما تركت لك خلفي خيراً ترجوه. و أخبره بقتل مسلم بن عقيل و هانئ ابن عروة، و قدوم ابن زياد الكوفة، و استعداده له، فهمّ بالرّجوع، و كان معه إخوة مسلم ابن عقيل، فقالوا: و اللّه لا نرجع حتّى نصيب بثأرنا أو نقتل. فقال: لا خَيْرَ فِي الْحَياةِ بَعْدَكُمْ. ثمّ سار. و الإصابة: ج۲ ص۷۱ و تهذیب التهذیب: ج۲ ص۳۵۲ و الحدائق الوردیّة: ج۱ ص۲۰۰ و الکواکب الدّرّیّة: ص۱۰۸ و… .  ر.ک. الصّواعق المحرقة: ص۱۱۷٫

و حبيب السّير: ج۲ ص۴۶ و بعد از آن‏كه امام حسين رضى اللّه عنه از زرود نيز روان گشت، شخصى از طرف كوفه رسيد و خبر شهادت مسلم بن عقيل و هانى بن عروه را معروض گردانيد و جگرگوشه بتول از شنيدن آن واقعه ملول شده [بود]. بعضى از اصحاب گفتند: يابن رسول اللّه! تو را به خدا سوگند مى‏دهم كه بر خود و متعلّقان ترحم نماى و هم ازين منزل مراجعت فرماى كه ما در كوفه كسى را نمى‏دانيم كه به نصرت تو قيام نمايد. امّا بنى عقيل گفتند كه: ما را بعد از مسلم زندگانى به كار نيست و بازنمى‏گرديم تا همه كشته شويم. امام حسين رضى اللّه عنه فرمود: لا خَيْرَ فِي الْعَيْشِ بَعْدَ هٰؤُلاءِ. و از آن‏جا نيز حركت فرموده.

[۳۷۳] – الفتوح، ابن أعثم الکوفيّ: ج۵ ص۷۹ … فقال الحر: أبا عبد اللّه! إني لم أومر بقتلك، و إنّما أمرت أن لا أفارقك أو أقدم بك على ابن زياد، و أنا و اللّه كاره إن سلبني اللّه بشي‏ء من أمرك غير أني قد أخذت ببيعة القوم و خرجت إليك، و أنا أعلم أنه لا يوافي القيامة أحد من هذه الأمة إلا و هو يرجو شفاعة جدك محمد صلّى اللّه عليه و سلّم، و أنا خائف إن‏ أنا قاتلتك‏ أن‏ أخسر الدنيا و الآخرة، و لكن أنا أبا عبد اللّه! لست أقدر الرجوع إلى الكوفة في وقتي هذا، و لكن خذ عني هذا الطريق و امض حيث شئت حتى أكتب إلى ابن زياد أن هذا خالفني في الطريق فلم أقدر عليه، و أنا أنشدك اللّه في نفسك، فقال الحسين: يا حر! كأنك تخبرني أني مقتول! فقال الحر: أبا عبد اللّه! نعم ما أشك في ذلك إلا أن ترجع من حيث جئت… . و مانند آن با اندک اختلافی مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزمي: ج۱ ص۳۳۲٫

[۳۷۴] – الکامل، ابن الأثیر: ج۳ ص۲۸۰ و در تاریخ الطبری و الإرشاد و… .

[۳۷۵] – معالي السّبطين: ج۱ ص۳۶۴، وسیلة الدارین: ص۲۷ في روضة الشّهداء، و رياض الشّهادة، و مهيّج الأحزان.

[۳۷۶] –  اللّهوف: ص۱۰۲٫

أسرار الشّهادة: ص۲۷۷ … إنّي مخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه ما أختار النّار على الجنّة… .

 منابع عامّه:

أنساب الأشراف: ج۳ ص۱۸۹و قال الحرّ بن يزيد اليربوعيّ- و هو الّذي كان يساير الحسين و يواقفه-: و اللّه لا أختار النّار على الجنّة. ثمّ ضرب بفرسه، و صار إلى الحسين.

تاریخ طبری: ج۵ ص۴۲۷ قال أبو مخنف: عن أبي جناب الكلبيّ، عن عديّ بن حرملة، قال: … إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و واللّه‏ لا أختار على الجنّة شيئاً و لو قطّعت و حرّقت‏. ثمّ ضرب‏ فرسه‏، فلحق بحسين عليه السّلام‏، … . از او: نفس المهموم: ص۲۵۴؛ مقتل الحسين عليه السّلام، المقرّم: ص۲۹۰٫ ر.ک. معالي السّبطين: ج۱ ص۳۶۴٫

البداية و النّهاية: ج۸ ص۱۷۹ و كان الحرّ من أشجع أهل الكوفة، فلامه بعض أصحابه على الذّهاب إلى الحسين، فقال له: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و و اللّه لا أختار على الجنّة غيرها، و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، فلحق بالحسين، … . و مقتل الحسين علیه‌السّلام، الخوارزمي: ج۲ ص۹…: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و و اللّه لا أختار على الجنّة شيئا و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، و لحق بالحسين مع غلامه التّركيّ، … . و الكامل في التاریخ: ج۳ ص۲۸۸… فأقبل‏ يدنو نحو الحسين قليلاً قليلاً، و أخذته رعدة، فقال له رجل من قومه يقال له: المهاجر بن أوس: و اللّه‏ إنّ أمرك لمريب! و اللّه ما رأيت منك في موقف قطّ مثل ما أراه الآن! و لو قيل: من أشجع أهل الكوفة؟ لما عدوتك. فقال له: إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و لا أختار على الجنّة شيئا، و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، فلحق بالحسين، … . و مانند آن: نهاية الإرب: ج۲۰ ص۴۴۴ و تاریخ الطبري:  ج۴ ص۳۲۵ و الکامل في التاریخ: ج۴ ص۶۴ و بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۱٫

[۳۷۷] – شرح شافية أبي فراس، ابن أمير الحاجّ: ص۳۵۹٫

[۳۷۸] – الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۱ از مقتل أبي مخنف. معالي السّبطين: ج۱ ص۳۶۴ و رأيت في بعض الكتب القديمة بالأسانيد المعتبرة: أنّ الحرّ لمّا جاء إلى الحسين عليه السّلام، كان ولده بكير معه، و قال: كن على أثري. فأتى إلى الحسين عليه السّلام و اعتذر، و قال: هل من توبة؟ قال: نَعَمْ، يَتوبُ اللّهُ عَلَيْكَ. ففرح، و قال الحسين عليه السّلام: من هذا الغلام؟ قال: سيّدي هذا ولدي، و هو يريد أن ينصرك. فقال: جَزاكُمُ اللّهُ عَنّي خَيْراً. ثمّ قال عليه السّلام له: إنزل يا حرّ. قال: أنا لك فارسا خير منّي راجلا. ثمّ قال لولده: ابرز إلى القوم، بارك اللّه فيك، فإنّي في أثرك.

[۳۷۹] – ناسخ التّواريخ سيّد الشّهداء عليه السّلام: ج۲ ص۲۵۳- ۲۵۶ و ۲۶۱- ۲۶۲٫

[۳۸۰] – الإشتقاق: ص۲۲۲٫

[۳۸۱] – الأنوار النّعمانيّة: ج۳ ص۲۶۳‏ لقد حدّثني جماعة من الثّقات‏ إنّ الشّاه إسماعيل لمّا ملك بغداد و أتى إلى مشهد الحسين عليه السّلام و سمع من بعض النّاس الطّعن على الحرّ، أتى إلى قبره و أمر بنبشه؛ فنبشوه‏ فرأوه نائماً كهيئته لمّا قُتل؛ و رأوا على رأسه عصابة مشدوداً بها رأسه؛ فأراد الشّاه أخذ تلك العصابة لما نقل في كتب السّير و التّواريخ أنّ تلك العصابة هي دسمال الحسين عليه السّلام شدّ به رأس الحرّ لمّا اصيب في تلك الواقعة؛ و دفن على تلك الهيئة، فلمّا حلّوا تلك العصابة جرى الدّم من رأسه حتّى امتلأ منه القبر، فلمّا شدّوا عليه تلك العصابة انقطع الدّم، فلمّا حلّوها جرى الدّم‏، و كلّما أرادوا أن يعالجوا قطع الدّم بغير تلك العصابة لم يمكنهم، فتبيّن لهم حسن حاله، فأمر، فبني على قبره بناء، و عيّن له خادماً يخدم قبره. از او: منتهى المقال: ج۲ ص۳۴۶ و ۳۴۷ چاپ سنگی و تنقیح المقال: ج۱و۲ ص۲۶۰٫ ر.ک. نفس المهموم: ج۲ ص۲۷۴ و العيون العبرى: ص۱۱۹ و  تحفة العالم: ج۱ ص۳۰۷و ۳۰۸٫

[۳۸۲] – تذكرة الخواصّ: ص۲۲۶٫

[۳۸۳] – تنقيح المقال في علم الرجال: ج‏۱۸  ص۱۷۲ از تذكرة خواصّ الأمّة: ۲۵۲٫

[۳۸۴] – تنقيح المقال في علم الرجال: ج‏۱۸  ص۱۷۲ از تذكرة خواصّ الأمّة: ۲۵۲٫

[۳۸۵] – تسلیة المجالس: ج۲ ص۲۸۲ و بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۴٫

[۳۸۶] – مقتل الحسين عليه السّلام، السّیّد عبد الرزّاق المقرّم: ص۳۰۲- ۳۰۳ … و خرج من بعده الحرّ بن يزيد الرّياحيّ، و معه زهير بن القين يحمي ظهره. فكان إذا شدّ أحدهما و استلحم، شدّ الآخر و استنقذه، ففعلا ساعة، و إنّ فرس الحرّ لمضروب على أذنيه و حاجبيه، و الدماء تسيل منه، و هو يتمثّل بقول عنترة: ما زلت أرميهم بثغرة نحره* و لبانه حتّى تسربل بالدّم‏. فقال الحصين ليزيد بن سفيان: هذا الحرّ الّذي كنت تتمنّى قتله؟ قال: نعم. و خرج إليه يطلب المبارزة، فما أسرع أن قتله الحرّ، ثمّ رمى أيّوب بن مشرح الخيوانيّ فرس الحرّ بسهم، فعقره، و شبّ به الفرس، فوثب عنه كأنّه ليث و بيده السّيف، و جعل يقاتل راجلاً حتّى قتل نيّفاً و أربعين، ثمّ شدّت عليه الرّجّالة، فصرعته، و حمله أصحاب الحسين عليه السّلام، و وضعوه أمام الفسطاط الّذي يقاتلون دونه، و هكذا يؤتى بكلّ قتيل إلى هذا الفسطاط، و الحسين يقول: «قَتَلَةٌ مِثْلُ قَتَلَةِ النَّبِيّينَ‏ وَ آلِ‌النَّبِيّينَ». ثمّ التفت إلى الحرّ، و كان به رمق، فقال له و هو يمسح الدّم عنه: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ». ورثاه رجل من أصحاب الحسين، و قيل: عليّ بن الحسين، و قيل: إنّها من إنشاء الحسين خاصّة:

لَنِعْمَ الْحُرُّ حُرُّ بَني رِياحِ* صَبورٌ عِنْدَ مُشْتَبَكِ الرِّماحِ

وَ نِعْمَ الْحُرُّ إِذْ نادىٰ حُسَيْنا* وَ جادَ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الصَّباحِ.

و بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۴، و القول السّديد: ص۱۴۶٫

و اللّهوف على قتلى الطّفوف: ص۱۰۲-۱۰۴ قال الرّاوي: ثمّ صاح عليه السّلام: «أَ ما مِنْ مُغيثٍ يُغيثُنا لِوَجْهِ اللهِ؟! أَ ما مِنْ ذابٍّ يَذُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُولِ اللهِ؟!». قال: فإذا الحرّ بن يزيد قد أقبل إلى عمر بن سعد، فقال: أمقاتل أنت هذا الرّجل؟ قال: إي و اللّه قتالاً أيسره أن تطير الرّؤوس، و تطيح الأيدي. قال: فمضى الحرّ، و وقف موقفاً من أصحابه، و أخذه مثل الأفكل. فقال له المهاجر بن أوس: و اللّه إنّ أمرك لمريب، و لو قيل لي: من أشجع أهل‌الكوفة؟ لما عدوتك، فما هذا الّذي أرى منك؟ فقال: و اللّه إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، فو اللّه لا أختار على الجنّة شيئاً، و لو قطّعت‏ و أحرقت‏. ثمّ ضرب فرسه قاصداً إلى الحسين عليه السّلام، و يده على رأسه، و هو يقول: اللّهمّ إليك أنبت، فتب عليّ، فقد أرعبت قلوب أوليائك، و أولاد بنت نبيّك. و قال للحسين عليه السّلام: جعلت فداك! أنا صاحبك الّذي حبسك عن الرّجوع، و جعجع بك، و ما ظننت أنّ القوم يبلغون منك ما أرى، و أنا تائب إلى اللّه تعالى، فهل ترى لي من توبة؟ فقال الحسين عليه السّلام: نَعَمْ يَتُوبُ اللهُ عَلَيْكَ فَانْزِلْ. فقال: أنا لك فارساً خير منّي لك راجلاً، و إلى النّزول يصير آخر أمري. ثمّ قال: فإذا كنت أوّل من خرج عليك، فأذن لي أن أكون أوّل قتيل بين يديك، لعلّي أكون ممّن يصافح جدّك محمّداً صلّى اللّه عليه و آله غداً في القيامة. قال جامع الكتاب رحمه اللّه: إنّما أراد أوّل قتيل من الآن، لأنّ جماعة قتلوا قبله كما ورد. فأذن له فجعل يقاتل أحسن قتال حتّى قتل جماعة من شجعان و أبطال ثمّ استشهد فحمل إلى الحسين علیه السّلام فجعل يمسح التّراب عن وجهه و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ حُرّاً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ». از او: الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۲ و تظلّم الزّهراء علیها السّلام: ص۱۸۵- ۱۸۶٫ و مانند آن: معالي السّبطين: ج۱ ص۳۶۴٫

و تسلية المجالس: ج۲ ص۲۸۰و ۲۸۱٫ از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۳ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۳۶۵٫ و الأمالی، الشّیخ الصّدوق: ص۱۶۰ و روضة الواعظین: … و إبصار العین: ص۲۲۵٫

لواعج الأشجان، سیّد محسن الأمين: ص۱۱۱ ثمّ حمل، و قال: أضرب في أعناقكم بالسيف* عن خير من حلّ منى و الخيف‏. ثمّ حملت الرّجّالة على الحرّ و تكاثروا عليه، فاشترك في قتله أيّوب بن مسرح و رجل آخر من خرسان أهل الكوفة، فاحتمله أصحاب الحسين حتّى وضعوه بين يدي الحسين و به رمق فجعل يمسح التّراب عن وجهه، و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي اْلآخِرَةِ». و في رواية أنّه أتاه الحسين عليه السّلام‏ و دمه يشخب فقال: «بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يا حُرُّ! أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».

تسلية المجالس: ج۲ ص۲۸۲: ثمّ استشهد رضوان اللَّه عليه، فاحتمله أصحاب الحسين علیه السّلام ثمّ وضعوه بين يديه فجعل علیه السّلام يمسح وجهه و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ، كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي‏الْآخِرَةِ … ».

الفتوح، ابن أعثم الکوفيّ: ج۵ ص۱۸۵ ثمّ لم يزل يقاتل حتّى قتل رحمه اللّه! فاحتمله أصحاب الحسين رضى اللّه عنه، حتّى وضعوه بين يديه، و فيه رمق، فجعل يمسح‏ وجهه‏ الحسين، و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ! كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ حُرّاً، وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».  و تذكرة الخواصّ: ص۲۲۶ لمّا نادى الحسين: ياشبث بن ربعي، و يا حجّار بن أبجر، و يا‌قيس بن الأشعث، و يا يزيد بن الحرث، و يا فلان، ويا فلان ألم تكتبوا إليّ؟ فقالوا ما ندري، ما تقول؟ و كان الحرّ بن يزيد اليربوعيّ الرياحيّ من ساداتهم، فقال له: بلى و اللَّه لقد كاتبناك و نحن الّذين‏ قدّمناك فأبعد اللَّه الباطل و أهله، و اللَّه لا اختار الدّنيا على الآخرة، ثمّ ضرب رأس فرسه و دخل في عسكر الحسين علیه السّلام فقال له الحسين علیه السّلام: «أَهْلاً بِكَ وَ سَهْلاً، أَنْتَ وَ اللهِ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ».

لواعج الأشجان، سیّد محسن الأمين: ص۱۱۱ ثمّ حمل، و قال: أضرب في أعناقكم بالسيف* عن خير من حلّ منى و الخيف‏. ثمّ حملت الرّجّالة على الحرّ و تكاثروا عليه، فاشترك في قتله أيّوب بن مسرح و رجل آخر من خرسان أهل الكوفة، فاحتمله أصحاب الحسين حتّى وضعوه بين يدي الحسين و به رمق فجعل يمسح التّراب عن وجهه، و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي اْلآخِرَةِ». و في رواية أنّه أتاه الحسين عليه السّلام‏ و دمه يشخب فقال: «بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يا حُرُّ! أَنْتَ حُرٌّ كَما سُمّيتَ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ».

تسلية المجالس: ج۲ ص۲۸۲: ثمّ استشهد رضوان اللَّه عليه، فاحتمله أصحاب الحسين علیه السّلام ثمّ وضعوه بين يديه فجعل علیه السّلام يمسح وجهه و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ، كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي‏الْآخِرَةِ … ».

الفتوح، ابن أعثم الکوفيّ: ج۵ ص۱۸۵ ثمّ لم يزل يقاتل حتّى قتل رحمه اللّه! فاحتمله أصحاب الحسين رضى اللّه عنه، حتّى وضعوه بين يديه، و فيه رمق، فجعل يمسح‏ وجهه‏ الحسين، و يقول: «أَنْتَ الْحُرُّ! كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ حُرّاً، وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ». و تذكرةالخواصّ: ص۲۲۶لمّا نادى الحسين: ياشبث بن ربعي و يا حجّار بن أبجر، و يا قيس بن الأشعث، و يا يزيد بن الحرث، و يا فلان، ويا فلان ألم تكتبوا إليّ؟ فقالوا ما ندري، ما تقول؟ و كان الحرّ بن يزيد اليربوعيّ الرياحيّ من ساداتهم، فقال له: بلى و اللَّه لقد كاتبناك و نحن الّذين‏ قدّمناك فأبعد اللَّه الباطل و أهله، و اللَّه لا أختار الدّنيا على الآخرة، ثمّ ضرب رأس فرسه و دخل في عسكر الحسين علیه السّلام فقال له الحسين علیه السّلام: «أَهْلاً بِكَ وَ سَهْلاً، أَنْتَ وَ اللهِ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ». ثمّ ناداهم الحرّ: ويحكم لا أمّ لكم أنتم الّذين قدّمتموه فلمّا أتاكم أسلمتموه، فصار كالأسير، و منعتموه و أهله الماء الجاري الّذي تشرب منه اليهود و النّصارى و المجوس، ويمرغ فيه خنازير السّواد، بئسما خلّفتم محمّداً صلّی الله علیه و آله في أهله و ذرّيّته. و إذا لم تنصروه و تفوا له بما حلفتم عليه، فدعوه يمضي حيث شاء من بلاد اللَّه، أمّا أنتم باللَّه مؤمنون، و بنبوّة جدّه محمّد صلّی الله علیه و آله مصدّقون، و بالميعاد موقنون. ثمّ حمل و قال: أضرب في أعراضكم بالسّيف* عن خير من حلّ منى و الخيف. و قتل منهم جماعة، ثمّ تكاثروا عليه من كلّ جانب فقتلوه رضوان اللَّه عليه. و مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزميّ: ج۲ ص۷-۱۴ ح۹- و بهذا الإسناد (و أخبرنا الشيخ الإمام الزاهد، سيف الدين أبو جعفر محمّد بن عمر الجمحي- كتابة-، أخبرنا الشيخ الإمام أبو الحسين زيد بن الحسن بن علي البيهقي، أخبرنا السيد الإمام النقيب علي بن محمد بن جعفر الحسني الأسترآبادي، حدّثنا السيد الإمام نقيب النقباء زين الإسلام أبو جعفر محمد ابن جعفر بن علي الحسيني) ، عن السيد أبي طالب هذا (يحيى بن الحسين ابن هارون بن الحسين بن محمد بن هارون بن محمّد بن القاسم بن الحسين‏ ابن زيد بن علي بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب عليهم السّلام)، أخبرني أبي، أخبرني حمزة بن القاسم العلوي، حدثني بكر بن عبد اللّه بن حبيب، حدثني تميم ابن بهلول الضبي أبو محمد، أخبرني عبد اللّه بن الحسين بن تميم، حدثني محمد بن زكريا، حدثني محمد بن عبد الرحمن بن القاسم التيمي، حدّثني عبد اللّه بن محمد بن سليمان بن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن، عن أبيه، عن جدّه، عن عبد اللّه بن الحسن، قال: لمّا عبّأ عمر بن سعد أصحابه لمحاربة الحسين عليه السّلام، و رتّبهم في مراتبهم، و أقام الرّايات في مواضعها، و عبّأ الحسين أصحابه في الميمنة و الميسرة، فأحاطوا بالحسين من كلّ جانب حتّى جعلوه في مثل الحلقة، خرج الحسين من أصحابه حتّى أتى النّاس فاستنصتهم، فأبوا أن ينصتوا، فقال لهم: ويلكم، ما عليكم أن تنصتوا إليّ، فتسمعوا قولي، و إنّما أدعوكم إلى سبيل الرشاد،… قال أبو مخنف: … ثمّ صاح عليه السّلام: أ ما من مغيث يغيثنا لوجه اللّه تعالى؟ أ ما من ذابّ يذبّ عن حرم رسول اللّه؟ فلمّا سمع الحرّ بن يزيد هذا الكلام، اضطرب قلبه، و دمعت عيناه، فخرج باكياً متضرّعاً، مع غلام له تركيّ، و كان كيفيّة انتقاله الى الحسين، أنّه لمّا سمع هذا الكلام من الحسين أتى إلى عمر بن سعد، فقال له: أ مقاتل أنت هذا الرجل؟ قال: إي و اللّه! قتالاً شديداً أيسره أن تسقط الرءوس، و تطيح الأيدي، فقال: أ ما لكم في واحدة من الخصال التي عرض عليكم رضىً؟ فقال: و اللّه، لو كان الأمر إليّ لفعلت، و لكن أميرك قد أبى ذلك. فأقبل الحرّ حتّى وقف عن النّاس جانباً و معه رجل من قومه، يقال له: قرّة بن قيس، فقال له: يا قرّة! هل سقيت فرسك اليوم ماءً؟ قال: لا. قال: أ ما تريد أن تسقيه؟ قال قرّة: فظننت، و اللّه، أنّه يريد أن يتنحّى فلا يشهد القتال، و يكره أن أراه يصنع ذلك مخافة أن أرفع عليه، فقلت له: لم أسقيه و أنا منطلق فأسقيه. قال: فاعتزلت ذلك المكان الذي كان فيه و اللّه لو أطلعني على الذي يريد لخرجت معه إلى الحسين، فأخذ يدنو قليلاً قليلاً، فقال له رجل من قومه: يا أبا يزيد! إنّ أمرك لمريب، فما الذي تريد؟ قال: و اللّه، إنّي أخيّر نفسي بين الجنّة و النار، و و اللّه، لا أختار على الجنّة شيئاً و لو قطّعت و حرّقت. ثمّ ضرب فرسه، و لحق بالحسين مع غلامه التركيّ، فقال: يا ابن رسول اللّه! جعلني اللّه فداك، إنّي صاحبك الذي حبستك عن الرجوع، و سايرتك في الطريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و اللّه الذي لا إله إلّا هو، ما ظننت‏ القوم‏ يردّون‏ عليك ما عرضت عليهم، و لا يبلغون بك هذه المنزلة، و إنّي لو سوّلت لي نفسي أنّهم يقتلونك ما ركبت هذا منك، و إنّي قد جئتك تائبًا إلى ربّي ممّا كان منّي، و مواسيك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك لي توبة؟ قال: «نَعَمْ! يَتوبُ اللهُ عَلَيْكَ، وَ يَغْفِرُ لَكَ، مَا اسْمُكَ؟» قال: أنا الحرّ. قال: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ أُمُّكَ، أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّْنيا وَ الْآخِرَةِ؛ انْزِلْ». فقال: أنا لك فارساًخير منّي لك راجلاً، أقاتلهم على فرسي ساعةً، و إلى النّزول ما يصير أمري. ثمّ قال: يا ابن رسول اللّه! كنت أوّل خارج عليك، فأذن لي أن أكون أوّل قتيل بين يديك؟ فلعلّي أن أكون ممّن يصافح‏ جدّك‏ محمّداً غداً في القيامة. فقال له الحسين عليه السّلام: «إِنْ شِئْتَ، فَأَنْتَ مِمَّنْ تابَ اللهُ عَلَيْهِ، وَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحيمُ». فكان أوّل من تقدّم إلى براز القوم، الحرّ بن يزيد الرياحي، فأنشد في برازه:

إنّي أنا الحرّ و مأوى الضيف* أضرب في أعناقكم بالسّيف‏

عن خير من حلّ بوادي الخیف* أضربکم و لا أری من حیف

و روي: أنّ الحرّ لمّا لحق بالحسين عليه السّلام، قال رجل من بني تميم، يقال له يزيد بن سفيان: أما و اللّه، لو لقيت الحرّ حين خرج لأتبعته السّنان، فبينا هو يقاتل، و إنّ فرسه لمضروب على اذنيه و حاجبه، و إنّ الدماء لتسيل، إذ قال الحصين بن نمير: يا يزيد! هذا الحرّ الذي كنت تتمنّاه، فهل لك به؟ قال: نعم، و خرج إليه، فما لبث الحرّ أن قتله و قتل أربعين فارساً و راجلاً، و لم يزل يقاتل حتّى عرقب فرسه، و بقي راجلاً، فجعل يقاتل و هو يقول:

إن تعقروا بي فأنا ابن الحرّ		أشجع من ذي لبدة هزبر
و لست بالخوار عند الكرّ		لكنّني الثابت عند الفرّ

ثمّ لم يزل يقاتل حتّى قتل، فاحتمله أصحاب الحسين عليه السّلام حتّى وضعوه بين يدي الحسين و به رمق، فجعل الحسين يمسح التراب عن وجهه، و هو يقول له: «أَنْتَ الْحُرُّ كَما سَمَّتْكَ بِهِ أُمُّكَ، أَنْتَ الْحُرُّ فِي الدُّنْيا، وَ أَنْتَ الْحُرُّ فِي الْآخِرَةِ». ثمّ رثاه بعض أصحاب الحسين. و قال الحاكم الجشميّ: بل رثاه عليّ بن الحسين عليه السّلام بقوله:

لنعم الحرّ حرّ بني رياح‏		صبور عند مشتبك الرماح‏
و نعم الحرّ إذ نادى حسيناً‏		فجاد بنفسه عند الصباح‏

تاريخ‏الطّبري: ج۵ ص۴۲۸ قال ابو مخنف: عن أبي جناب الكلبيّ، عن عديّ بن حرملة، قال: ثمّ إنّ الحرّ بن يزيد لمّا زحف عمر بن سعد قال له: اصلحك الله! مقاتل أنت هذا الرجل؟ قال: إي و الله قتالاً ايسره ان تسقط الرءوس و تطيح الأيدي، قال: ا فما لكم في واحده من الخصال التي عرض عليكم رضا؟ قال عمر بن سعد: اما و الله لو كان الأمر الى لفعلت، و لكن اميرك قد ابى ذلك، قال: فاقبل حتى وقف من الناس موقفا، و معه رجل من قومه يقال له قره بن قيس، فقال: يا قره، هل سقيت فرسك اليوم؟ قال: لا، قال: انما تريد ان تسقيه؟ قال: فظننت و الله انه يريد ان يتنحى فلا يشهد القتال، و كره ان أراه حين يصنع ذلك، فيخاف ان ارفعه عليه، فقلت له: لم اسقه، و انا منطلق فساقيه، قال: فاعتزلت ذلك المكان الذى كان فيه، قال: فو الله لو انه اطلعنى على الذى يريد لخرجت معه الى الحسين، قال: فاخذ يدنو من حسين قليلا قليلا، فقال له رجل من قومه يقال له المهاجر ابن أوس: ما تريد يا بن يزيد؟ ا تريد ان تحمل؟ فسكت و اخذه مثل العرواء، فقال له يا بن يزيد؟ ا تريد ان تحمل؟ فسكت و اخذه مثل العرواء، فقال له يا بن يزيد، و الله ان امرك لمريب، و الله ما رايت منك في موقف قط مثل شي‏ء أراه الان، و لو قيل لي: من اشجع اهل الكوفه رجلا ما عدوتك، فما هذا الذى ارى منك! قال: انى و الله اخير نفسي بين الجنه و النار، و و الله لا اختار على الجنه شيئا و لو قطعت و حرقت، ثم ضرب فرسه فلحق بحسين ع، فقال له: جعلني الله فداك يا بن رسول الله! انا صاحبك الذى حبستك عن الرجوع، و سايرتك في الطريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و الله الذى لا‌اله الا هو ما ظننت ان القوم يردون عليك ما عرضت عليهم ابدا، و لا يبلغون منك هذه المنزله فقلت في نفسي: لا أبالي ان اطيع القوم في بعض امرهم، و لا يرون انى خرجت من طاعتهم و اما هم فسيقبلون من حسين هذه الخصال التي يعرض عليهم، و و الله لو‌ظننت انهم لا يقبلونها منك ما ركبتها منك، و انى قد جئتك تائبا مما كان منى الى ربى، و مواسيا لك بنفسي حتى اموت بين يديك، ا فترى ذلك لي توبه؟ قال: نعم، يتوب الله عليك، و يغفر لك، ما اسمك؟ قال: انا الحر بن يزيد، قال: أنت الحر كما سمتك أمك، أنت الحر ان شاء الله في الدنيا و الآخرة، انزل، قال: انا لك فارسا خير منى راجلا، اقاتلهم على فرسي ساعه، و الى النزول ما يصير آخر امرى قال الحسين: فاصنع يرحمك الله ما بدا لك فاستقدم امام اصحابه ثم قال: ايها القوم، الا تقبلون من حسين خصله من هذه الخصال التي عرض عليكم فيعافيكم الله من حربه و قتاله؟ قالوا: هذا الأمير عمر بن سعد فكلمه، فكلمه بمثل ما كلمه به قبل، و بمثل ما كلم به اصحابه، قال عمر: قد حرصت، لو وجدت إلى ذلك سبيلاً فعلت، فقال: يا اهل الكوفه، لامكم الهبل و العبر إذ دعوتموه حتى إذا أتاكم اسلمتموه، و زعمتم انكم قاتلو انفسكم دونه، ثم عدوتم عليه لتقتلوه، امسكتم بنفسه، و أخذتم بكظمه، و أحطتم به من كل جانب، فمنعتموه التوجه في بلاد الله العريضة حتى يامن و يامن اهل بيته، و اصبح في ايديكم كالأسير لا يملك لنفسه نفعا، و لا يدفع ضرا، و حلأتموه و نساءه و اصيبيته و اصحابه عن ماء الفرات الجاري الذى يشربه اليهودي و المجوسي و النصراني، و تمرغ فيه خنازير السواد و كلابه، و ها هم أولاء قد صرعهم العطش، بئسما خلفتم محمدا في ذريته! لا سقاكم الله يوم الظما ان لم تتوبوا و تنزعوا عما أنتم عليه من يومكم هذا في ساعتكم هذه فحملت عليه رجاله‏ لهم ترميه بالنبل، فاقبل حتى وقف امام الحسين.

[۳۸۷] – الإقبال بالأعمال الحسنة: ج۳ ص۷۳-۷۸فصل۱۴ فيما نذكره من زيارة الشّهداء في يوم عاشوراء- رويناها بإسنادنا إلى جدّي أبي جعفر محمّد بن الحسن الطوسيّ رحمه اللَّه عليه قال: حدّثنا الشيخ أبو عبد اللَّه محمّد بن أحمد بن عيّاش، قال: حدّثني الشيخ الصالح أبو منصور بن عبد المنعم بن النعمان البغداديّ رحمه اللَّه عليه، قال: خرج من النّاحية سنة اثنتين و خمسين و مائتين على يد الشيخ محمّد بن غالب الأصفهانيّ حين وفاة أبي رحمه اللَّه، و كنت حديث السنّ، و كتبت استأذن في زيارة مولاي أبي عبد اللَّه عليه السّلام و زيارة الشهداء رضوان اللَّه عليهم، فخرج اليّ منه:. و المزار الكبير: ص۴۸۵-۴۹۳ الزیارة۸- زيارة الشهداء رضوان الله عليهم في يوم عاشوراء- أخبرني الشريف الجليل العالم أبو الفتح محمد بن محمد الجعفرية أدام الله عزه، قال: أخبرني الشيخ الفقيه عماد الدين محمد بن أبي القاسم الطبري، عن الشيخ أبي علي الحسن بن محمد الطوسي. و أخبرني عاليا الشيخ الفقيه أبو عبد الله الحسين بن هبة الله بن رطبة رضي الله عنه، قال: أخبرني شيخي المفيد الحسن بن محمد الطوسي، عن الشيخ أبي جعفر محمد الطوسي، قال: حدثنا الشيخ أبو عبد الله‏ محمد بن أحمد بن عياش‏ رحمه الله، حدثني الشيخ الصالح أبو ميسور بن عبد المنعم بن النعمان المعادي‏ رحمه الله، قال: خرج من الناحية سنة اثنتين و خمسين و مائتين إلي على يد الشيخ محمد بن غالب الأصفهاني حين وفاة أبي رحمه الله، و كنت حدث السن، فكنت أستأذن في زيارة مولاي أبي عبد الله عليه السّلام و زيارة الشهداء رضوان الله عليهم، فخرج إلي منه:. و مصباح الزائر: ص۲۷۸ و بحار: ج۱۰۱ ص۲۶۹ و ج۴۵ ص۶۵…

[۳۸۸] – الإقبال بالأعمال الحسنة: ج۲ ص۷۱۲ چاپ قدیم و ج۳ص۳۴۴ -۳۴۶فصل۵۳ چاپ جدید در زیارت شهداء دومین از اصحاب از غیر اهل البیت علیهم السّلام:…ثمّ التفت فسلّم علی الشهداء فقل: السّلام علی سعید بن عبد الله الحنفيّ، السّلام علی حرّ بن یزید الرّیاحيّ، السّلام علی زهیر بن القین، السّلام علی حبیب بن مظاهر، السّلام علی مسلم بن عوسجة… . و در المزار، الشهید الأوّل: ص۱۵۱ -۱۵۴ و مصباح الزائر: ص۲۹۸ زیارته في اوّل رجب و النصف من شعبان  أو في الأربعین. و از آن‌ها: بحار الأنوار: ج۹۸ ص۳۴۰ و ۳۴۱٫

و المزار الكبير: ص۳۸۸ «… السَّلامُ‏ عَلَيْكُمْ‏ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّونَ‏، أَنْتُمْ لَنا فَرَطٌ وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ وَ أَنْصارٌ، أَشْهَدُ أَنَّكُمْ أَنْصارُ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ، وَ سادَةُ الشُّهَداءِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، صَبَرْتُمْ وَ احْتَسَبْتُمْ وَ لَمْ تَهِنُوا، وَ لَمْ تَضْعُفُوا، وَ لَمْ تَسْتَكينُوا، حَتّىٰ لَقيتُمُ اللَّهَ جَلَّ‌وَ‌عَزَّ عَلىٰ سَبيلِ الْحَقِّ وَ نَصْرِهِ، وَ كَلِمَةِ اللَّهِ التّامَّةِ، صَلَّى اللَّهُ عَلىٰ أَرْواحِكُمْ وَ أَبْدانِكُمْ وَ سَلَّمَ تَسْليماً، أَبْشِرُوا رِضْوانُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِمَوْعِدِ اللَّهِ الَّذي لا خُلْفَ لَهُ، اللَّهُ تَعالىٰ مُدْرِكٌ بِكُمْ ثَأْرَ ما وَعَدَكُمْ، إِنَّهُ‏ «لا يُخْلِفُ الْميعادَ». أَشْهَدُ أَنَّكُمْ جاهَدْتُمْ في سبيلِ اللَّهِ، وَ قُتِلْتُمْ عَلَى مِنْهَاجِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ ابْنِ رَسُولِهِ عَلَيْهِ السَّلامُ، فَجَزَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الرَّسُولِ وَ ابْنِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ أَفْضَلَ الْجَزَاءِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَكُمْ وَعْدَهُ وَ أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ».

[۳۸۹] – بحار الأنوار: ج۱۰۱ ص ۲۰۸  و ص ۲۰۵: السّلام على الحرّ بن يزيد الرياحي.

[۳۹۰] – مقتل الحسين علیه السّلام، الخوارزميّ: ج۲ ص۷-۱۴ ح۹٫

[۳۹۱] – الإرشاد: ج۲ ص۱۰۲… ثمّ ضرب فرسه و لحق بالحسين عليه السّلام‏ فقال له‏: جعلت فداك يا ابن رسول الله! أنا صاحبك الّذي‏ حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك ما عرضته عليهم، و لا يبلغون منك هذا المنزلة، و اللّه لو علمت‏ أنّهم ينتهون‏ بك إلى‏ ما أرى‏ ما ركبت مثل‏ الّذي ركبت، فإنّي‏ تائب إلى اللّه ممّا صنعت، فترى‏ لي من ذلك توبة؟ فقال له الحسين عليه السّلام: «نعم يتوب الله عليك، فانزل». از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۰ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۲۵۴ و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۱ و إعلام الورى: ص۲۴۲٫

روضة الواعظين: ص۱۵۸…فضرب الحرّ فرسه، فلحق بالحسين عليه السّلام فقال له: جعلت فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع و جعجعت بك في هذا المكان، و اللّه لو علمت أنّهم ينتهون بك إلى ما أرى ما ركبت منك الّذي ركبت، و إنّي تائب إلى اللّه عزّوجلّ ممّا صنعت، فترى ذلك توبة؟ فقال له الحسين: «يتوب اللّه عليك».

مناقب آل أبي طالب علیهم‌السّلام: ج۴ ص۹۹ …فحرّك الحرّ دابّته حتّى استأمن إلى الحسين و قال له: بأبي أنت و أمّي! ما ظننت أنّ الأمر ينتهي بهؤلاء القوم إلى ما أرى، فأمّا الآن [فإنّي‏] جئتك تائبا، و مواسيا لك حتّى أموت بين يديك. أترى إلى ذلك توبة؟ قال: «نعم، يتوب اللّه عليك، و يغفر لك».

مثير الأحزان: ص۳۰…  ثمّ لحق بالحسين عليه السّلام و قال له: جعلني اللّه فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك إلى هذا المكان، و ما ظننت أنّ القوم يبلغون منك هذه المنزلة، فهل لي توبة؟ قال: «نعم، يتوب اللّه عليك». از او: بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۵ و عوالم العلوم: ج۱۷ ص۲۵۸ و الدّمعة السّاكبة: ج۴ ص۲۹۲ و  نفس المهموم: ص۲۵۶٫

أسرار الشّهادة: ص۲۷۷ …ثمّ ضرب فرسه و أتى إلى الحسين عليه السّلام، فقال: جعلت فداك يا مولاي! أنا صاحبك الّذي منعتك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و ما ظننت أنّ القوم يصنعون معك ما بلغوا، و يعرضون عمّا عرضته، و قد جئتك تائباً، فهل يا مولاي لي من توبة؟ فقال الحسين عليه السّلام: «نعم، فانزل يا حرّ إليهم…  ».

منابع عامّه:

تاریخ الطبري: ج۵ ص۴۲۷ قال أبو مخنف: عن أبي جناب الكلبيّ، عن عديّ بن حرملة، قال: … إنّي و اللّه أخيّر نفسي بين الجنّة و النّار، و واللّه‏ لا أختار على الجنّة شيئاً و لو قطّعت و حرّقت‏. ثمّ ضرب‏ فرسه‏، فلحق بحسين عليه‌السّلام‏، ‏… . از او: نفس المهموم: ص۲۵۴؛ مقتل الحسين عليه‌السّلام، مقرّم: ص۲۹۰٫ ر.ک. معالي‌السّبطين: ج۱ ص۳۶۴٫

الفصول المهمّة، ابن الصّبّاغ: ص۱۹۲…فعند ذلك صاح الحسين عليه السّلام: أما من‏ ذابّ يذبّ عن حريم رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله؟ و إذا بالحرّ بن يزيد الرّياحيّ‏ الّذي تقدّم ذكره الّذي‏ كان خرج إلى الحسين أوّلاً من جهة ابن زياد قد خرج من عسكر عمر بن سعد راكباً على فرسه، و قال: يا بن رسول اللّه! أنا كنت أوّل من خرج عليك‏ عينا، و لم أظنّ أنّ الأمر يصل إلى هذه الحال، و أنا الآن من‏ حزبك و أنصارك، أقاتل بين يديك حتّى أقتل، أرجو بذلك شفاعة جدّك‏. از او: نور الأبصار، الشّبلنجي: ص۲۶۲٫

مرآة الجنان: ج۱ ص۱۳۳ و قيل: إنّ ابن زياد كان قد بعث على الجيش أميراً، و هو الحارث‏ بن يزيد التّميميّ، فلمّا حقّت له الحقايق و رأى الأمر يؤول إلى ما آل، تاب و انحاز إلى فئة الحسين. منهم: الحرّ بن يزيد أمير مقدمة جيش ابن زياد، فاعتذر إلى الحسين ممّا كان منهم، قال: و لو أعلم أنّهم على هذه النّيّة، لسرت معك إلى يزيد. فقبل منه الحسين.

مقتل الحسين علیه‌السّلام، الخوارزمي: ج۲ ص۹…: … ثمّ ضرب فرسه، و لحق بالحسين مع غلامه التّركيّ، فقال: يا ابن رسول اللّه، جعلني اللّه فداك، إنّي صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و اللّه الّذي لا إله إلّا هو، ما ظننت القوم يردّون عليك ما عرضت عليهم، و لا يبلغون بك هذه المنزلة، و إنّي لو سوّلت لي نفسي أنّهم يقتلونك، ما ركبت هذا منك، و إنّي قد جئتك تائباً إلى ربّي ممّا كان منّي، و مواسيك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك لي توبة؟ قال: نعم! يتوب الله عليك، و يغفر لك، ما اسمك؟ قال: أنا الحرّ. قال: أنت الحرّ كما سمّتك أمّك، أنت الحرّ في الدّنيا و الآخرة؛ انزل… . و تجارب الأمم: ج۲ ص۷۰…فحرّك الحرّ دابّته، حتّى استأمن إلى الحسين، و قال له: بأبي أنت و أمّي، ما ظننت الأمر ينتهي بهؤلاء القوم إلى ما أرى، و ظننت أنّهم سيقبلون منك إحدى الخصال الّتي عرضتها عليهم، فقلت في نفسي: لا أبالي أن أطيع القوم في بعض أمورهم، و أمّا الآن فإنّي جئت تائبا، و مواسيا لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أترى لي ذلك توبة؟ قال: نعم. يتوب اللّه عليك و يغفر لك. انزل! … . و الفتوح، ابن أعثم الکوفيّ: ج ۵ ص۱۸۴ قال: ثمّ صاح الحسين: أما من مغيث يغيثنا لوجه الله؟ أما من ذابّ يذبّ عن حرم رسول الله؟ قال: فإذا الحرّ بن يزيد الرّياحيّ قد أقبل يركض فرسه، حتّى وقف بين يدي الحسين رضى اللّه عنه، فقال: يا ابن بنت رسول اللّه! كنت أوّل من خرج عليك، أفتأذن‏ لي أن أكون أوّل مقتول بين يديك؟ لعلّي أبلغ بذلك درجة الشّهداء، فألحق بجدّك صلّى الله عليه (و آله) و سلّم. فقال الحسين: يا‌أخي! إن تبت، كنت ممّن تاب اللّه عليهم، إنّ اللّه هو التّواب الرّحيم. و الكامل في التاریخ: ج۳ ص۲۸۸… فلحق بالحسين، فقال له: جعلني اللّه فداك يا ابن رسول اللّه! أنا صاحبك الّذي حبستك عن الرّجوع، و سايرتك في الطّريق، و جعجعت بك في هذا المكان، و و اللّه‏ ما ظننت أنّ القوم يردّون عليك، ما عرضت عليهم أبدا، و لا يبلغون منك هذه المنزلة أبداً! فقلت في نفسي: لا أبالي أن أطيع القوم في بعض أمرهم، و لا يرون أنّي خرجت من طاعتهم، و أمّا هم‏ فيقبلون بعض ما تدعوهم إليه‏ و و اللّه لو ظننت أنّهم لايقبلونها منك، ما ركبتها منك. و إنّي قد جئتك تائباً ممّا كان منّي إلى ربّي، مواسياً لك بنفسي حتّى أموت بين يديك، أفترى ذلك توبة؟ قال: نعم، يتوب اللّه عليك، و يغفر لك. مانند آن: نهاية الإرب: ج۲۰ ص۴۴۴٫

[۳۹۲] – تسلية المجالس: ج۲ ص۲۸۲٫

[۳۹۳]– تهذیب الأحکام: ج۶ ص۷۲ ب۲۲ ح۷، الخرائج و الجرائح: ج۱ ص۱۸۳ ب۲، وسائل الشّیعة: ج۱۴ ص۵۱۶ ب۶۸ ح۱۹۷۲۴٫

[۳۹۴] – كامل الزيارات: ص۲۶۶ ب۸۸ ح۱- حدّثني أبو القاسم جعفر بن محمّد بن قولويه قال: حدّثني أبو عيسى عبيد الله بن الفضل بن محمّد بن هلال الطّائيّ البصريّ ره قال: حدّثني أبو عثمان سعيد بن محمّد قال: حدّثنا محمّد بن سلّام بن يسار [سيّار] الكوفّي قال: حدّثني أحمد بن محمّد الواسطيّ قال: حدّثني عيسى بن أبي شيبة القاضي قال: حدّثني نوح بن درّاج قال: حدّثني قدامة بن زائدة، عن أبيه قال: قال عليّ بن الحسين: عن زینب، عن أمیر المؤمنین علیهم السّلام في حدیث طویل:.

[۳۹۵] – إقبال‌الأعمال: ج۳ ص۳۴۴-۳۴۶ فصل۵۳ و المزار، الشهيد‌الأوّل: ص۱۵۴٫

[۳۹۶] – ينابيع المودّة: ج۳ ص۷۶ عن أبي مخنف‏: ثمّ حمل (الحرّ) عليهم و قال: ياأهل‌الكوفة! هذا الحسين، لقد دعوتموه، و زعمتم أنّكم‏ تنصرونه، و تقتلون أنفسكم عنده، فوثبتم عليه، و أحطتم به من كلّ جانب، و منعتم أهله من شرب الماء الّذي تشربه الكلاب، و الخنازير، بئس ما صنعتم، لا سقاكم اللّه يوم العطش الأكبر إن لا ترجعون عمّا أنتم عليه. ثمّ حمل عليهم فقتل منهم خمسين رجلاً، ثمّ قتل رضي اللّه عنه، و اجتزّوا رأسه و رموه نحو الإمام، فوضعه في حجره و هو يبكي و يمسح الدّم عن وجهه: «وَ اللّهِ‏ ما أَخْطَأَتْ‏ أݩُمُّكَ‏ إِذْ سَمَّتْكَ حُرّاً، فَأَنْتَ وَ اللّهِ حُرٌّ فِي الدُّنْيا وَ سَعيدٌ فِي الْآخِرَةِ»، و هو يقول: فنعم الحرّ حرّ بني رياح *  صبورٌ عند مشتبك الرّماح

و نعم الحرّ إذ واسى حسيناً *  و جاد بنفسه عند الصّفاح

لقد فازوا الّذي نصروا حسيناً * و فازوا بالهداية و الصّلاح.

[۳۹۷] – إقبال الأعمال: ج۲ ص۷۱۳٫

[۳۹۸] – إقبال الأعمال: چاپ قدیم: ج۲ ص۷۱۳ و چاپ جدید: ج۳ ص۳۴۴-۳۴۶ فصل۳ و مصباح الزّائر: ص۲۹۸ و المزار الکبیر : ص۴۹۳ ح۸٫

[۳۹۹] – تسلیة المجالس: ج۲ ص۲۸۲ و بحار الأنوار: ج۴۵ ص۱۴٫

[۴۰۰] – تنقيح المقال في علم الرجال: ج‏۱۸  ص۱۷۲ از تذكرة خواصّ الأمّة: ۲۵۲٫

[۴۰۱] – تذكرة الخواصّ: ص۲۲۶٫

[۴۰۲] – تنقيح المقال: ج‏۱۸  ص۱۷۲ از تذكرة خواصّ الأمّة: ۲۵۲٫

[۴۰۳] – سوره (۹) التوبة آیه۱۰۵٫

[۴۰۴] – سوره (۱۶) النحل آیه ۱۰۰ و ۱۰۱٫

[۴۰۵] – سوره (۱۰) يونس علیه السّلام آیه۷۵٫

[۴۰۶] – تفسير القمي: ج۱ ص۲۴۸- و حدّثني أبي، عن ابن أبي عمیر، عن ابن مسکان، عن أبي عبد الله علیه السّلام: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَني آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ * وَ أَشْهَدَهُمْ عَلىٰ‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلىٰ». قلت:‏ معاينة كان هذا؟ قال: «نَعَمْ، فَثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ وَ نَسُوا الْمَوْقِفَ وَ سَيَذْكُرُونَهُ، وَ لَوْ لا ذٰلِكَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ خالِقُهُ وَ رازِقُهُ. فَمِنْهُمْ مَنْ أَقَرَّ بِلِسانِهِ فِي الذَّرِّ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِقَلْبِهِ، فَقالَ اللَّهُ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏». از او: مختصر البصائر : ص۴۱۲ ح۴۷۸/۴۰ و بحار الأنوار: ج۵ ص۲۳۷ ب۱۰ ح۱۴٫

[۴۰۷] – سوره (۷) الأعراف آیه۳۰٫

[۴۰۸] – سوره (۶) الأنعام آیه۹۶ «إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوىٰ‏ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذٰلِكُمُ اللَّهُ فَأَنّىٰ تُؤْفَكُونَ».‏

سوره (۱۰) يونس آیه۳۲ «قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ».‏

سوره (۳۰) الروم آیه۲۰ «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ».

[۴۰۹] – تفسير العیّاشی.

[۴۱۰] – تفسير العیّاشی.

[۴۱۱] – تفسير العیّاشی و البحار.

[۴۱۲] – تفسير العیّاشی.

[۴۱۳] – تفسير العیّاشی.

[۴۱۴] – بصائر الدرجات: ص۸۰ ب۱۲ ح۱- حدّثنا محمّد بن الحسين، عن محمّد بن إسماعيل، عن صالح بن عقبة، عن عبد الله بن محمّد الجعفيّ، عن أبي جعفر، عن عقبة، عن أبي جعفر علیه السّلام  قال: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ، فَخَلَقَ مَنْ‏أَحَبَّ مِمّا أَحَبَّ، وَ كانَ (ما-العیّاشی) أَحَبَّ أَنْ يَخْلُقَهُ‏ مِنْ طينَةِ الْجَنَّةِ، وَ خَلَقَ مَنْ أَبْغَضَ مِمّا أَبْغَضَ وَ كانَ ما أَبْغَضَ أَنْ يَخْلُقَهُ‏ (خَلَقَهُ – العیّاشی) مِنْ طينَةِ النّارِ، ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِي الظِّلالِ». قال: قلت: أيّ شي‏ء الظّلال؟ قال: أَ لَمْ تَرَ (ظِلَّكَ- العیّاشی و البحار) إِذا ظُلِّلَ فِي الشَّمْسِ شَيْ‏ءٌ وَ لَيْسَ بِشَيْ‏ءٍ؟ ثُمَّ بَعَثَ فيهِمُ‏ (مِنْهُمُ) النَّبِيّينَ يَدْعُونَهُمْ‏إِلَى الْإِقْرارِ بِاللَّهِ، وَ هُوَ قَوْلُهُ‏: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ‏، ثُمَّ دَعاهُمْ إِلَى الْإِقْرارِ بِالنَّبِيّينَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ وَ أَنْكَرَ بَعْضُهُمْ، ثُمَّ دَعاهُمْ (دَعَوْهُمْ- العیّاشی)إِلىٰ وَلايَتِنا، فَأَقَرَّ وَ اللَّهِ بِها مَنْ أَحَبَّ (اللهَ- العیّاشی) وَ أَنْكَرَها مَنْ أَبْغَضَ، وَ هُوَ قَوْلُهُ:‏ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ»‏. ثمّ قال أبو جعفر علیه السّلام: «كانَ التَّكْذيبُ ثَمَّةَ». و تفسير العيّاشي: ج۲ ص۱۲۶ ح۳۷- عن عبد الله بن محمّد الجعفيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام‏  قال:‏ – مانند البصائر-. و الكافي: ج۱ ص۴۳۶ ح۲ و ج۲ ص۱۱۸ ح۳- محمد بن يحيى، عن محمد بن الحسين، عن محمد بن إسماعيل بن بزيع، عن صالح بن عقبة، عن عبد الله بن محمد الجعفري‏، عن أبي‌جعفر علیه السّلام، و عن عقبة، عن أبي جعفر علیه السّلام قال:- مانند آن-. و علل الشرائع: ج۱ ص۱۱۸ ح۳- أبي رحمه الله قال: حدّثنا سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد، عن محمّد بن إسماعيل بن بزيع، عن صالح بن عقبة، عن عبد الله بن محمّد الجعفيّ و عقبة جميعاً، عن أبي جعفر علیه السّلام قال: – مانند آن-.

[۴۱۵] – تفسير العيّاشي: ج‏۲ ص۱۲۶ ح۳۵- عن زرارة و حمران، عن أبي جعفر و أبي عبد الله علیهما السّلام قالا: «إِنَّ اللهَ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ هِيَ أَظِلَّةٌ، فَأَرْسَلَ رَسولَهُ مُحَمَّداً صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ كَذَّبَهُ، ثُمَّ بَعَثَهُ فِي الْخَلْقِ الْآخَرِ، فَآمَنَ بِهِ مَنْ كانَ آمَنَ بِهِ فِي الْأَظِلَّةِ، وَ جَحَدَهُ مَنْ جَحَدَ بِهِ يَوْمَئِذٍ»، فَقالَ: «فَما كانوا لِيُؤْمِنوا بِما كَذَّبوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏».

سوره (۷) الأعراف آیه۱۰۲: «تِلْكَ الْقُرىٰ‏ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلىٰ‏ قُلُوبِ الْكافِرينَ».

سوره (۱۰) يونس علیه السّلام آیه۷۵: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلىٰ‏ قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذٰلِكَ نَطْبَعُ عَلىٰ‏ قُلُوبِ الْمُعْتَدينَ».

[۴۱۶] – تفسير العيّاشي: ج۲ ص۱۲۶ ح۳۶- عن أبي بصير، عن أبي عبد الله علیه السّلام‏ في قوله: «ثُمَّ بَعَثْنا من بَعْدِهِ رُسُلاً إِلىٰ قَوْمِهِمْ…بِما كَذَّبوا بِهِ مِنْ قَبْلُ‏» قال: «بَعَثَ اللهُ الرُّسُلَ إِلَى الْخَلْقِ وَ هُمْ في أَصْلابِ الرِّجالِ وَ أَرْحامِ النِّساءِ، فَمَنْ صَدَّقَ حينَئِذٍ صَدَّقَ بَعْدَ ذٰلِكَ، وَ مَنْ كَذَّبَ حينَئِذٍ كَذَّبَ بَعْدَ ذٰلِكَ»‏.

[۴۱۷] – مختصر البصائر: ص۵۱۹ ح۵۷۹/ ۱۸- من تفسير القرآن العزيز تأليف عليّ بن إبراهيم بن هاشم: و أما قوله: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلىٰ» ‏ فإنّه قال الصّادق صلوات الله علیه: «إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ الْميثاقَ… ». تفسير القمي: ج۱ ص۲۴۷٫

[۴۱۸] – الغيبة، النعماني: ص۹۰ ح۲۰- أخبرنا عليّ بن الحسين، عن محمّد بن يحيى، عن محمّد بن حسّان الرازيّ، عن محمّد بن عليّ، عن محمّد بن سنان، عن داود بن كثير الرّقّيّ قال: قلت لأبي عبد الله جعفر بن محمّد علیه السّلام: جعلت فداك أخبرني عن قول الله عزّوجلّ: «السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ‏»؟ قال: «نَطَقَ اللَّهُ بِها يَوْمَ ذَرَأَ الْخَلْقَ فِي الْميثاقِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفَيْ عامٍ». فقلت: فسّر لي ذلك. فقال: «إِنَّ اللَّهَ جَلَّ‌وَعَزَّ لَمّا أَرادَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ خَلَقَهُمْ مِنْ طينٍ، وَ رَفَعَ لَهُمْ ناراً، فَقالَ: ادْخُلُوها، فَكانَ أَوَّلَ مَنْ دَخَلَها مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ أَميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ الْحَسَنُ، وَ الْحُسَيْنُ، وَ تِسْعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ، إِمامٌ بَعْدَ إِمامٍ، ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ بِشيعَتِهِمْ، فَهُمْ وَ اللَّهِ السّابِقُونَ». از او: تأويل الآيات الظاهرة: ص۶۲۰٫

[۴۱۹] – الأمالي، الشّیخ الصّدوق: ص۱۱۲-۱۱۵ المجلس۲۴ ح۲٫ فرائد السمطين: ج۲ ص۳۴ ب۷ ح ۳۷۱٫

[۴۲۰]– تهذیب الأحکام: ج۶ ص۷۲ ب۲۲ ح۷، الخرائج و الجرائح: ج۱ ص۱۸۳ ب۲، وسائل الشّیعة: ج۱۴ ص۵۱۶ ب۶۸ ح۱۹۷۲۴٫

[۴۲۱] – الكافي: ج۴ ص۵۷۴ ح۱- عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد، عن الحسين بن سعيد، عن فضالة بن أيّوب، عن نعيم بن الوليد، عن يونس الكناسيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «ثُمَّ تَأْتي قُبُورَ الشُّهَداءِ وَ تُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ وَ تَقُولُ: السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّون‏، … أَنْتُمْ سادَةُ الشُّهَداءِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، أَنْتُمُ‏ السّابِقُونَ‏ وَ الْمُهاجِرُونَ وَ الْأَنْصارِ… ». و كامل الزيارات: ص۲۰۴ ح۳- حدّثني أبي و محمّد بن الحسن، عن الحسين بن الحسن بن أبان، عن الحسين بن سعيد، عن فضالة بن أيّوب، عن نعيم بن الوليد، عن يوسف الكناسيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «… ثُمَّ تَأْتي قُبُورَ الشُّهَداءِ، وَ تُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ وَ تَقُولُ: السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الرَّبّانِيُّونَ، …‏، أَنْتُمْ سادَةُ الشُّهَداءِ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ، أَنْتُمُ‏ السّابِقُونَ‏ وَ الْمُهاجِرُونَ وَ الْأَنْصارِ، … ».

[۴۲۲] – كامل الزيارات: ص۲۵۳ ب۸۴ ح۱- حدّثني أبي و محمّد بن الحسن، عن الحسين بن الحسن بن أبان، عن الحسين بن سعيد؛ و حدّثني أبي و عليّ بن الحسين و محمّد بن الحسن، عن سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسين بن سعيد؛ و حدّثني محمّد بن الحسن، عن محمّد بن الحسن الصفّار، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن الحسين بن سعيد، عن فضالة بن أيّوب، عن نعيم بن الوليد، عن يوسف الكناسيّ، عن أبي عبد الله علیه السّلام قال: «… أَشْهَدُ أَنَّكُمْ شُهَداءُ نُجَباءُ، جاهَدْتُمْ في سَبيلِ اللَّهِ، وَ قُتِلْتُمْ عَلىٰ مِنْهاجِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْليماً، أَنْتُمُ‏ السّابِقُونَ‏ وَ الْمُهاجِرُونَ وَ الْأَنْصارِ، … ».